1
00:00:00,000 --> 00:00:00,480


2
00:00:00,480 --> 00:00:08,026
Kwamajelo eendaba azibiza ngokuba aphambili, iingxaki zehlabathi
zisoloko zichazelwa uluntu kusetyenziswa iziphumo zenzululwazi.

3
00:00:08,026 --> 00:00:14,218
Nokuba yinguqu yemozulu okanye yingxaki ye-coronavirus,
impendulo isoloko iyile: "Izazinzulu ziyavumelana."

4
00:00:14,218 --> 00:00:16,576
Kodwa ingaba kunjalo ngokwenene?

5
00:00:16,576 --> 00:00:24,160
Ingaba isayensi ayikhuli na ngokubuza imibuzo,
ukuthandabuza, kunye nengxoxo ngeembono ezahlukeneyo?

6
00:00:26,449 --> 00:00:32,987
URichard Feynman, isazi se-fiziksi saseMelika
nowaphumelela iBhaso likaNobel, wagxininisa indima

7
00:00:32,987 --> 00:00:37,333
ephambili yokuthandabuza kwisayensi kwangowe-1965.

8
00:00:37,333 --> 00:00:43,774
Uthe ukukholelwa ekungazini kwabaziingcali
luphawu oluyintloko lwenzululwazi, nto leyo

9
00:00:43,774 --> 00:00:48,800
egxininisa imfuneko yokuthandabuza nokungakholwa.

10
00:00:48,800 --> 00:00:58,656
Lo mgaqo ubaluleke kakhulu kwinkqubela yenzululwazi, kuba wenza
kubekho ukubuzwa kwemibuzo emitsha nokwandiswa kwemida yolwazi.

11
00:00:58,656 --> 00:01:03,693
UFeynman wagxininisa ukuba umntu akufuneki
ashiye nje indawo yokuthandabuza, kodwa kufuneka

12
00:01:03,693 --> 00:01:07,592
ayikhuthaze ngenkuthalo ukuze kwenziwe inkqubela.

13
00:01:07,592 --> 00:01:10,625
Noko ke, inyani yahluke kakhulu.

14
00:01:10,625 --> 00:01:16,919
UHans-Joachim Zillmer, umbhali nomphandi
ngembali yomhlaba yovavanyo, uyayazi le nto.

15
00:01:16,919 --> 00:01:23,123
Uyaphikisa ngamandla, esithi, "Yingqikelelo
eqhelekileyo engayiyo ukukholelwa ukuba iziphumo

16
00:01:23,123 --> 00:01:28,096
zophando lwenzululwazi olutsha ziziphumelela ngokwazo."

17
00:01:28,096 --> 00:01:31,648
NgokukaZillmer, amajelo eendaba adlala indima ebalulekileyo koku.

18
00:01:31,648 --> 00:01:38,695
Zilawulwa ngopolitiko, zizigqiba ukuba zeziphi
iziphumo neemodeli ezisasazwayo nezingasasazwayo.

19
00:01:38,695 --> 00:01:44,000
Ngokufanayo, iithiyori ezindala ziyacinezelwa ukuba
ziyaphikisana nendlela ekubonwa ngayo ihlabathi ngoku.

20
00:01:44,000 --> 00:01:50,587
Zombini iithiyori ezindala kunye nesicatshulwa
sikaZillmer: "Iingcinga ezintsha ngokupheleleyo kwaye mhlawumbi

21
00:01:50,587 --> 00:01:56,096
ezixabisekileyo azifumani nkxaso yokuba zaziwe luluntu."

22
00:01:56,096 --> 00:02:05,223
Usosayensi uNjingalwazi uChristof Kuhbandner ngumntu owayephantsi
kweliso elibukhali leendaba eziphambili ngexesha lobhubhane

23
00:02:05,223 --> 00:02:10,239
we-coronavirus kuba naye wabuzisa izimvo zabo kuthiwa ziingcali.

