WEBVTT

00:00.480 --> 00:04.937
Mecheng ea phatlalatso e ipolelang e etella
pele, mathata a lefats'e ka bophara a lula a

00:04.937 --> 00:08.026
hlalosetsoa sechaba ho sebelisoa liphuputso tsa saense.

00:08.026 --> 00:12.033
Hore na ke phetoho ea tlelaemete kapa tsietsi
ea coronavirus, karabo e lulang e phetjoa e

00:12.033 --> 00:14.218
lula e tšoana: "Bo-ramahlale baa lumellana."

00:14.218 --> 00:16.576
Empa na ho hlile ho jwalo?

00:16.576 --> 00:24.160
Na saense ha e atlehe ka ho botsa dipotso,
pelaelo, le dipuisano tsa maikutlo a fapaneng?

00:26.449 --> 00:32.842
Richard Feynman, setsebi sa fisiksi sa Amerika le
mohlodi wa Moputso wa Nobel, o ile a toboketsa karolo ya

00:32.842 --> 00:37.333
bohlokwa ya pelaelo saenseng ho fihlela haufinyane ka 1965.

00:37.333 --> 00:43.828
O boletse hore tumelo ho se tsebeng ha litsebi
ke karolo ea mantlha ea saense, e leng se

00:43.828 --> 00:48.800
totobatsang tlhokahalo ea pelaelo le ho belaella.

00:48.800 --> 00:54.596
Molao-motheo ona o bohlokoa haholo bakeng sa
tsoelopele ea saense, kaha o nolofalletsa hore ho botsoe

00:54.596 --> 00:58.656
lipotso tse ncha le hore meeli ea tsebo e atolosoe.

00:58.656 --> 01:03.590
Feynman o ile a hatella hore motho ha a lokela ho
siea sebaka sa pelaelo feela, empa a lokela ho e

01:03.590 --> 01:07.592
khothaletsa ka mafolofolo e le hore ho be le tsoelopele.

01:07.592 --> 01:10.625
Leha ho le jwalo, nnete e fapane haholo.

01:10.625 --> 01:16.919
Hans-Joachim Zillmer, mongoli le mofuputsi
oa nalane ea lefatše ea liteko, o tseba sena.

01:16.919 --> 01:28.096
O hanyetsa ka matla, a re, "Ke phoso e atileng ho dumela hore
diphuputso tse ntjha tsa mahlale di iphethahatsa ka botsona."

01:28.096 --> 01:31.648
Ho ya ka Zillmer, mecha ya phatlalatso
e bapala karolo ya bohlokwa ho sena.

01:31.648 --> 01:35.195
Ka sepheo sa lipolotiki, ba etsa qeto ea
hore na ke liphuputso le mehlala efe e

01:35.195 --> 01:38.695
phatlalatswang le hore na ke efe e sa phatlalatsweng.

01:38.695 --> 01:44.000
Ka mokgwa o tshwanang, dikgopolo tsa kgale di a
hatellwa ha di sa tsamaelane le pono ya lefatshe ya hajwale.

01:44.000 --> 01:50.309
Likhopolo tsa khale le qotso ea Zillmer:
"Likhopolo tse ncha ka ho fetisisa, 'me mohlomong tsa

01:50.309 --> 01:56.096
bohlokoa, ha li fumane tšehetso ea ho li phatlalatsa."

01:56.096 --> 02:00.015
Setsebi sa mahlale Prof. Dr. Christof Kuhbandner ke motho ea
ileng a hlahlojoa ka hloko e kholo ke boralitaba ba ka sehloohong

02:00.015 --> 02:01.858
nakong ea tlokotsi ea coronavirus hobane le eena o ile a belaella
maikutlo a

02:01.858 --> 02:05.083
so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-
so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-

02:05.107 --> 02:10.239
so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so-so

02:10.239 --> 02:16.928
Puisanong le Gunnar Kaiser, o hlalosa
seo a se bonang e le motheo oa saense.

