Özüni öňdebaryjy diýip yglan eden metbugatda global krizisler hemişe halkyň öňünde
ylmy barlag netijeleri esasynda düşündirilýär.
Iň ýagdaýy howanyň üýtgemegi bolsun ýa-da koronawirus krizisi, jogap hemişe bir: "Alymlar ylalaşýarlar."
Emma bu hakykatdanam şeýlemi?
Ylym sorag etmek, şübhe etmek we dürli garaýyşlaryň aragatnaşygynda ösmeýärmi?
Amerikaly fizigi we Nobel baýragynyň eýesi Richard Feynman 1965-nji ýylda hem
ylymda şübhäniň merkezi orny bardygyny nygtady.
Ol hünärmenleriň bilimsizligine ynanmagyň ylymyň esasy aýratynlygy bolup, şübhe we skeptisizmiň zerurdygyny nygtaýar diýdi.
Bu ýörelge ylmy ösüş üçin örän möhümdir, sebäbi ol täze soraglary bermäge we bilim çäklerini giňeltmäge mümkinçilik berýär.
Feynman diňe şübhe üçin ýer goýmagy däl-de, ösüş gazanmak üçin ony işjeň höweslendirmeli diýip nygtady.
Emma hakykat düýbünden başgaça.
Hans-Joachim Zillmer, tejribä esaslanan ýer taryhy boýunça ýazyjy we gözlegçi, muny bilýär.
Ol berk garşy çykyş edip, şeýle diýýär: "Täze ylmy barlag netijeleriniň awtomatik ýagdaýda üstün
çykýandygyna ynanmak giň ýaýran nädogry düşünjedir."
Zillmeriň pikiriçe, media munuň içinde esasy rol oýnaýar.
Syýasy taýdan hereket edip, olar haýsy netijeleriň we modelleriň ýaýradyljakdygyny,
haýsysynyň ýaýradylmajakdygyny kesgitleýärler.
Şeýle hem, köne nazariýalar häzirki dünýä garaýşyna garşy gelýän bolsa, basylyp goýulýar.
Köne nazariýalar hem-de Zillmeriň sitatasi: "Radikal taýdan täze we belki-de gymmatly pikirler
jemgyýetçilige ýetirmek üçin hiç hili goldaw almýar."
Ylmy işgär Prof. Dr. Christof Kuhbandner koronawirus krizisi döwründe esasy metbugat tarapyndan berk
barlag astyna alyndy, sebäbi ol hem şol atlandyrylýan hünärmenleriň pikirlerine sorag bildirdi.
Gunnar Kaiser bilen söhbetdeşlikde ol ylymyň esasynyň nämedigini görýändigini beýan edýär.
"Ylmy işgär hökmünde men esasan hakykatlar barada gürlemeýärin."
Fizigiýaçy we Nobel baýragynyň eýesi Richard Feynmanyň şeýle bir sitatasi bar: "Ylymyň
hakyky manysy hünärmenleri sorag astyna almakdyr."
Şonuň üçin men ylmy taýdan pikir edende, meniň wezipesim hünärmenleriň pikirlerini soraga
çekmek we adamzadyň bilimlerini ösdürmekdir.
We käbir adamlarda ylym aragatnaşygynda rollaryň bulaşmagy köplenç duş gelýär.
Hakykatdanam, men hemişe özümden soramaly: Men alym hökmünde gürleýärinmi ýa-da hünärmen hökmünde gürleýärinmi?
"Ylym adam hökmünde hünärmenleriň satýan islendik hakykaty sorag astyna almagyňyz hem borjyňyz."
Bu ylymyň hakyky wezipesidir.
Emma şeýle edýän alymlar tiz wagtdan netijelerini duýýarlar.
Aragatnaşyk alymy prof. Maýkl Meýen esasy metbugat tarapyndan yzygiderli tankyt edilýär, bu bolsa
onuň doly hünär taýdan jemlenmegine getiripdir.
Täze "Wie ich meine Uni verlor" (Universitetimi nädip ýitirdim) atly kitabynda Meyen ylmy işgär hökmünde ony kesgitleýän zatlaryň
ählisini ýitiren kampaniýanyň jikme-jikliklerini suratlandyrmak bilen çäklenmän, soňky 30 ýylda uniwersitetleriň radikal
derejede täzeden gurluşynyň çuň we sistemik fonuny hem seljerýär.
Bu söwdaçylyk, laýyklyk, gorky we gözlegleriň syýasatlaşdyrylmagy barada.
Meyen ýazýar: "Biz demokratiýany isleýäris, ýöne kim gatnaşyp biljekdigini özümiz saýlaýarys."
Fizigi we klimat aktiwisti Sabine Hossenfelder häzir käbir ekstremal howa hadysalaryny klimat üýtgemesi bilen
baglanyşdyrmak üçin ulanylýan metodologiýany soraga çekýär.
