WEBVTT

00:00.480 --> 00:05.056
Үз-үзен иң алдынгы дип игълан иткән массакүләм
мәгълүмат чараларында глобаль кризисларны халыкка

00:05.056 --> 00:08.026
һәрвакыт фәнни тикшеренү нәтиҗәләре нигезендә аңлаталар.

00:08.026 --> 00:14.218
Климат үзгәрүе булсынмы, яки коронавирус
кризисы, җавап һәрвакыт бер: «Галимнәр килешә».

00:14.218 --> 00:16.576
Ләкин чынлап та шулаймы?

00:16.576 --> 00:24.160
Фән сораулар бирүгә, шикләргә һәм төрле
карашлар арасындагы фикер алышуга нигезләнеп үсмиме?

00:26.449 --> 00:37.333
Америка физигы һәм Нобель премиясе лауреаты Ричард Фейнман
фән өлкәсендә шикнең үзәк ролен 1965 елда да ассызыклады.

00:37.333 --> 00:48.800
Ул белгечләрнең белемсезлегенә ышану фәннең төп үзенчәлеге булуын
әйтте, бу исә шик һәм скептицизмның кирәклеген ассызыклый.

00:48.800 --> 00:58.656
Бу принцип фәнни үсеш өчен бик мөһим, чөнки ул яңа
сораулар бирүгә һәм белем чикләрен киңәйтүгә мөмкинлек бирә.

00:58.656 --> 01:07.592
Фейнман алгарышка ирешү өчен шиккә урын гына калдырырга
түгел, ә аны актив рәвештә хупларга кирәклеген ассызыклады.

01:07.592 --> 01:10.625
Ләкин чынбарлык бөтенләй башка.

01:10.625 --> 01:16.919
Ганс-Йоахим Цилльмер, эксперименталь Җир
тарихы буенча автор һәм тикшеренүче, моны белә.

01:16.919 --> 01:23.027
Ул каты каршы килә һәм болай ди: «Яңа фәнни
тикшеренү нәтиҗәләре автоматик рәвештә

01:23.027 --> 01:28.096
өстенлек ала дип ышану – киң таралган ялгыш фикер».

01:28.096 --> 01:31.648
Зилмерга караганда, моңа матбугат төп роль уйный.

01:31.648 --> 01:38.695
Сәяси мотивлар белән алар нинди нәтиҗәләр һәм
модельләр тарала, ниндиләре таралмаячагын хәл итәләр.

01:38.695 --> 01:44.000
Шулай ук иске теорияләр хәзерге дөньяга
караш белән каршы килсәләр, алар бастырыла.

01:44.000 --> 01:50.434
Иске теорияләр дә, Зилмерның цитатасы да:
«Радикаль яңа һәм бәлки кыйммәтле идеяләргә аларны

01:50.434 --> 01:56.096
җәмәгатьчелеккә чыгару өчен бернинди ярдәм дә юк.»

01:56.096 --> 02:03.491
галим профессор-доктор Кристоф Кухбаннер — коронавирус кризисы
вакытында төп массакүләм мәгълүмат чаралары тарафыннан

02:03.491 --> 02:10.239
катгый тикшерү астына эләккән кеше, чөнки ул да
«эксперт фикерләре» дип аталган карашларны шик астына алды.

02:10.239 --> 02:16.928
Гуннар Кайзер белән әңгәмәдә ул
фәннең үзәге дип санаганны белдерә.

02:16.928 --> 02:20.880
"Галим буларак, мин нигездә хакыйкатьләр турында сөйләшмим."

02:20.880 --> 02:33.984
Физик һәм Нобель премиясе лауреаты Ричард Фейнман болай
дигән: «Фәннең асылы чынлыкта белгечләргә сорау бирүдә».

02:33.984 --> 02:44.460
Шулай итеп, фәнни яктан уйлаганда, минем бурычым – белгечләр
фикерләрен шик астына алу һәм кешелек белемнәрен үстерү.

02:44.460 --> 02:50.392
Һәм кайбер кешеләрдә фәнни
коммуникациядә рольләрне бутау еш очрый.

02:50.392 --> 02:58.108
Чынлыкта мин һәрвакыт үземнән сорарга тиеш:
мин галим буларак сөйлимме, әллә белгеч буларак?

02:58.108 --> 03:15.019
"Галим буларак, экспертлар тәкъдим иткән һәр
хакыйкатьне дә сорап тикшерү — синең бурычың."

03:15.019 --> 03:17.780
Бу фәннең чын миссиясе.

