O'zini yetakchi deb e'lon qilgan ommaviy axborot vositalarida global inqirozlar har doim ilmiy
tadqiqotlarga tayangan holda aholiga tushuntiriladi.
Iqlim o'zgarishi bo'lsin yoki koronavirus inqirozi, javob har doim bir xil: "Olimlar rozilik bildirishdi."
Lekin bu haqiqatan ham shundaymi?
Fan savol berish, shubha va turli qarashlar munozasasi hisobiga rivojlanmaydimi?
Richard Feynman, amerikalik fizik va Nobel mukofoti sovrindori, 1965 yilda ham ilm-fanda shubhaning markaziy rolini ta'kidlagan.
U mutaxassislarning bilimsizligiga bo'lgan e'tiqod ilm-fanning asosiy xususiyati ekanini, bu esa
shubha va skeptitsizm zarurligini ta'kidlashini aytdi.
Bu tamoyil ilmiy taraqqiyot uchun muhimdir, chunki u yangi savollar berishga va bilim
chegaralarini kengaytirishga imkon beradi.
Feynman shuni ta'kidladi: rivojlanish uchun nafaqat shubha uchun joy qoldirish, balki uni faol rag'batlantirish kerak.
Biroq, haqiqat butunlay boshqacha.
Hans-Joachim Zillmer, eksperimental Yer tarixi bo'yicha muallif va tadqiqotchi, buni biladi.
U qat'iyan qarshi chiqib, shunday deydi: "Yangi ilmiy tadqiqot natijalari avtomatik ravishda ustun
bo'ladi, deb o'ylash keng tarqalgan noto'g'ri tushuncha."
Zillmerga ko'ra, ommaviy axborot vositalari bunda muhim rol o'ynaydi.
Siyosiy maqsadlarga boshqarilgan holda, ular qaysi natijalar va modellarning tarqatilishini,
qaysilarining esa tarqatilmasligini belgilaydilar.
Shunga o'xshash tarzda, eski nazariyalar joriy dunyoqarashga zid bo'lsa, bostiriladi.
Eski nazariyalar hamda Zillmerning iqtibosi: "Inqilobiy yangi va ehtimol qimmatli g'oyalarni ommaga
e'lon qilish uchun hech qanday qo'llab-quvvatlash yo'q."
Olim prof. dr. Kristof Kuhbandner koronavirus inqirozi paytida asosiy ommaviy axborot vositalari tomonidan
qattiq nazorat ostiga olingan, chunki u ham shunday deb ataladigan ekspert fikrlariga shubha qilgan.
Gunnar Kaiser bilan suhbatda u ilm-fanning mohiyati deb bilgan narsani ifodalaydi.
"Olim sifatida men asosan haqiqatlar haqida gapirmayman."
Fizik va Nobel mukofoti sovrindori Richard Feynmanning quyidagi iqtibosi mavjud: "Fan mohiyati
aslida mutaxassislarni savol ostiga olishdir."
Shunday qilib, ilmiy nuqtai nazardan qaraganda, mening vazifam mutaxassis fikrlarini savol
ostiga olish va inson bilimlarini rivojlantirishdir.
Va ba'zi odamlar orasida ilmiy kommunikatsiyada rollarni chalkashtirish tez-tez uchraydi.
Aslida, men har doim o'zimga savol berishim kerak: men olim sifatida gapiryapmanmi yoki mutaxassis sifatida?
"Olim sifatida mutaxassislar tomonidan sotilayotgan har qanday haqiqatni ham so'roq qilish sizning burchingizdir."
Bu ilm-fanning haqiqiy missiyasidir.
Biroq, shunday qiladigan olimlar tezda oqibatlarini his qilishadi.
Kommunikatsiya olimi prof. Maykl Mayen asosiy ommaviy axborot vositalari tomonidan doimiy tanqidga uchramoqda, bu esa
uning to'liq professional jihatdan chetlatilishiga olib keldi.
Yangi "Wie ich meine Uni verlor" (Universitetimni qanday yo'qotdim) nomli kitobida Meyen nafaqat o'zini olim sifatida
belgilagan deyarli barcha narsani yo'qotgan kampaniyaning tafsilotlarini tasvirlaydi, balki so'nggi 30 yil
ichida universitetlarning radikal qayta tuzilishiga oid chuqur, tizimli fonni ham tahlil qiladi.
Bu tijoriylashtirish, moslashuvchanlik, qo'rqish va tadqiqotlarning siyosiylashtirilishi haqida.
Meyen yozadi: "Biz demokratiyani xohlaymiz, lekin kim ishtirok etishiga ruxsat berilishini o'zimiz tanlaymiz."