Ol aýdýar: "Köp klimat ylmy bilermenleri bu howa degişlilik merkezinden çykýan barlaglaryň näderejede
kemçilikli bolandygyny bilýärler, ýöne olar dymýarlar."
"Şu atlandyrylýan barlagyň ynamdar däldigini doly bilýän köp sanly klimat alymlary bar, ýöne olar bir söz
hem aýdmaýarlar, sebäbi bu syýasy taýdan amatly bolmaz."
Anke Uhlenwinkel, geografiýa we ykdysadyýet biliminiň uniwersitet professory, ýakynda bir kitap çap etdi:
Mesele döredýänler gitmeli – uniwersitetlerden kritik professorlaryň kowulmagy.
AUF 1 bilen geçirilen interwýusynda ol has-da köp professorlaryň işden kowulýandygyny – erbet akademiki işleri üçin
däl-de, olar närahat soraglar berýändigi üçin – düşündirýär.
Bir wagtlar erkin pikir alşyş meýdançalary bolan ýerler häzirki wagtda gorky, senzura we syýasy laýyklyk edaralaryna öwrüldi.
Häzirki hökm sürýän gürrüňe gabat gelmeýän islendik adam ret edilýär.
Elsa Mittmannsgruber bilen söhbetdeşlikde ol häkimýetiň suiistimal edilmegi, birmeňzeşlik we ylym
düşünjesine hyýanat etmek barada gürrüň berýär.
Ol şeýle hem raýatlaryň ylmy faktlaryň doly toplumyna elýeterliligi bolanda diňe öz
pikirlerini emele getirip biljekdigine ynanýar.
"... we hakykatdanam bilip biljek zatlaryňyzy näçe gowy bilseniz, ol köplenç jemgyýetçilik meýdanynda
ara alnyp maslahatlaşylýan zatlardan has köpdir."
Näçe köp bilseňiz, şonça-da özüňiziň esasly pikirini düzüp bilersiňiz we jemgyýet pikirini hem şekillendirip bilersiňiz.
"Ylym hakykatda ylym içinde zatlary aç-açan aragatnaşdyrýar, ýöne, RKI protokollarında ylym barada gürrüň
edilýän ýerleri görýäris, emma jemgyýetçilige hödürlenen zat düýbünden başga zat boldy, şeýle diýsek."
Hawa, we bu koronawirus krizisinde, meniň pikirimçe, hakykatdanam aýdjak manyly sözleri bolan käbir alymlar bardy,
ýöne olar diňlenmedi; olar, şeýle diýsek, çetleşdirildi.
Biz hem şu netije gelýäris, sebäbi barlagymyzdaky käbir adamlar şübhesiz şol kategoriýa girýärler, we eger olar diňlenilse,
azyndan iki pikir bolardy, we raýatlar soňunda haýsysyny has ynandyryjy hasap edendigine özleri karar berip bilerdi.
Eger bu bolmasa, eger biz, şeýle diýsek, "ylyma eýer" diýsek – bu söz birligi hakykatda hiç zatdan
ylmy däl, sebäbi "ylm" hiç zady buýruk bermeýär.
Ylym gowy ýa-da erbet barada gürlemez, biz bolsa belli faktlar, gipotezalar, synaglar ýa-da näme bilen
meşgullanýandygymyzdan garamazdan şol zatlar barada gürleşýäris.
Siz soragnama hem geçirip bilersiňiz we şeýle diýip bilersiňiz: "Okey, indi munuň we şunuň we şonuň ýüze çykandygyny
görýäris, ýöne bu hökmany däl 'gowy' we 'erbet' diýmekdir."
Munuň ýerine diňe belli bir göterim jogap berijileriň munuň ýa-da şonyň ýaly diýendigi aýdylýar.
Soňra raýat hökmünde men doly maglumat alanymdan soň öz pikirimi düzüp bilerin: ony şübheli hasaplasam ýa-da "ähli dostlarym
hem şony aýdýarlar, onda näme üçin gahar edýärsiň?" diýsem.
Ahyrynda muny özüm karar berip bilerin.
Emma eger mende bu hakyky netijeleriň gerimi bolmasa we olar "hawa, ýöne şol bir netije bar we biz ony yzarlap barýarys"
diýseler, onda men muny edip bilmerin we jemgyýet erkin däl bolýar, sebäbi şahsyň kararlary kabul etmek azatlygy galmaýar.
Interwýuda prof. Anke Uhlenwinkel şeýle atlandyrylýan üçünji tarap maliýeleşdirilmegi hem ara alyp maslahatlaşýar, bu
maliýeleşdiriş gözlegleri maliýeleşdirmek üçin ulanylýar.