03:17.780 --> 03:23.675
Ләкин моны эшләгән галимнәр тиз арада нәтиҗәләрен тоялар.

03:23.675 --> 03:30.947
Коммуникация галиме профессор Майкл Майен төп агым
матбугаты тарафыннан даими тәнкыйтьләнә, бу хәл

03:30.947 --> 03:35.681
аның тулысынча һөнәри яктан читләштерелүенә китерде.

03:35.681 --> 03:42.959
Үзенең яңа «Wie ich meine Uni verlor» («Мин университетымны ничек
югалттым») исемле китабында Мейен фән эшлеклесе буларак аны

03:42.959 --> 03:49.247
билгеләгән бөтен нәрсәне диярлек югалтуга китергән кампаниянең
детальләрен генә тасвирлап калмый, ә шулай ук

03:49.247 --> 03:56.742
тирәнрәк, системалы нигезне — соңгы 30 елда
университетларның радикаль рәвештә яңадан корылуын — анализлый.

03:56.742 --> 04:03.126
Бу коммерцияләштерү, конформлык, курку
һәм тикшеренүләрне сәясиләштерү турында.

04:03.126 --> 04:10.920
Мейен яза: "Без демократияне телибез, ләкин
кемнең катнашырга рөхсәт ителүен без сайлыйбыз."

04:10.920 --> 04:18.515
Физик һәм климат активисты Сабине Хоссенфельдер хәзер
кайбер экстремаль һава торышы вакыйгаларын климат үзгәреше

04:18.515 --> 04:23.360
белән бәйләү өчен кулланылган методологияне сорау астына куя.

04:23.360 --> 04:30.102
Ул ди: «Күп кенә климат галимнәре бу һава торышын
атрибуцияләү үзәгеннән чыккан тикшеренүләрнең ни

04:30.102 --> 04:34.634
дәрәҗәдә хаталы икәнен беләләр, ләкин тын калалар.»

04:34.634 --> 04:42.855
«Климат галимнәренең күпчелеге бу аталган
тикшеренү ышанычсыз икәнен яхшы белә, ләкин алар бер сүз

04:42.855 --> 04:48.192
дә әйтми, чөнки бу сәяси яктан уңайсыз булыр иде.»

04:48.192 --> 04:56.961
Анке Уленвинкель, география һәм икътисад белемнәре
университет профессоры, соңгы вакытта китап бастырды:

04:56.961 --> 05:02.660
Мәшәкать тудыручылар китәргә тиеш –
университетлардан тәнкыйтьче профессорларны чыгару

05:02.660 --> 05:09.685
AUF 1 каналына биргән әңгәмәсендә ул тасвирлый: көннән-көн
күбрәк профессорлар үз эшләрен югалта – начар академик эш

05:09.685 --> 05:14.040
нәтиҗәләре аркасында түгел, ә уңайсыз сораулар бирүләре өчен.

05:14.040 --> 05:22.353
Элек ирекле фикер алышу урыннары булган урыннар хәзер
курку, цензура һәм сәяси бертөрлелек институтларына әйләнде.

05:22.353 --> 05:26.360
Хөкем сөрүче риваятькә туры килмәгән һәркемне кире кагалар.

05:26.360 --> 05:35.008
Эльза Миттмансгрубер белән әңгәмәдә ул хакимиятне кысыру,
бердәмлеккә иярү һәм фән идеясенә хыянәт итү турында сөйләшә.

05:35.008 --> 05:45.160
Ул шулай ук ышана, гражданнар фәнни фактларның тулы спектрына
керү мөмкинлеге булганда гына үз фикерләрен формалаштыра алалар.

05:45.160 --> 05:52.900
«... һәм сез чынлап та белә ала торган
әйберләрне яхшырак белгән саен, ул җәмәгать

05:52.900 --> 05:58.272
мәйданында гадәттә сөйләшүдән күпкә күбрәк була.»

05:58.272 --> 06:06.847
Нинди күбрәк беләсең, шулкадәр ныграк нигезләнгән үз фикереңне
формалаштыра аласың һәм җәмәгать фикерен дә формалаштыра аласың.

06:06.847 --> 06:15.301
"Чынлыкта фән эчендә мәгълүмат ачык уртаклашыла, әйе, без моны
RKI протоколларында күрәбез, анда фән турында

06:15.301 --> 06:23.324
фикер алышылган, ләкин, әйтергә кирәк,
җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителгән нәрсә бөтенләй башка булды."