24
00:02:10,239 --> 00:02:16,928
Encokweni noGunnar Kaiser, uvakalisa
oko akubona njengomongo wesayensi.

25
00:02:16,928 --> 00:02:20,880
"Njengososayensi, ngokwenene andikhe ndithethe nangeenyaniso."

26
00:02:20,880 --> 00:02:28,795
Kukho isicatshulwa esivela kuRichard Feynman,
ingcali yefiziksi nowaphumelela iMbasa yeNobel,

27
00:02:28,795 --> 00:02:33,984
othi: "Umongo wesayensi eneneni kukubuza iingcali."

28
00:02:33,984 --> 00:02:40,104
Ngoko ke, xa ndicinga ngokwenzululwazi,
umsebenzi wam kukuthandabuza izimvo

29
00:02:40,104 --> 00:02:44,460
zeengcali nokuqhubela phambili ulwazi loluntu.

30
00:02:44,460 --> 00:02:50,392
Kwaye kusoloko kukho ukudideka kweendima
kunxibelelwano lwenzululwazi phakathi kwabanye abantu.

31
00:02:50,392 --> 00:02:58,108
Enyanisweni, kufuneka ndisoloko ndizibuza:
Ndithetha njengenzululwazi okanye njengengcali?

32
00:02:58,108 --> 00:03:15,019
"Njengososayensi, unoxanduva lokudlana umbuzo
nayo nayiphi na inyaniso ethengiswayo ziingcali."

33
00:03:15,019 --> 00:03:17,780
Lelo yaye lelona jongo lwenene lenzululwazi.

34
00:03:17,780 --> 00:03:23,675
Noko ke, izazinzulu ezenza oko zikhawuleza zive imiphumela.

35
00:03:23,675 --> 00:03:31,145
Isazinzulu sonxibelelwano uNjingalwazi Michael Meyen uhlala
egxekwa ngamajelo eendaba aphambili, nto leyo ngoku ekhokelele

36
00:03:31,145 --> 00:03:35,681
ekubeni agxothwe ngokupheleleyo kwicandelo lakhe lomsebenzi.

37
00:03:35,681 --> 00:03:42,413
Kwincwadi yakhe entsha, i-Wie ich meine Uni verlor (Indlela
Endaphulukana Ngayo NeYunivesithi Yam), uMeyen akachazi nje

38
00:03:42,413 --> 00:03:48,862
kuphela iinkcukacha zephulo awaphulukana kulo phantse nayo yonke
into eyayimchaza njengososayensi, kodwa uhlalutya

39
00:03:48,862 --> 00:03:56,742
nemvelaphi enzulu, ephathelele kwinkqubo: uhlengahlengiso
olukhulu lweeyunivesithi kule minyaka ingama-30 idlulileyo.

40
00:03:56,742 --> 00:04:03,126
Imalunga nokwenziwa kwezinto zibe zizorhwebo,
ukungqinelana, uloyiko kunye nokwenziwa kwezopolitiko kuphando.

41
00:04:03,126 --> 00:04:10,920
UMeyen ubhala: "Sifuna idemokhrasi, kodwa sikhetha
ukuba ngubani onyulwayo ukuba athathe inxaxheba."

42
00:04:10,920 --> 00:04:18,829
Isazi ngomzimba nomlweli wemeko yemozulu uSabine Hossenfelder
ngoku uyayiphikisa indlela esetyenziswayo yokudibanisa iziganeko

43
00:04:18,829 --> 00:04:23,360
ezithile zemozulu egqithisileyo notshintsho lwemeko yemozulu.

44
00:04:23,360 --> 00:04:30,193
Uthi, "Iingcali ezininzi zemozulu ziyazi ukuba
zinesiphene kangakanani na izifundo ezivela kweli

45
00:04:30,193 --> 00:04:34,634
ziko lokunxulunyanisa imozulu, kodwa ziyathula."

