Na media oyo emimonisaka lokola mokambi, bazalaka ntango nyonso kolimbwela bato mikakatano ya
mokili mobimba na kosaleláká bamonaneli ya siansi.
Ezala mpo na mbongwana ya klima to likama ya coronavirus, maloba ezalaka kaka moko: "Bato ya siansi bayokani."
Kasi ezali mpenza bongo?
Siansi ekolaka te na nzela ya kotuna mituna, ntembe mpe masolo ya makanisi ekeseni?
Richard Feynman, moto ya siansi ya fiziki ya Amerika mpe mozwi ya Mbano ya Nobel, amonisaki ntina
monene ya ntembe na siansi, ata kaka na mobu 1965.
Alobaki ete kondima na bozoba ya bato ya mayele ezali eloko ya moboko na siansi, oyo emonisaka ntina ya
kotia ntembe mpe kozala na makanisi ya kotya ntembe.
Mobeko oyo ezali na ntina mingi mpo na bokoli ya siansi, mpamba te epesaka nzela na kotuna
mituna ya sika mpe na kokomisa boyebi monene koleka.
Feynman amonisaki makasi ete esengeli kaka te kotikela ntembe esika, kasi mpe kolendisa yango mpenza mpo na kokende liboso.
Kasi, solo ezali mpenza ekeseni.
Hans-Joachim Zillmer, mokomi mpe molukiluki na makambo ya istware ya mabele ya komeka, ayebi yango.
Aboyi na makasi, mpe alobi ete, "Ezali likanisi ya libunga oyo bato mingi bakanisaka ete bamonaneli ya
sika ya bolukiluki ya siansi elongaka yango moko."
Kolanda Zillmer, bapanzi sango bazali na esika ya ntina na likambo oyo.
Na nse ya bokonzi ya politiki, bango nde baponaka mayele mpe bandakisa nini ekotambwisama mpe nini te.
Ndenge moko mpe, batyolaka ba théories ya kala soki ekeseni na lolenge ya komona mokili ya lelo.
Ba théories ya kala mpe liloba ya Zillmer: "Makanisi ya sika mpenza mpe oyo ekoki kozala na ntina
ezwaka lisungi te mpo na kobimisa yango na miso ya bato."
Moto ya siansi Prof. Dr. Christof Kuhbandner azali moto oyo bapanzi sango ya minene batalelaki ye na likebi mingi
na tango ya crise ya coronavirus, mpo ete ye mpe atunaki mituna na mayele ya bato oyo babengami ba experts.
Na lisolo na ye na Gunnar Kaiser, alobeli oyo amonaka lokola motema ya siansi.
"Lokola moto ya siansi, na moboko nalobaka ata mokolo moko te na ntina ya ba solo."
Maloba ya Richard Feynman, moto ya fiziki mpe mozwi ya Mbano ya Nobel, ezali: "Motema ya
siansi ezali mpenza kotuna bato ya mayele mituna."
Yango wana, soki nakanisi na lolenge ya siansi, mosala na ngai ezali ya kotuna mituna na makanisi
ya bato ya mayele mpe ya kokolisa boyebi ya bato.
Mpe mbala mingi, bato mosusu babulunganaka na ntina ya mikumba na bosololi ya siansi.
Ya solo, nasengeli ntango nyonso komituna: Nazali koloba lokola savant to lokola expert?
Lokola moto ya siansi, ozali ata na mokumba ya kotuna mituna na bosolo nyonso oyo bato ya mayele bazali koteka.
Yango nde mokano ya solo ya siansi.
Kasi, bato ya siansi oyo basalaka bongo, bamonaka noki makama na yango.
Profesere Michael Meyen, moto ya siansi ya communication, azali na nse ya bitumba ya makasi uta na ba media minene, likambo oyo
ememi sikoyo na botiami na ye pembeni mobimba na mosala na ye.
Na buku na ye ya sika, Wie ich meine Uni verlor (Ndenge nabungisaki Iniversite na ngai), Meyen alimboli kaka te makambo
nyonso ya kampanye moko oyo na kati na yango abungisaki pene na biloko nyonso oyo ezalaki komonisa ye lokola moto ya siansi, kasi
asalisi mpe analyse ya mozindo ya likambo oyo ebandeli na yango ezali na kati ya système: mbongwana ya makasi mpenza na ndenge
ya kosala ya ba iniversite na boumeli ya mibu 30 oyo eleki.
Etali kosala makambo ya mombongo, kolanda bato nyonso, bobangi mpe kotia politiki na kati ya bolukiluki.
Meyen akomi: "Tolingi demokrasi, kasi biso moko toponaka banani bakoki kosangana."
