Ao amin'ny fampitam-baovao mpitarika izay milaza ny tenany ho mpitarika, dia hazavaina hatrany amin'ny vahoaka ny krizy
maneran-tany amin'ny alalan'ny valin'ny fikarohana siantifika.
Na fiovan'ny toetrandro izany na krizy coronavirus, dia mitovy foana ny hafatra: "Mifanaraka ny mpahay siansa."
Fa tena izany tokoa ve?
Tsy mivoatra ve ny siansa amin'ny alalan'ny fanontaniana, ny fisalasalana ary ny
fifanakalozan-kevitra momba ny fomba fijery samihafa?
Richard Feynman, mpahay fizika Amerikana ary nahazo ny Loka Nobel, dia nanamafy ny andraikitra fototra
ananan'ny fisalasalana amin'ny siansa tamin'ny 1965.
Nilaza izy fa ny finoana ny tsy fahalalan'ny manam-pahaizana dia singa fototra amin'ny siansa, izay manasongadina
ny maha-ilaina ny fisalasalana sy ny fisalasalana lalina.
Zava-dehibe ho an'ny fandrosoana ara-tsiansa ity foto-kevitra ity, satria ahafahana mametraka
fanontaniana vaovao sy manitatra ny fetran'ny fahalalana.
Nanamafy i Feynman fa tsy tokony hamela toerana ho an'ny fisalasalana fotsiny isika, fa tokony
hampiroborobo azy mavitrika mba hahazoana fandrosoana.
Na izany aza, tena hafa mihitsy ny zava-misy.
Fantatr'i Hans-Joachim Zillmer, mpanoratra sy mpikaroka momba ny tantaran'ny tany andrana, izany.
Manohitra mafy izy, milaza hoe: "Finoana diso mahazatra ny mihevitra fa ho mandresy ho
azy ny valin'ny fikarohana siantifika vaovao."
Araka an'i Zillmer, mitana andraikitra lehibe amin'izany ny fampitam-baovao.
Entin'ny antony politika izy ireo, ka izy ireo no manapa-kevitra hoe iza amin'ireo valim-pikarohana sy
maodely no hampielezina ary iza no tsy hampielezina.
Toy izany koa, tsindriana ny teôria taloha raha mifanohitra amin'ny fomba fijery ankehitriny momba izao tontolo izao.
Samy ny teôria taloha sy ny teny nalain'i Zillmer: "Ny hevitra vaovao tanteraka ary angamba sarobidy dia tsy mahazo
fanohanana mba hampahafantarana azy ho an'ny besinimaro."
Ny mpahay siansa Prof. Dr. Christof Kuhbandner dia olona iray izay nodinihina akaiky fatratra avy amin'ny fampahalalam-baovao
ankapobeny nandritra ny krizy coronavirus, satria izy koa dia nametra-panontaniana momba
ireo antsoina hoe hevitry ny manam-pahaizana.
Tamin'ny resadresaka niarahana tamin'i Gunnar Kaiser, nambarany izay hitany ho fototry ny siansa.
"Amin'ny maha-mpahay siansa ahy, amin'ny ankapobeny dia tsy miresaka momba ny fahamarinana mihitsy aho."
Misy teny nalaina avy amin'i Richard Feynman, mpahay fizika sady nahazo ny Loka Nobel, izay nilaza hoe: "Ny
fototry ny siansa dia ny manontany ireo manam-pahaizana."
Koa rehefa mieritreritra ara-tsiansa aho, ny asako dia ny manontany ny hevitry ny
manam-pahaizana ary mampandroso ny fahalalana maha-olombelona.
Ary matetika misy fisavoritahana amin'ny andraikitra amin'ny fifandraisana siantifika eo amin'ny olona sasany.
Raha ny marina, tokony hanontany tena foana aho: Miteny amin'ny maha-mpahay siansa ahy
ve aho sa amin'ny maha-manam-pahaizana ahy?