46
00:04:34,634 --> 00:04:42,771
"Baninzi izazinzulu zemozulu ezazi kakuhle ukuba
olu phando kuthiwa lukhona aluthembekanga, kodwa

47
00:04:42,771 --> 00:04:48,192
azithethi nto kuba kungaba yingxaki kwezopolitiko."

48
00:04:48,192 --> 00:04:56,961
U-Anke Uhlenwinkel, unjingalwazi waseyunivesithi
wezifundo zejografi noqoqosho, usandula ukupapasha incwadi:

49
00:04:56,961 --> 00:05:02,660
Aba benza ingxaki mabemke – Ukususwa
kweeprofesa ezigxekayo kwiiyunivesithi.

50
00:05:02,660 --> 00:05:08,255
Kudliwanondlebe ne-AUF 1, uchaza indlela abaphrofesa abaninzi
ngakumbi abalahlekelwa ngayo yimisebenzi yabo –

51
00:05:08,255 --> 00:05:14,040
kungekhona ngenxa yomsebenzi wabo wezemfundo ombi,
kodwa kungenxa yokuba babuza imibuzo ekhathazayo.

52
00:05:14,040 --> 00:05:22,353
Iindawo ebezikade ziyindawo zengxoxo ekhululekileyo ngoku ziziziko
zoloyiko, ulawulo lweendaba, nokuthotyelwa kwezopolitiko.

53
00:05:22,353 --> 00:05:26,360
Nabani na ongangeni kwibali elilawulayo uyahoywa.

54
00:05:26,360 --> 00:05:31,066
Encokweni no-Elsa Mittmannsgruber, uthetha
ngokusetyenziswa gadalala kwamagunya,

55
00:05:31,066 --> 00:05:35,008
ukuthotyelwa, kunye nokungcatshwa kwengcinga yesayensi.

56
00:05:35,008 --> 00:05:45,160
Ukholelwa nokuba abemi banokwenza izimvo zabo kuphela xa
benokufikelela kuyo yonke inqwaba yeenyaniso zenzululwazi.

57
00:05:45,160 --> 00:05:53,467
"... kwaye okukhona usazi ngcono ngezinto
onokuzazi ngokwenene, kwaye oko kungaphezulu kakhulu

58
00:05:53,467 --> 00:05:58,272
kunoko kudla ngokuxoxwa ngako kwiziko loluntu.

59
00:05:58,272 --> 00:06:03,665
Okukhona usazi kakhulu, kokukhona unako
ukwenza uluvo lwakho olusekelwe kwizizathu

60
00:06:03,665 --> 00:06:06,847
ezivakalayo kwaye uphinde umbe uluvo loluntu.

61
00:06:06,847 --> 00:06:14,634
Nangona isayensi eneneni ithetha ngokukhululekileyo ngezinto
ngaphakathi kwayo, ewe, siyabona oko kwizikhokelo

62
00:06:14,634 --> 00:06:23,324
ze-RKI, apho kuye kwaxoxwa ngesayensi, kodwa into eyathi
yadalulwa elubala, masithi, yayiyinto eyahluke ngokupheleleyo.

63
00:06:23,324 --> 00:06:30,765
Ewe, kwaye kukho izazinzulu ezithile kule ngxaki
yecoronavirus, ezithi ngokoluvo lwam, bezinento enentsingiselo

64
00:06:30,765 --> 00:06:35,592
yokuyithetha, kodwa aziphulaphulwanga; zibekwe ecaleni, ukutsho.

65
00:06:35,592 --> 00:06:42,964
Sikwafikelela kweso sigqibo kuba abanye abantu kuphando lwethu
ngokuqinisekileyo bangena kuloo ndidi, kwaye ukuba bebevunyelwe

66
00:06:42,964 --> 00:06:49,107
ukuba bathethe, ngabe kubekho iimbono ezimbini
ubuncinane, kwaye abemi ngabe bakwazi ukuzigqibelela ukuba

67
00:06:49,107 --> 00:06:52,700
yeyiphi ekugqibeleni abayifumene ikholisa ngakumbi.