02:16.928 --> 02:20.880
"Joaloka rasaense, ha e le hantle ha ke bue ka linnete."

02:20.880 --> 02:29.251
Ho na le qotso e tsoang ho Richard Feynman, setsebi sa
fisiksi le mohlōli oa Moputso oa Nobel, ea itseng: "Moko-taba

02:29.251 --> 02:33.984
oa saense ha e le hantle ke ho botsa litsebi lipotso."

02:33.984 --> 02:44.460
Kahoo ha ke nahana ka saense, mosebetsi oa ka ke ho
belaella maikutlo a litsebi le ho ntšetsa pele tsebo ea batho.

02:44.460 --> 02:50.392
Mme hangata ho ba le pherekano ya
mesebetsi ho ba bang mabapi le puisano ya saense.

02:50.392 --> 02:58.108
Ha e le hantle, ke lokela ho ipotsa kamehla:
Na ke bua ke le rasaense kapa ke le setsebi?

02:58.108 --> 03:15.019
"Jwaloka rasaense, o bile o na le boikarabelo ba ho
botsa dipotso ka nnete efe kapa efe e rekiswang ke ditsebi."

03:15.019 --> 03:17.780
Ke sona seo saense e reretsoeng sona kannete.

03:17.780 --> 03:23.675
Leha ho le jwalo, borasaense ba etsang
jwalo ba potlakela ho utlwa ditlamorao.

03:23.675 --> 03:29.171
Setsebi sa mahlale a puisano Prof. Michael Meyen o ntse a
hlaselwa kamehla ke mecha ya phatlalatso e ka

03:29.171 --> 03:35.681
sehloohong, e leng se seng se lebisitse ho qhelelweng
ha hae ka ho feletseng lekaleng la hae la mosebetsi.

03:35.681 --> 03:42.089
Bukeng ea hae e ncha, Wie ich meine Uni verlor (Kamoo ke
Lahelletseng Univesithi ea Ka), Meyen ha a hlalose feela lintlha

03:42.089 --> 03:48.709
tsa letšolo leo ka lona a ileng a lahleheloa ke hoo e ka bang
ntho e 'ngoe le e 'ngoe e neng e mo hlalosa e le rasaense, empa

03:48.709 --> 03:56.742
hape o sekaseka semelo se tebileng, sa tsamaiso: e leng tokiso e
matla ea sebopeho sa liunivesithi lilemong tse 30 tse fetileng.

03:56.742 --> 04:03.126
E mabapi le kgwebisano, ho ikobela,
tshabo le ho kenya dipolotiki dipatlisisong.

04:03.126 --> 04:10.920
Meyen o ngola: "Re batla puso ya batho ka batho, empa re
kgetha hore na ke mang ya dumelletsweng ho nka karolo."

04:10.920 --> 04:16.550
Setsebi sa fisiksi le moitseki oa tsa tlelaemete Sabine
Hossenfelder joale o belaella mekhoa e

04:16.550 --> 04:23.360
sebelisoang ho hokahanya liketsahalo tse itseng tse
feteletseng tsa leholimo le phetoho ea tlelaemete.

04:23.360 --> 04:29.960
O re, "Borasaense ba bangata ba tsa tlelaemete ba tseba
kamoo liphuputso tse tsoang setsing sena sa ho hlalosa

04:29.960 --> 04:34.634
boemo ba leholimo li nang le liphoso kateng, empa ba khutsa."

04:34.634 --> 04:43.125
"Ho na le bo-ramahlale ba bangata ba tlelaemete ba tsebang hantle
hore dipatlisiso tsena tse bitswang jwalo ha di tshepahale,

04:43.125 --> 04:48.192
empa ha ba bue letho hobane ho ka ba sitisa dipolotiking."

04:48.192 --> 04:56.961
Anke Uhlenwinkel, moprofesa oa univesithi oa thuto ea
jeokrafi le moruo, haufinyane o phatlalalitse buka:

04:56.961 --> 05:02.660
Ba bakang mathata ba tlameha ho tsamaya – Ho
tlosoa ha baprofesa ba bohlokoa diyunivesithing.