"Amin'ny maha-mpahay siansa anao, manana adidy ianao hanontany izay fahamarinana rehetra amidin'ny manam-pahaizana."
Izany no tena iraky ny siansa.
Na izany aza, mahatsapa haingana ny voka-dratsy ireo mpahay siansa manao izany.
Profesora Michael Meyen, mpahay siansa momba ny serasera, dia iharan'ny fanafihana tsy tapaka avy amin'ny
fampahalalam-baovao lehibe, izay nitarika ny fanilihana tanteraka azy amin'ny sehatra matihanina.
Ao amin'ny bokiny vaovao mitondra ny lohateny hoe Wie ich meine Uni verlor (Ahoana no Nahavery ny Oniversiteko), tsy vitan'ny hoe
manoritsoritra ny antsipirian'ny fampielezan-kevitra nahavery azy saika ny zava-drehetra izay namaritana azy ho mpahay siansa i
Meyen, fa mandinika ihany koa ny fototra lalina sy rafitra: ny fanavaozana mafonja ny oniversite tao anatin'ny 30 taona farany.
Mikasika ny fivarotana ara-barotra, ny fanarahana fenitra, ny tahotra ary ny fampidirana politika amin'ny fikarohana izany.
Meyen manoratra hoe: "Tianay ny demokrasia, saingy isika no misafidy izay mahazo mandray anjara."
Fizikiana sy mpikatroka momba ny toetr'andro Sabine Hossenfelder dia manontany ankehitriny ny fomba fiasa
ampiasaina hampifandraisana ireo tranga toetr'andro mahery vaika sasany amin'ny fiovan'ny toetr'andro.
Hoy izy hoe: "Maro amin'ireo mpahay siansa momba ny toetrandro no mahalala fa misy lesoka ireo fikarohana mivoaka
avy amin'ity foibe fandinihana ny fiovan'ny toetrandro ity, saingy mangina fotsiny izy ireo."
"Maro ireo mpahay siansa momba ny toetr'andro izay mahalala tsara fa tsy azo itokisana ity antsoina hoe fikarohana
ity, saingy tsy miteny izy ireo satria tsy mety ara-politika."
Anke Uhlenwinkel, profesora eny amin'ny oniversite momba ny fampianarana jeografia sy
toekarena, dia vao haingana no namoaka boky:
Ireo miteraka olana dia tsy maintsy miala – Fanalana ireo profesora manakiana amin'ny oniversite.
Tamin'ny resadresaka nifanaovana tamin'ny AUF 1, dia nanazava izy fa mihamaro hatrany ireo profesora very asa –
tsy noho ny asa akademika ratsy, fa satria manontany fanontaniana tsy mahazo aina izy ireo.
Ireo toerana izay taloha nisy adihevitra malalaka dia lasa andrim-panjakana feno
tahotra, fanaraha-maso ary fanarahana ara-politika.
Na iza na iza tsy mifanaraka amin'ny tantara manjaka dia esorina.
Tamin'ny resadresaka niarahana tamin'i Elsa Mittmannsgruber, dia niresaka momba ny fampiasana ny fahefana
amin'ny fomba diso izy, ny fanarahana an-jambany, ary ny famadihana ny hevitra momba ny siansa.
Mino ihany koa izy fa ny olom-pirenena dia afaka mamolavola ny heviny manokana raha toa ka afaka
mahazo ny zava-misy siantifika rehetra izy ireo.
"... ary arakaraka ny fahalalanao tsara kokoa momba ireo zavatra tena azonao fantarina, ary betsaka lavitra izany noho
izay matetika resahina eo amin'ny sehatra ho an'ny daholobe.
Arakaraka ny fahalalanao no hahafahanao mamolavola ny hevitrao manokana miorina tsara
ary koa mamolavola ny hevitry ny besinimaro.
"Na dia mampita mivantana ny zava-misy ao anatin'ny siansa aza ny siansa, eny, hitantsika izany ao amin'ny protokolin'ny RKI, izay
nifampiresahana momba ny siansa, saingy izay navoaka ho an'ny besinimaro kosa dia zavatra hafa tanteraka, raha azo lazaina."