Fizik va iqlim faoli Sabine Hossenfelder endi ayrim keskin ob-havo hodisalarini iqlim o'zgarishi bilan
bog'lashda qo'llanilayotgan metodologiyani savol ostiga olmoqda.
U shunday deydi: "Ko'plab iqlim olimlari bu ob-havo atributsiya markazidan chiqayotgan tadqiqotlarning
qanchalik nuqsonli ekanini bilishadi, lekin sukut saqlashadi."
"Ko'plab iqlim olimlari bu shunday ataluvchi tadqiqot ishonchli emasligini yaxshi bilishadi, lekin ular bir og'iz so'z
aytmaydilar, chunki bu siyosiy jihatdan noqulay bo'lardi."
Anke Uhlenwinkel, geografiya va iqtisodiyot ta'limi bo'yicha universitet professori, yaqinda kitob nashr qildi:
Muammolar keltirib chiqaradiganlar ketishi kerak – universitetlardan tanqidiy professorlarni olib tashlash.
AUF 1 bilan intervyusida u tobora ko'proq professorlarning ishidan mahrum bo'layotganini – yomon akademik ish tufayli
emas, balki ular noqulay savollar bergani uchun – tasvirlaydi.
Bir vaqtlar erkin munozara maydonlari bo'lgan joylar endi qo'rquv, senzura va siyosiy moslashuv institutlariga aylangan.
Hozirgi hukmron hikoyaga mos kelmaydigan har kim rad etiladi.
Elsa Mittmannsgruber bilan suhbatda u hokimiyat suiiste'moli, konformizm va ilm-fanning
g'oyasiga xiyonat qilish haqida gaplashadi.
U shuningdek, fuqarolar faqat ilmiy faktlarning to'liq doirasiga kirish huquqiga ega bo'lsa,
o'z fikrlarini shakllantira olishiga ishonadi.
"... va siz aslida bilishingiz mumkin bo'lgan narsalarni qancha yaxshi bilsangiz, bu odatda jamoat
maydonida muhokama qilinadiganlardan ancha ko'p bo'ladi."
Qancha ko'p bilsangiz, shuncha o'zingizning asosli fikringizni shakllantira olasiz va
jamoatchilik fikrini ham shakllantirishingiz mumkin.
"Ilm-fan aslida o'z ichida narsalarni ochiqchasiga muloqot qiladi, ha, biz buni RKI protokollarida ko'ramiz, u
yerda ilm-fan muhokama qilingan, lekin ommaga e'lon qilingan narsa, deyish mumkinki, butunlay boshqacha bo'lgan."
Ha, va bu koronavirus inqirozida, meningcha, aslida aytadigan mazmunli gaplari bo'lgan ba'zi olimlar bor edi, lekin ularga
shunchaki quloq solinmadi; ular, deyish mumkinki, chetga surildi.
Biz ham shu xulosaga kelamiz, chunki tadqiqotimizdagi ba'zi odamlar aniq shu toifaga kiradi, va agar ularning fikri
eshitilganida, kamida ikki xil fikr bo'lardi, va fuqarolar oxir-oqibat qaysi birini ko'proq
ishontiruvchi deb topganlarini o'zlari hal qila olishardi.
Agar bu bo'lmasa, agar biz, deyish mumkinki, "fan izidan bor" desak – bu aslida hech narsadan kam ilmiy
bo'lmagan ibora, chunki "fan" hech narsani buyurmaydi.
Fan yaxshi yoki yomon haqida gapirmaydi, balki biz ma'lum faktlar, gipotezalar, tajribalar
va boshqa tadqiqot ishlarimiz haqida gapiramiz.
Siz so'rovnomalar ham o'tkazishingiz mumkin va shunday deysiz: "Xo'p, endi undan bu, bu va u narsa paydo
bo'ldi, lekin bu albatta 'yaxshi' va 'yomon'ni anglatmaydi."
Buning o'rniga, unda faqat respondentlarning ma'lum bir foizi shu yoki boshqa narsani aytgani qayd etilgan.
Va keyin fuqaro sifatida men to'liq xabardor bo'lgach, o'z fikrimni shakllantira olaman: uni shubhali deb
hisoblaymanmi yoki "barcha do'stlarim ham shunday deydi, demak aslida nima uchun xafa bo'lyapsiz?" deb o'ylaymanmi.
Oxir-oqibat buni o'zim hal qila olaman.
Agar menda haqiqiy natijalar diapazoni bo'lmasa va ular "ha, lekin bitta natija bor va biz aynan shunga amal qilmoqdamiz"
desalar, men buni endi qila olmayman va jamiyat erkin bo'lmay qoladi, chunki shaxs
qaror qabul qilish erkinligidan mahrum bo'ladi.
Suhbatda prof. Anke Uhlenwinkel shuningdek tadqiqotlarni moliyalashtirish uchun ishlatiladigan
"uchinchi tomon moliyalashtirishi" deb ataladigan mablag'larni ham muhokama qiladi.