05:02.660 --> 05:08.207
Puisanong le AUF 1, o hlalosa kamoo baprofesa ba bangata le ho
feta ba lahleheloang ke mesebetsi ea bona –

05:08.207 --> 05:14.040
eseng ka lebaka la mosebetsi o fokolang oa thuto,
empa hobane ba botsa lipotso tse sa phutholohang.

05:14.040 --> 05:19.126
Seo pele e neng e le libaka tsa lipuisano tse
lokolohileng, joale ke mekhatlo ea tšabo, thibelo

05:19.126 --> 05:22.353
ea tlhahisoleseling le tumellano ea lipolotiki.

05:22.353 --> 05:26.360
Mang kapa mang ea sa lumellaneng le
pale e amohelehang o a hlokomolohuoa.

05:26.360 --> 05:35.008
Puisanong le Elsa Mittmannsgruber, o bua ka tšebeliso e mpe ea
matla, ho ikamahanya le maemo, le ho eka mohopolo oa saense.

05:35.008 --> 05:45.160
O boetse o dumela hore baahi ba ka etsa maikutlo a bona
feela haeba ba na le phihlello ya dintlha tsohle tsa saense.

05:45.160 --> 05:53.408
"... mme ha o tseba hantle ka dintho tseo o ka
di tsebang kannete, mme tseo di ngata haholo ho

05:53.408 --> 05:58.272
feta se atisang ho buisanwa ka sona setjhabeng.

05:58.272 --> 06:03.845
Ha o ntse o tseba haholoanyane, ke moo o ka
iphumanang o na le maikutlo a hao a nang le motheo o

06:03.845 --> 06:06.847
tiileng, hape o ka susumetsa maikutlo a sechaba.

06:06.847 --> 06:15.614
Leha saense e buisana lintho phatlalatsa ka hare ho saense, e, re
bona seo mekgweng ya RKI, moo ho buisanweng ka

06:15.614 --> 06:23.324
saense, empa se ileng sa phatlalatswa, ha re ka
rialo, e bile ntho e fapaneng ka ho felletseng.

06:23.324 --> 06:29.375
E, mme ho na le borasaense ba bang bothateng bona ba coronavirus
bao, ka maikutlo a ka, ba neng ba na le ho hong ho nang

06:29.375 --> 06:35.592
le moelelo hoo ba neng ba ka ho bua, empa ba ile ba se ke
ba mameloa; ba ile ba behelwa ka thoko, ha re ka rialo.

06:35.592 --> 06:42.796
Re boetse re fihlela qeto eo hobane batho ba bang ba phuputsong
ea rona ka sebele ba oela sehlopheng seo, mme haeba ba ne ba

06:42.796 --> 06:48.780
utluiloe, ho ka be ho bile le maikutlo a babeli
bonyane, mme baahi ba ka be ba khonne ho iketsetsa qeto

06:48.780 --> 06:52.700
hore na qetellong ba fumane lefe le kholisa haholoanyane.

06:52.700 --> 07:01.838
Haeba seo se sa etsahale, haeba re re, ka ho bapisa,
"latela saense" – e leng poleloana e hlileng e se nang

07:01.838 --> 07:06.475
tsa saense ho hang, hobane "saense" ha e laele letho.

07:06.475 --> 07:13.517
Saense ha e bue ka botle kapa bobe, empa ho
fella moo re bua ka lintlha tse itseng,

07:13.517 --> 07:19.278
likhopolo-taba, liteko, kapa eng kapa eng eo re e etsang.

07:19.278 --> 07:24.636
U ka boela oa etsa liphuputso 'me oa re: Ho
lokile, joale sena le seo le seo li hlahile ho sona,

07:24.636 --> 07:27.674
empa ha se hakaalo hore li bolela "hantle" le "hobe".

07:27.674 --> 07:34.079
Ho e-na le hoo, e mpa e re karolo e
itseng ea baarabi ba boletse sena kapa seo.