06:23.324 --> 06:31.213
Әйе, бу коронавирус кризисында, минемчә, чыннан да
мәгънәле сүз әйтерлек кайбер галимнәр бар иде, ләкин аларны гади

06:31.213 --> 06:35.592
генә тыңламадылар; аларны, әйтергә кирәк, читкә эттеләр.

06:35.592 --> 06:43.322
Без дә шул нәтиҗәгә киләбез, чөнки безнең тикшеренүдә катнашкан
кайбер кешеләр һичшиксез шул категориягә керә, һәм әгәр аларның

06:43.322 --> 06:48.800
сүзләре тыңланган булса, ким дигәндә ике фикер
булыр иде, һәм гражданнар ахыр чиктә кайсын

06:48.800 --> 06:52.700
ышанычлырак дип санауларын үзләре хәл итә алыр иделәр.

06:52.700 --> 07:06.475
Әгәр бу булмаса, әйтик, «фәннәргә иярегез» дисәк – бу,
чынлыкта, фәннән дә чит, чөнки «фән» берни дә боерып куймый.

07:06.475 --> 07:14.420
Фән яхшы яки начар турында сөйләшми, ә без
билгеле фактлар, гипотезалар, тәҗрибәләр һәм

07:14.420 --> 07:19.278
без башкарган башка эшләр турында сөйлибез.

07:19.278 --> 07:24.781
Сез шулай ук сораштырулар үткәреп була һәм әйтә аласыз:
«Ярар, хәзер моның нәтиҗәсендә бу, шул һәм тагын шул барлыкка

07:24.781 --> 07:27.674
килде, ләкин бу һич тә "яхшы" һәм "начар" дигәнне аңлатмый».

07:27.674 --> 07:34.079
Аның урынына, анда бары тик респондентларның
билгеле бер проценты моны яки боны дигән генә язылган.

07:34.079 --> 07:42.265
Аннары, гражданин буларак, мин тулы мәгълүматка ия булгач, үз
фикеремне формалаштыра алам: аны шикле дип

07:42.265 --> 07:49.600
санасам да, яисә «барлык дусларым да шулай ди,
димәк син чынлап та нәрсәгә борчыласың?» дисәм дә.

07:49.600 --> 07:51.640
Ахыр чиктә моны үзем хәл итә алам.

07:51.640 --> 08:00.294
Әмма әгәр миндә чын нәтиҗәләр диапазоны булмаса һәм алар: «әйе,
ләкин менә бер нәтиҗә бар, без шуны гына тотабыз», дисәләр, мин

08:00.294 --> 08:05.881
моны эшләргә мөмкинлекне югалтам, һәм
җәмгыять азат булмаганга әйләнә, чөнки шәхес

08:05.881 --> 08:10.400
хәзер карарлар кабул итү ирегеннән мәхрүм була.

08:10.400 --> 08:14.753
Интервьюда профессор Анке Уленвинкель шулай ук фәнни
тикшеренүләрне финанслау өчен кулланыла торган

08:14.753 --> 08:18.200
«өченче як финанслау» дип аталган ысул турында да сөйли.

08:18.200 --> 08:21.000
"Әйе, өченче як финанслау монда бик мөһим фактор."

08:21.000 --> 08:27.356
Гадәттә, анда «яхшы» дип саналган әйберләрне нинди күләмдә
теләүләре языла, һәм, әйтерсең, берничә «мода сүзе» дә

08:27.356 --> 08:34.400
бар, аларны өченче як финанслау гаризаларына һичшиксез
кертергә кирәк, югыйсә бернинди мөмкинлек тә булмаячак.

08:34.400 --> 08:42.680
Һәм хәзер өченче як финанслау да бар, ул
рекламалана һәм инде гамәли рәвештә бүленгән.

08:42.680 --> 08:49.513
Проф. д-р Вернер Кирштайн шулай ук 14-нче
AZKда бу финанслау мәсьәләсен күтәрде һәм

08:49.513 --> 08:54.080
«политиоген климат үзгәреше» терминын кертте.

08:54.080 --> 08:58.367
"Аннары мин монда зур күләмдә финанслау
бирелүенә кире кайтып киләм, әлбәттә, аны

08:58.367 --> 09:00.520
Европа Берлеге һәм аерым дәүләтләр тәэмин итә."

09:00.520 --> 09:06.932
Шуңа күрә күп кенә галимнәрне климат
программаларын эшләү һәм алар буенча тикшеренүләр үткәрү өчен

09:06.932 --> 09:10.360
җәлеп итәләр, бу исә финанслау алу мөмкинлеге бирә.