68
00:06:52,700 --> 00:07:00,446
Ukuba oko akwenzeki, ukuba sithi, masithi,
"landela inzululwazi" – engumvakaliso

69
00:07:00,446 --> 00:07:06,475
ongengowenzululwazi kwaphela, kuba "inzululwazi" ayaleli nto.

70
00:07:06,475 --> 00:07:14,225
INzululwazi ayithethi ngento elungileyo okanye embi,
kodwa endaweni yoko sithetha ngeenyaniso ezithile,

71
00:07:14,225 --> 00:07:19,278
iingqikelelo, iimvavanyo, nokuba yintoni na esiyenzayo.

72
00:07:19,278 --> 00:07:24,723
Ungakwazi nokwenza uphando uze uthi: Kulungile,
ngoku oku noku noku kuphumile kuko, kodwa oko

73
00:07:24,723 --> 00:07:27,674
akusoloko kuthetha "okulungileyo" kunye "nokubi".

74
00:07:27,674 --> 00:07:34,079
Endaweni yoko, kuthethwa nje ukuba ipesenti
ethile yabaphenduli ithe le nto okanye leyo.

75
00:07:34,079 --> 00:07:42,267
Kwaye ke, njengommi, ndinokwenza uluvo lwam xa ndinolwazi
olupheleleyo, nokuba ndiyaluthandabuza okanye

76
00:07:42,267 --> 00:07:49,600
ndithi, kulungile, bonke abahlobo bam bathetha
into enye, ngoko ke ucaphukele ntoni kanye kanye?

77
00:07:49,600 --> 00:07:51,640
Ndingazigqibelela ngokwam ekugqibeleni.

78
00:07:51,640 --> 00:08:00,256
Kodwa ukuba andinazo ezi ziphumo zokwenene ezahlukeneyo, baze
bathi, ewe, kodwa kukho esi siphumo sinye kwaye siyasilandela,

79
00:08:00,256 --> 00:08:10,400
andisakwazi ukwenza oko, kwaye uluntu luyaphazamiseka inkululeko
yalo kuba umntu ngamnye akasenayo inkululeko yokwenza izigqibo.

80
00:08:10,400 --> 00:08:14,909
Kudliwano-ndlebe, uNjing. Anke Uhlenwinkel
ukwaxoxa ngoko kubizwa ngokuba yinkxaso-mali yomntu

81
00:08:14,909 --> 00:08:18,200
wesithathu, esetyenziselwa ukuhlawulela uphando.

82
00:08:18,200 --> 00:08:21,000
"Ewe, inkxaso-mali evela kwinkampani
yangaphandle yinto ebaluleke kakhulu apha.

83
00:08:21,000 --> 00:08:27,166
Ngoko ke, ngokomthetho, kuchazwa ukuba zeziphi izinto
"ezilungileyo" ezifunwayo, kwaye kukho ne "magama athandwayo"

84
00:08:27,166 --> 00:08:34,400
ambalwa, masithi, ekufuneka uwafake kwezi zicelo zenkxaso-mali
evela kwabanye abantu ukuze ube nethuba nokuba lincinci.

85
00:08:34,400 --> 00:08:42,680
Kwaye ngoku kukho nenkxaso-mali evela kwinkampani
yangaphandle, ethi ibhengezwe kwaye sele iphantse yabelwa.

86
00:08:42,680 --> 00:08:49,645
NguProfesa Gqr. Werner Kirstein ukwathethe ngalo
mba wenkxaso-mali kwi-AZK ye-14 waza wasungula igama

87
00:08:49,645 --> 00:08:54,080
elithi "utshintsho lwemozulu oluvela kwezopolitiko."

88
00:08:54,080 --> 00:09:00,520
"Ngoko ke ndiza kubuyela kwinto yokuba inkxaso-mali enkulu
iyafumaneka apha, ngokwendalo yi-EU kunye namazwe ngamazwe."