Eny, ary misy mpahay siansa sasany amin'ity krizy coronavirus ity izay, raha ny hevitro, nanana zavatra
manan-danja holazaina tokoa, saingy tsy nisy nihaino azy fotsiny; voahilika, raha azo lazaina.
Tonga amin'io fehin-kevitra io ihany koa izahay satria misy olona sasany ao amin'ny fikarohana nataonay izay azo antoka fa
tafiditra ao anatin'io sokajy io, ary raha nisy nandre azy ireo dia hisy farafahakeliny hevitra roa, ary afaka
nanapa-kevitra ho azy ireo ny olom-pirenena hoe iza no tena naharesy lahatra azy ireo tamin'ny farany.
Raha tsy mitranga izany, raha milaza isika, toy ny hoe, "manaraka ny siansa" – fomba fiteny izay tsy ara-siantifika
mihitsy, satria tsy mampanery na inona na inona ny siansa.
Ny siansa tsy miresaka momba ny tsara na ny ratsy, fa kosa miresaka momba ny zava-misy voafaritra, ny hevitra
fototra, ny fanandramana, na inona na inona ataontsika.
Azonao atao ihany koa ny manao fanadihadiana ary milaza hoe: Eny ary, nivoaka avy amin'izany ity sy ireny ary
ireny, saingy tsy voatery hilaza hoe "tsara" sy "ratsy" izany.
Fa kosa, milaza fotsiny izy fa isan-jato sasany tamin'ireo mpamaly no nilaza izao na izao.
Ary avy eo, amin'ny maha-olom-pirenena ahy, dia afaka mamorona ny hevitro manokana aho rehefa mahazo fampahalalana feno, na hitako
fa mampisalasala izany, na hoy aho hoe, eny, mitovy hevitra daholo ny namako rehetra, ka inona marina no tena mahatezitra anao?
Afaka manapa-kevitra momba izany ho ahy aho amin'ny farany.
Fa raha tsy manana ity elanelana vokatra tena izy ity aho, ary milaza izy ireo hoe eny, fa misy ity vokatra iray ity ary
manaraka azy isika, dia tsy afaka manao izany intsony aho, ary lasa tsy afaka misafidy ny fiarahamonina satria tsy
manana intsony ny fahafahana hanapa-kevitra ny tsirairay.
Ao amin'ny tafatafa, Prof. Anke Uhlenwinkel koa dia miresaka momba ilay antsoina hoe famatsiam-bola avy amin'ny antoko fahatelo,
izay ampiasaina hanomezana famatsiam-bola ho an'ny fikarohana.
"Eny, tena zava-dehibe eto ny famatsiam-bola avy amin'ny antoko fahatelo."
Koa, amin'ny ankapobeny, dia milaza izay zavatra "tsara" irina, ary misy koa teny malaza vitsivitsy, raha azo lazaina, izay tsy
maintsy ampidirinao tanteraka ao anatin'ireo fangatahana famatsiam-bola avy amin'ny
antoko fahatelo mba hanananao vintana mihitsy.
Ary ankehitriny dia misy ihany koa famatsiam-bola avy amin'ny antoko fahatelo, izay
efa nampahafantarina ary efa saika natokana.
Prof. Dr. Werner Kirstein koa dia niresaka momba ity olana ara-bola ity tamin'ny AZK faha-14 ary
namorona ny teny hoe "fiovan'ny toetr'andro politogenika."
"Dia hiveriko amin'ny zava-misy fa betsaka ny famatsiam-bola omena eto, mazava ho azy avy amin'ny
Vondrona Eoropeana sy avy amin'ny fanjakana tsirairay."
Noho izany, mpahay siansa maro no angatahina mba hamolavola fandaharan'asa momba ny toetrandro sy hanao
fikarohana momba izany mba hahazoana famatsiam-bola.