"Hawa, üçünji tarap maliýeleşdirilmegi bu ýerde örän möhüm nokatdyr."
Şonuň üçin adatça haýsy "oňyn" zatlaryň islenýändigi aýdylýar we, şeýle diýsek, bu üçünji tarap maliýeleşdiriş
arzalarynda hiç hili mümkinçilik gazanmak üçin hökmany goşmaly birnäçe "populyar sözler" hem bar.
Indi üçünji tarap maliýeleşdirişi hem elýeterli bolup, ol reklamalaşdyryldy we amalda eýýäm bölünip berildi.
Prof. Dr. Werner Kirstein 14-nji AZK-de bu maliýeleşdiriş meselesine hem degip geçdi we
"politogenik howa üýtgemesi" diýen termini oýlap tapdy.
"Soňra men şu hakykata gaýdyp geljek: bu ýerde, elbetde, ÝB we aýratyn döwletler
tarapyndan uly möçberde maliýe serişdeleri berilýär."
Şonuň üçin köp alymlar maliýe serişdelerini almak maksady bilen klimat programmalaryny işläp düzmek we
olaryň üstünde gözlegler geçirmek üçin işe alynýarlar.
Mesele şunda: men hem uniwersitetden gelýärin we biz uniwersitetlerde esasy maliýe serişdeleriniň
işleri dogry alyp barmaga ýeterlik däldigini gördük.
Şonda alym näme edýär?
Ol Ýewropa Bileleşiginiň maliýe katalogyna we Germaniýanyň maliýe katalogyna sereder,
beýleki ýurtlaryň hem şonça meňzeş kataloglary bar.
Indi görýäňizmi, klimat üýtgemesine laýyk gelýän bir temany tapýarsyňyz, soňra teklip
taýýarlaýarsyňyz, ony degişli edaralara tabşyrýarsyňyz.
Garaň-da gör, haýsydyr bir kontekstde 'global ýylylyk' ýa-da 'temperaturanyň
ýokarlanmagy' sözleri agzalanda, pul akymaga başlaýar.
Meniň başdan geçiren iň geň galdyryjy zatym, klimatologlar däl-de biologlardan düzülen bir toparyň ýygnanyşygy boldy – olar
hakykyda klimat üýtgemeleriniň nämedigini, global ýylylyk ýokarlanmagynyň nämedigini hem bilmeýärdiler, oňa
düşünmek aňsat – we şol biologlaryň temasy şeýle boldy: "Artýan temperatura şertlerinde lugwormlaryň hereketi"!
Şonça öwrüldi; mesele indi düýbünden degişli däl. Esasy zat klimat üýtgemesi, soňra bolsa pul akymlary gelýär.
Hawa, soňra siz mähirli goldawçylary görersiňiz, şonuň üçin diňe ÝB däl, federal ministrlikler hem şeýle taslamalary
goldaýarlar we ylmy barlaglaryň hem munuň bilen baglanyşygy bar.
Köp kärdeşlerim bar, şonuň üçin men olara diýýärin: "Siz hakykatdan näme edýärsiňiz, hakykaty
ýa-da nämeler bolup geçýändigini barlamaýarsyňyzmy?"
Hawa, bize pul gerek, pul akmaly. Eger pulymyz bolmasa, biz nähili ýaşarys?
We soň, elbetde, doktorantlary täzeden işe alyp bilersiňiz, kompýuterleri satyn alyp bilersiňiz, enjamlara, işgärlere we ş.m.
maýa goýup bilersiňiz, we şondan soň işler akymly bolup başlaýar.
Emma munuň üçin maliýe serişdesi gerek, we global ýylylyk bilen baglanyşykly bolsaňyz, haýsy
mowzugy saýlaýandygyňyz hakykatdanam ähmiýetli däl.
Bu gynandyryjy, ýöne şeýle bolýar.
Ylmyýetçilere ylalaşmaga rugsat berilmeýär, sebäbi ylym sorag etmek, şübhe etmek we aç-açan çekişmek bilen ösýär.
Gözlegleriň syýasata baglydygy aýdyň, şonuň üçin ol maliýe serişdelerini paýlamak arkaly dolandyrylýar.
Ilat diňe esasy metbugat arkaly syýasy taýdan islenýän ylmy netijeler barada habarly bolýar.
Bu alymlary tora salýar, sebäbi olar bu ulgamyň çäginden çyksa, ylmy abraýy we köplenç ýaşaýyş çeşmeleri howp astynda galýar.
Şonuň üçin biz her bir samimi gözlegçä – dogruçyl gözleg geçirmek isleýän alymlara – özlerini korrupsiýa bermezlige,
seslerini ýokarlandyrmaga, garşy subutnamalar hödürlemäge we ýalňyşlyklara garşy göreşmekde batyr bolmaga çagyrýarys.