Sabine Hossenfelder, moto ya siansi ya physique mpe mobundi mpo na makambo ya klima, azali sikoyo kotuna mituna na
ntina ya lolenge oyo basalelaka mpo na kokangisa makama mosusu ya mopɛpɛ ya makasi na mbongwana ya klima.
Alobi ete, "Bato mingi ya siansi ya climat bayebi ndenge nini bolukiluki oyo ezali kobima na centre oyo ya attribution
ya klima ezali na mabunga, kasi bazali kofanda nyɛɛ."
"Bato ya siansi ya klima bazali ebele baye bayebi malamu mpenza ete bolukiluki oyo babengi bongo ezali ya kotyela motema te,
kasi balobaka eloko te mpo ekozala malamu te mpo na politiki."
Anke Uhlenwinkel, profesere ya universite na mateya ya géographie mpe économie, abimisi buku moko sika:
Baoyo babimisaka matata basengeli kokende – Kolongolama ya baprofesere ya botɛmɔli na ba iniversite.
Na interview moko na AUF 1, alimboli ndenge nini baprofesere mingi mingi bazali kobungisa misala na bango –
kasi te mpo na mosala na bango ya kelasi ya mabe, kasi mpo ete batunaka mituna oyo esepelisaka bato te.
Bisika oyo ezalaki liboso mpo na masolo ya bonsomi, sikoyo ekomi bituluku ya bobangi, ya
kokanga monoko mpe ya kolanda politiki moko na makasi.
Moto nyonso oyo akokani te na lisolo oyo ezali kotambola, babwakaka ye.
Na lisolo na ye na Elsa Mittmannsgruber, alobeli bosaleli mabe ya bokonzi, kolanda bato nyonso, mpe koteka likanisi ya siansi.
Andimaka mpe ete bato bakoki kaka kozala na makanisi na bango moko soki bazwi nzela ya
koyeba makambo nyonso ya siansi na bosolo na yango.
"... mpe ndenge oyebi malamu makambo oyo okoki mpenza koyeba, mpe yango eleki mingi makambo oyo balobelaka mingi na miso ya bato.
Ndenge oyebi mingi, ndenge mpe okoki kozala na makanisi na yo moko oyo etongami malamu mpe kobongola makanisi ya bato.
Ata soki siansi, na kati na yango mpenza, elobelaka makambo polele, ɛɛ, tomoni yango na ba protocoles ya RKI,
esika siansi esololamaki, kasi oyo ebimisamaki na miso ya bato ezalaki eloko mosusu mpenza, ndenge balobaka.
Iyo, mpe ezali na bato ya siansi mosusu na kati ya krize oyo ya coronavirus oyo, na makanisi na ngai, bazalaki
mpenza na makambo ya ntina ya koloba, kasi bayokamaki te; batindamaki pembeni, soki tokoki koloba bongo.
Tokomi mpe na likanisi wana mpo bato mosusu na kati ya bolukiluki na biso bakotaki mpenza na etuluku wana, mpe soki bayokamaki,
mbɛlɛ makanisi mibale to koleka elingaki kozala, mpe bafandi ya mboka balingaki kokoka mpo na komipona bango
moko oyo na suka emonanaki na bango ya kondimisa koleka.
Soki yango esalemi te, soki tolobi, ndenge balobaka, "landa siansi" – oyo ezali mpenza liloba oyo ezali
na siansi te, mpo "sianse" etindaka eloko moko te.
Science elobelaka malamu to mabe te, kasi nde tolobelaka makambo ya solo, makanisi ya
ebandeli, bomeki, na nyonso oyo tozali kosala.
Okoki mpe kosala ba ankɛtɛ mpe koloba: "Malamu, oyo nde ebimi na yango, kasi elingi koloba te ete ezali 'malamu' to 'mabe'".
Kasi, elobaka kaka ete eteni moko boye ya baye bayanolaki balobaki boye to boye.
Mpe bongo, lokola mwana mboka, nakoki kozala na makanisi na ngai moko soki nayebi makambo malamu, ezala namoni ete ezali
na ntembe to nalobi, boni, baninga na ngai nyonso balobi lolenge moko, bongo ozali mpenza kosilika mpo na nini?
Na suka, ngai moko nakoki kozwa ekateli.
Kasi soki nazali na ndelo oyo ya ba résultats ya solo te mpe balobi, ɛɛ, kasi résultat moko oyo ezali mpe tozali kolanda
yango, bongo nakoki lisusu kosala yango te, mpe société ekomi na bonsomi te mpo moto moko
moko azali lisusu na bonsomi ya kozwa bikateli te.
Na interview, Prof. Anke Uhlenwinkel alobeli mpe likambo ya mbongo oyo babengaka ya bato ya
misato, oyo esalelamaka mpo na kofuta bolukiluki.