Ny zava-misy dia avy amin'ny oniversite aho, ary hitanay fa tsy ampy ny famatsiam-bola fototra ao amin'ny oniversite
mba hampandehanana ny raharaha araka ny tokony ho izy.
Ka inona no ataon'ilay mpahay siansa?
Hijery ny katalaogin'ny famatsiam-bola avy amin'ny Vondrona Eoropeana sy ny katalaogin'ny famatsiam-bola avy any
Alemaina izy, ary manana katalaogy mitovy koa ny firenena hafa.
Ary ankehitriny dia hitanao fa mahita lohahevitra mifanaraka amin'ny fiovan'ny toetr'andro ianao, ary avy eo
aho no manao tolo-kevitra, mamolavola azy ary mandefa izany any amin'ny manampahefana voakasika.
Ary indro, raha vao mipoitra ny teny hoe 'fiakaran'ny maripana maneran-tany' na 'fiakaran'ny maripana'
amin'ny toe-javatra rehetra, dia manomboka mikoriana ny vola.
Ny zavatra tena hafahafa indrindra niainako dia tamin'ny fotoana nisy vondrona mpahay biolojia, tsy mpahay toetr'andro mihitsy –
tsy nahalala akory izy ireo hoe inona marina ny fiovan'ny toetr'andro, ny fiakaran'ny maripana manerantany, efa azonao
tsara izany – ary ny lohahevitra ho an'ireo mpahay biolojia dia hoe: "Ny fitondran-tenan'ny
kankana an-dranomasina rehefa miakatra ny maripana"!
Toy izany no efa nivoarany; tsy misy dikany intsony ilay olana. Ny zava-dehibe indrindra dia ny
fiovan'ny toetr'andro, ary avy eo dia mikoriana ny vola.
Eny, dia hitanao ireo mpanohana malala-tanana, ka tsy ny Vondrona Eoropeana irery no manohana zavatra toy izany, fa
manohana fampiharana toy izany koa ny ministera federaly ary misy ifandraisany amin'ny fikarohana.
Marobe amin'ireo mpiara-miasa amiko no izy ireo, ka hoy aho amin'izy ireo: "Inona marina no ataonareo? Tsy manamarina
ny fahamarinana ve ianareo, sa tsy mahalala izay mitranga?"
Eny, mila vola isika, tsy maintsy mikoriana ny vola. Ahoana no tokony hiainantsika raha tsy manana vola?
Ary avy eo, mazava ho azy, afaka mampiasa mpianatra dokotera indray ianao, afaka mividy solosaina, afaka
mampiasa vola amin'ny fitaovana, mpiasa, sns., ary avy eo dia manomboka mandeha tsara ny zava-drehetra.
Fa mila famatsiam-bola ianao amin'izany, ary tsy dia maninona izay lohahevitra fidinao, raha mbola
mifandray amin'ny fiakaran'ny maripana maneran-tany izany.
Mampalahelo izany, fa toy izany fotsiny no misy azy.
Tsy azo ekena ny mpahay siansa hifanaraka, satria mivelatra ny siansa amin'ny fanontaniana,
ny fisalasalana ary ny adihevitra misokatra.
Mazava fa miankina amin'ny politika ny fikarohana, ka fehezin'ny politika izany amin'ny alalan'ny fizarana famatsiam-bola.
Ny vahoaka dia mahafantatra ny valin'ny fikarohana siantifika izay tian'ny politika
ihany amin'ny alalan'ny fampitam-baovao lehibe.
Mametaka ny mpahay siansa izany, satria atahorana ny lazan'izy ireo ara-tsiansa ary matetika koa ny
fivelomany raha miala amin'ity rafitra ity izy ireo.
Izany no antony iantsoanay ny mpikaroka tsirairay madio fo – ireo mpahay siansa maniry hanao fikarohana marina – mba tsy
hamela ny tenany ho voapoizina, fa hanandratra ny feony, hanome porofo mifanohitra ary ho sahy hiatrika ny fanararaotana.