07:34.079 --> 07:42.246
Mme jwale, jwalo ka moahi, nka iketsetsa kgopolo ya ka ha ke se
ke na le tsebo e felletseng, hore na ke e fumana e

07:42.246 --> 07:49.600
belaetsa kapa ke re, hantle, metswalle ya ka kaofela e
bua ntho e tshwanang, jwale o halefetse eng kannete?

07:49.600 --> 07:51.640
Qetellong nka iketsetsa qeto ka seo.

07:51.640 --> 08:00.192
Empa haeba ke se na pokello ena ea liphetho tsa sebele, ebe ba
re, e, empa ho na le sephetho sena se le seng 'me re se latela,

08:00.192 --> 08:06.030
joale ha ke sa khona ho etsa joalo, 'me
sechaba se ba se na bolokolohi hobane motho ka

08:06.030 --> 08:10.400
mong ha a sa na bolokolohi ba ho etsa liqeto.

08:10.400 --> 08:14.973
Puisanong, Prof. Anke Uhlenwinkel o boetse o bua ka seo
ho thoeng ke tšehetso ea lichelete ea mokha oa boraro,

08:14.973 --> 08:18.200
e sebelisetsoang ho tšehetsa lipatlisiso ka lichelete.

08:18.200 --> 08:21.000
"E, tšehetso ea lichelete e tsoang ho mekha
e meng ke ntlha ea bohlokoa haholo mona."

08:21.000 --> 08:26.889
Kahoo, ka tloaelo, e bolela hore na ke lintho life tse "ntle" tse
batlehang, hape ho na le mantsoe a seng makae a tumileng, re ka

08:26.889 --> 08:31.272
rialo, ao o tlamehang ho a kenyelletsa ka
hohle-hohle likōpong tsena tsa lichelete tse tsoang ho

08:31.272 --> 08:34.400
mekha e meng, e le hore o be le monyetla o feela.

08:34.400 --> 08:42.680
Mme hona jwale ho na le tjhelete e tswang ho mekgatlo e ikemetseng
e fumanehang, e phatlaladitsweng le e seng e batla e abuwe.

08:42.680 --> 08:49.444
Prof. Dr. Werner Kirstein o boetse a bua ka taba ena
ea lichelete kopanong ea bo14 ea AZK mme a qapa

08:49.444 --> 08:54.080
lentsoe "phetolo ea tlelaemete e bakoang ke lipolotiki."

08:54.080 --> 08:58.558
"Jwale ke tla kgutlela ntlheng ya hore ho
fanoa ka tshehetso e kgolo ya ditjhelete mona,

08:58.558 --> 09:00.520
e le kannete ke EU le ke dinaha ka bonngwe."

09:00.520 --> 09:06.955
Ka hona, borasaense ba bangata ba hiroa ho
ntshetsapele mananeo a tlelaemete le ho etsa dipatlisiso

09:06.955 --> 09:10.360
ka ona e le hore ba fumane tshehetso ya ditjhelete.

09:10.360 --> 09:20.870
Taba ke hore, le nna ke tsoa univesithing, moo re ileng ra bona
hore lichelete tsa motheo li sa lekana ho tsamaisa lintho hantle.

09:20.870 --> 09:22.643
Joale, rasaense o etsa'ng?

09:22.643 --> 09:26.354
O tla sheba lethathamo la lichelete la EU le
lethathamo la lichelete la Jeremane, mme le

09:26.354 --> 09:28.900
dinaha tse ding di na le mathethamo a tshwanang.

09:28.900 --> 09:34.388
Mme jwale o bona, o fumana sehlooho se amanang le
phetoho ya tlelaemete, ebe ke etsa tlhahiso, ke e

09:34.388 --> 09:37.645
rala, ebe ke e isa ho ba boholong ba tshwanelehang.

09:37.645 --> 09:42.992
Mme bonang, hang ha mantswe 'ho futhumala ha lefatshe'
kapa 'ho nyoloha ha thempereichara' a hlaha, ho sa

09:42.992 --> 09:46.361
tsotellehe hore na ke maemong afe, tjhelete e qala ho phalla.