"Ha, uchinchi tomon moliyalashtirishi bu yerda juda muhim omil."
Shunday qilib, odatda, unda qaysi "yaxshi" narsalar istalishi aytiladi, shuningdek, uchinchi tomon moliyalashtirish arizalarida
umuman imkoniyatga ega bo'lish uchun albatta kiritishingiz kerak bo'lgan bir nechta, aytish mumkinki, "moda so'zlar" ham mavjud.
Va hozirda uchinchi tomon moliyalashtirishi ham mavjud bo'lib, u reklama qilingan va amalda allaqachon ajratilgan.
Prof. Dr. Werner Kirstein ham 14-AZKda ushbu moliyalashtirish masalasini ko'tarib,
"politogenik iqlim o'zgarishi" atamasini kiritdi.
"Keyin men shu faktga qaytaman: bu yerda, albatta, Yevropa Ittifoqi va alohida shtatlar tomonidan
katta miqdorda moliyalashtirish ta'minlanmoqda."
Shuning uchun ko'plab olimlar moliyalashtirish olish maqsadida iqlim dasturlarini ishlab chiqish va ular
bo'yicha tadqiqotlar olib borish uchun jalb etiladi.
Gap shundaki, men ham universitetdanman, u yerda universitetlardagi asosiy moliyalashtirish ishlarni
to'g'ri olib borish uchun yetarli emasligini ko'rdik.
Xo'sh, olim nima qiladi?
U Yevropa Ittifoqi moliyalashtirish katalogiga va Germaniya moliyalashtirish katalogiga nazar soladi,
boshqa mamlakatlarda ham shunga o'xshash kataloglar mavjud.
Va endi ko'ryapsizki, siz iqlim o'zgarishi mavzusiga mos keladigan biror mavzu topasiz, keyin men taklif tayyorlayman,
uni shakllantiraman va tegishli idoraga topshiraman.
Va mana ko'ringki, har qanday kontekstda "global isish" yoki "harorat ko'tarilishi"
so'zlari eshitilishi bilan pul oqib keladi.
Men duch kelgan eng g'alati narsa shuki, bir guruh biologlar – ular umuman iqlimshunos emas edilar, hatto iqlim o'zgarishi nima
ekanini ham bilmasdilar, global isishni esa tushunarsiz deb bilishardi – va ularning mavzusi shunday
bo'ldi: "Harorat oshgan sari lugqurtlarning xulq-atvori"!
Mana shunchalik uzoqqa bordiki, bu masala endi umuman dolzarb emas. Asosiysi iqlim o'zgarishi, keyin esa pul oqadi.
Ha, keyin siz saxiy homiylarni ko'rasiz, shuning uchun bunday narsalarni faqat Yevropa Ittifoqi emas, balki federal vazirliklar
ham qo'llab-quvvatlaydi va tadqiqotlar ham bunga aloqador.
Ko'pchilik hamkasblarimga shunday deyman: "Aslida nima qilyapsizlar? Rostlikni
tekshirmayapsizlarmi yoki nima bo'layotganini bilmayapsizlarmi?"
Ha, bizga pul kerak, pul oqishi kerak. Pul bo'lmasa, qanday yashaymiz?
Va albatta, keyin yana doktorantlarni yollashingiz, kompyuterlar sotib olishingiz, uskuna va xodimlarga sarmoya
kiritishingiz mumkin, va shunda ishlar oqimga tushadi.
Ammo buning uchun sarmoya kerak, va global isish bilan bog'liq bo'lsa, qaysi mavzuni tanlasangiz ham ahamiyati yo'q.
Bu achinarli, lekin shunday bo'ladi.
Olimlar kelishishga ruxsat berilmaydi, chunki fan savol berish, shubha va ochiq munozara orqali rivojlanadi.
Tadqiqot siyosatga bog'liq ekanligi aniq va shuning uchun moliyalashtirishni taqsimlash
orqali siyosat tomonidan nazorat qilinadi.
Jamoatchilik siyosiy jihatdan ma'qul bo'lgan ilmiy kashfiyotlar haqida faqat asosiy
ommaviy axborot vositalari orqali xabardor bo'ladi.
Bu olimlarni tuzoqqa soladi, chunki ular tizimdan chetga chiqsa, ilmiy obro'lari va
ko'pincha tirikchilik manbalari xavf ostida qoladi.
Shuning uchun biz har bir samimiy tadqiqotchiga – halol tadqiqot olib borishni istagan olimlarga – o'zlarini korrupsiyaga
bermaslik, balki ovozlarini ko'tarib, qarshi dalillar keltirish va suiiste'mollarga qarshi jasorat bilan kurashishni so'raymiz.