"Iyo, lisungi ya mbongo uta na bato mosusu ezali likambo ya ntina mingi awa.
Bongo, na mobeko, elobaka biloko nini ya "malamu" esengeli, mpe ezalaka mpe na mwa "maloba ya lokumu", ndenge balobaka, oyo
esengeli mpenza otia na mikanda wana ya kosenga lisungi ya mosolo epai ya bato mosusu, mpo ozala na ata likoki moke.
Mpe sikoyo lisusu, lisungi ya mbongo ya bato mosusu ezali, oyo bazali kosakola mpe esili pene na kokabolama.
Prof. Dr. Werner Kirstein alobelaki mpe likambo oyo ya misolo na AZK ya zomi na minei mpe
abimisaki liloba "politogenic climate change."
"Bongo nakozongela likambo ete misolo ebele ezali kopesama awa, solo, na Lisanga ya Mpoto mpe na ba états moko moko."
Yango wana, bato ya siansi ebele bazali kozwa mpo na kobongisa ba programmes ya climat mpe kosala bolukiluki
likolo na yango, na ntina ya kozwa misolo ya lisungi.
Likambo ezali ete, ngai moko nawuti na universite, esika tomonaki ete mbongo ya moboko oyo bapesaka ba
universite ekoki te mpo na kotambwisa makambo malamu.
Bongo, savant asali nini?
Akotala kataloge ya misolo ya Lisanga ya Mpoto mpe kataloge ya misolo ya Allemagne, mpe bikolo
mosusu mpe ezali na bakataloge ya ndenge wana.
Mpe sikoyo omoni, olukaka likambo moko oyo ekokani na mbongwana ya klima, mpe na sima nasali proposition, nabongisi
yango, mpe natindi yango epai ya bakonzi oyo etali bango.
Mpe tala kaka, soki maloba 'yokani ya mokili mobimba' to 'komata ya molunge' ebimi esika nyonso, mbongo ebandi kotanga.
Likambo ya kokamwa koleka oyo namoná ezalaki tango etuluku ya ba biologistes, kasi ata moke te ba climatologues – bayebaki ata te
nini mpenza mbongwana ya klima ezali, mpe bobele mpo na koyoka molunge ya mokili, ok, wana okoki naino kokanga ntina – mpe
likambo oyo ba biologistes yango bazalaki kolobela ezalaki: "Bizaleli ya ba mbɛlɛ ya mai na ntango molunge ezali komata"!
Makambo ekomi mosika boye; likambo yango ezali lisusu na ntina te. Likambo ya motuya ezali nde
mbongwana ya klima, mpe mbongo ekoya yango moko.
Iyo, bongo omoni bapatron ya motema malamu, yango wana ezali kaka Union Européenne te nde esungaka makambo ya boye,
ba ministères fédéraux mpe esungaka ba demandes ya boye mpe bolukiluki mpe ezali na likambo na yango.
Baninga na ngai ya mosala ebele, yango wana nalobaka na bango: "Bozali mpenza kosala nini,
bozali kotala soki makambo ezali ya solo te to nini?"
Iyo, tozali na mposa ya mbongo, mbongo esengeli kotambola. Ndenge nini tokoki kobika soki tozali na mbongo te?
Mpe na nsima, solo, okoki lisusu kozwa ba doctorants na mosala, okoki kosomba ba ordinatere, okoki kosala investissement na
bisaleli, na basali, mpe bongo makambo ekobanda kotambola malamu.
Kasi osengeli na mbongo mpo na yango, mpe na nsima, ezali na tina te likambo nini oponi,
soki kaka etali bobebisi ya mopɛpɛ ya mokili.
Ezali mawa, kasi ezali bongo kaka.
Bato ya siansi basengeli te koyokana, mpo siansi ekolaka na kotuna mituna, na ntembe mpe na debat ya polele.
Emonani polele ete bolukiluki etali politiki mpe na yango, ekambamaka na yango na nzela ya bokaboli ya misolo.
Bato bayebaka kaka na nzela ya media ya minene ba résultats ya siansi oyo ebongi na politiki.
Yango ekangisi bato ya siansi na motambo, mpo lokumu na bango ya siansi mpe mbala mingi bomoi na bango ya mosala
ezalaka na likama soki balongi nzela ya ebongiseli oyo.
Yango wana tozali kosenga na molukiluki nyonso ya motema pɛtɔ – bato ya siansi oyo balingi kosala bolukiluki ya sembo – ete
bámitika te bábebisa bango, kasi bátombola mongongo na bango, bápesa bilembetele ya kotɛmɛla mpe
bázala na mpiko ya kolobela mabe oyo ezali kosalema.