09:10.360 --> 09:16.656
Мәсәлә шунда ки, мин үзем дә университеттан чыккан
кеше, һәм без анда университетларның төп финанславы

09:16.656 --> 09:20.870
эшләрне тиешенчә алып бару өчен җитәрлек түгеллеген күрдек.

09:20.870 --> 09:22.643
Шулай итеп, галим нәрсә эшли?

09:22.643 --> 09:26.450
Ул Европа Берлеге финанслау каталогына һәм
Германия финанслау каталогына күз салачак,

09:26.450 --> 09:28.900
һәм башка илләрдә дә шундый каталоглар бар.

09:28.900 --> 09:34.037
Һәм хәзер син күрәсең: климат үзгәрешенә туры
килгән бер тема табасың, аннары мин тәкъдим

09:34.037 --> 09:37.645
әзерлим, аны формалаштырам һәм тиешле органга тапшырам.

09:37.645 --> 09:46.361
Һәм менә ни гаҗәп: «глобаль җылыну» яки «температура күтәрелү»
сүзләре теләсә нинди контекстта гына искә алынса, акча агып китә.

09:46.361 --> 09:54.488
Мин кичергән иң гаҗәеп хәл шул булды: бер төркем биологлар – алар
климатологлар түгел иде, чынлап та климат үзгәрешенең нәрсә

09:54.488 --> 10:00.859
икәнен дә белмиләр, глобаль җылынуны гына аңлыйлар,
ярар, моны аңларга була – һәм шул биологларның

10:00.859 --> 10:06.260
темасы: «Җылылык күтәрелгәндә лугов червякләренең тотышы»!

10:08.925 --> 10:17.020
Менә шундый хәлгә җитте; бу мәсьәлә инде бөтенләй актуаль
түгел. Иң мөһиме – климат үзгәрү, аннары акчалар агып тора.

10:17.020 --> 10:23.681
Әйе, аннары сез киң күңелле спонсорларны күрәсез, шуңа күрә
мондый эшләрне гына Европа Берлеге генә түгел, федераль

10:23.681 --> 10:27.610
министрлыклар да хуплый, һәм монда фәнни тикшеренүләр дә катнаша.

10:27.610 --> 10:32.254
Күп кенә хезмәттәшләрем шундый, шуңа күрә мин
аларга: «Сез чынлап та нәрсә эшлисез? Чынбарлыкны

10:32.254 --> 10:34.864
тикшермисезме, ни булганын аңламыйсызмы?» дим.

10:34.864 --> 10:41.259
Әйе, безгә акча кирәк, акча агып торырга тиеш.
Әгәр бездә акча булмаса, без ничек яшәргә тиешбез?

10:41.259 --> 10:48.209
Аннары, әлбәттә, сез тагын докторантларны эшкә ала аласыз,
компьютерлар сатып ала аласыз, җиһазларга, персоналга

10:48.209 --> 10:52.020
һ.б. инвестиция сала аласыз, һәм шуннан соң эшләр агып китә.

10:52.020 --> 11:02.180
Ләкин моның өчен финанслау кирәк, һәм глобаль җылынуга кагылышлы
булса, теманы нинди сайлавың чынлап та әһәмиятле түгел.

11:02.180 --> 11:06.106
Бу кызганыч, ләкин шулай ул.

11:06.106 --> 11:14.139
Галимнәргә килешү рөхсәт ителми, чөнки
фән сораулар, шик һәм ачык бәхәсләшүдә үсә.

11:14.139 --> 11:21.619
Тикшеренүләрнең сәясәткә бәйле булуы ачык, шуңа
күрә аларны финанслау бүлү аша сәясәт контролдә тота.

11:21.619 --> 11:28.520
Җәмәгатьчелек сәяси яктан файдалы фәнни ачышлар турында
бары тик төп массакүләм мәгълүмат чаралары аша гына белә.

11:28.520 --> 11:35.203
Бу галимнәрне капкынга эләктерә, чөнки алар
бу системадан тайпылса, фәнни абруе һәм еш

11:35.203 --> 11:39.776
кына яшәү чыганаклары куркыныч астында кала.

11:39.776 --> 11:47.993
Шуңа күрә без һәр ихлас тикшеренүчегә – дөрес тикшеренү үткәрергә
теләгән галимнәргә – үзләрен бозылуга юл куймаска,

11:47.993 --> 11:55.360
тавышларын күтәрергә, каршы дәлилләр китерергә һәм
хокук бозуларга каршы торырга батыр булырга өндибез.