09:46.361 --> 09:52.154
Ntho e makatsang ka ho fetisisa eo nkileng ka e bona e bile ha
sehlopha sa bo-ramahlale ba baeloji, eseng bo-ramahlale ba tsa

09:52.154 --> 09:57.901
tlelaemete ho hang – ba ne ba sa tsebe le hore na phetoho ea
tlelaemete ke eng kannete, ho futhumala ha lefats'e, ho lokile,

09:57.901 --> 10:02.304
seo o ka se utloisisang – eaba sehlooho sa
bo-ramahlale bao ba baeloji e ne e le: "Boitšoaro ba

10:02.304 --> 10:06.260
litlhōrō tsa leoatle ha mocheso o ntse o nyoloha"!

10:08.925 --> 10:13.190
Ke moo e fihletseng teng; taba ena ha e sa na
thuso ho hang. Ntho ea bohlokoa ke hore ke

10:13.190 --> 10:17.020
phetoho ea tlelaemete, ebe chelete ea phalla.

10:17.020 --> 10:22.462
E, ebe o bona batšehetsi ba fanang ka seatla se bulehileng, kahoo
ha se EU feela e tšehetsang lintho tse joalo, le

10:22.462 --> 10:27.610
mekhatlo ea mmuso oa kopanelo le eona e tšehetsa
likopo tse joalo 'me lipatlisiso le tsona li na le seabo.

10:27.610 --> 10:32.061
Bongata ba basebetsi-'moho le 'na, kahoo kea
ba re: "Hantle-ntle le etsang, na ha le

10:32.061 --> 10:34.864
hlahlobe hore na ke 'nete kapa ho etsahalang?"

10:34.864 --> 10:41.259
Ee, re hloka chelete, chelete e tlameha ho
phalla. Re tla phela joang haeba re se na chelete?

10:41.259 --> 10:47.985
Mme he, ehlile, o ka hira baithuti ba bongaka hape, o
ka reka dikhomphutha, o ka tsetela ka disebediswa,

10:47.985 --> 10:52.020
basebetsi, jwalo-jwalo, mme dintho di qala ho tsamaya hantle.

10:52.020 --> 10:57.640
Empa o hloka tshehetso ya ditjhelete bakeng sa seo,
mme ka mora moo ha ho sa na taba hore na o kgetha

10:57.640 --> 11:02.180
sehlooho sefe, ha feela se amana le ho futhumala ha lefatshe.

11:02.180 --> 11:06.106
Hoa utlwisa bohloko, empa ho jwalo feela.

11:06.106 --> 11:14.139
Borasaense ha ba a lumelloa ho lumellana, hobane saense e
atleha ka ho botsa lipotso, pelaelo le ngangisano e bulehileng.

11:14.139 --> 11:21.619
Ho hlakile hore dipatlisiso di itshetlehile ka dipolotiki,
mme ka hona di laolwa ke tsona ka kabo ya ditjhelete.

11:21.619 --> 11:28.520
Setjhaba se utlwa feela ka diphuputso tsa saense tse
ratehang dipolotiking ka mecha ya phatlalatso e ka sehloohong.

11:28.520 --> 11:35.051
Sena se beha borasaense lerabeng, hobane botumo ba
bona ba saense, 'me hangata le mekhoa ea bona ea ho

11:35.051 --> 11:39.776
iphelisa, li ba kotsing haeba ba kheloha tsamaisong ena.

11:39.776 --> 11:46.485
Ke ka lebaka leo re ipiletsang ho mofuputsi e mong le e mong ya
tshepahalang – borasaense bao ba batlang ho etsa diphuputso tse

11:46.485 --> 11:52.296
tshepahalang – hore ba se ke ba itumella ho silafatswa,
empa ba phahamise mantswe a bona, ba fane ka bopaki bo

11:52.296 --> 11:55.360
hanyetsang mme ba be sebete ho sebetsana le tlhekefetso.