89
00:09:00,520 --> 00:09:06,603
Ngenxa yoko, izazinzulu ezininzi ziqeshwa ukuze
ziphuhlise iinkqubo zemozulu kwaye zenze

90
00:09:06,603 --> 00:09:10,360
uphando ngazo, ukuze inkxaso-mali ikwazi ukufunyanwa.

91
00:09:10,360 --> 00:09:15,860
Into yile, nam ndivela eyunivesithi, apho
sabona ukuba inkxaso-mali esisiseko

92
00:09:15,860 --> 00:09:20,870
kweziyunivesithi ayonelanga ukuqhuba izinto ngokufanelekileyo.

93
00:09:20,870 --> 00:09:22,643
Ngoko ke, wenza ntoni isazinzulu?

94
00:09:22,643 --> 00:09:26,274
Uza kujonga ikhathalogu yenkxaso-mali ye-EU
kunye nekhathalogu yenkxaso-mali yaseJamani,

95
00:09:26,274 --> 00:09:28,900
kwaye namanye amazwe aneekhathalogu ezifanayo nazo.

96
00:09:28,900 --> 00:09:33,973
Kwaye ngoku uyabona, ufumana isihloko esihambelana
notshintsho lwemozulu, ndize ndenze isiphakamiso,

97
00:09:33,973 --> 00:09:37,645
ndisilungiselele, ndisingenise kwabasemagunyeni abafanelekileyo.

98
00:09:37,645 --> 00:09:42,961
Kwaye nantsi ke, xa nje kuvela amagama athi
'ukufudumala kwehlabathi' okanye 'unyuko lwamaqondo

99
00:09:42,961 --> 00:09:46,361
obushushu' kulo naluphi na uhlobo, kuqala ukuvela imali.

100
00:09:46,361 --> 00:09:52,785
Eyona nto inomdla kakhulu endakha ndayibona yayikukuba iqela
lezazi ngezesayensi yezinto eziphilayo, hayi tu izazi zemozulu –

101
00:09:52,785 --> 00:09:58,747
bezingazi nokuba yintoni kanye kanye utshintsho lwemozulu,
ukufudumala kwehlabathi, kulungile, loo nto bayayiqonda –

102
00:09:58,747 --> 00:10:06,260
kwaye ke umxholo wabo yayikukuthi: "Indlela yokuziphatha
kwezilwanyana zaselwandle eziziswa bubushushu obunyukayo"!

103
00:10:08,925 --> 00:10:12,972
Kufike kude kangako; lo mcimbi
awusabalulekanga kwaphela. Eyona nto ibalulekileyo

104
00:10:12,972 --> 00:10:17,020
kukuba yinguqu yemozulu, kwaye ke imali iyavela.

105
00:10:17,020 --> 00:10:22,555
Ewe, ke ubona abaxhasi abanobubele, ngoko ke ayisiyiyo i-EU
kuphela exhasa izinto ezinjalo, nee-ministeri

106
00:10:22,555 --> 00:10:27,610
zikarhulumente omkhulu nazo ziyaxhasa izicelo
ezinjalo kwaye nophando lunendima ebalulekileyo.

107
00:10:27,610 --> 00:10:34,864
Uninzi lwabo endisebenza nabo, ndithi ke kubo: "Niyenzani
kanye kanye, aniyiphicothi inyaniso okanye into eyenzekayo?"

108
00:10:34,864 --> 00:10:41,259
Ewe, siyayidinga imali, imali kufuneka
ihambe. Singaphila njani xa singenayo mali?

109
00:10:41,259 --> 00:10:48,016
Emva koko, ewe, ungaphinda uqeshe abafundi beDokotela,
ungathenga iikhompyutha, ungatyala imali kwizixhobo,

110
00:10:48,016 --> 00:10:52,020
kubasebenzi, njalo njalo, ze izinto ziqalise ukuhamba kakuhle.

111
00:10:52,020 --> 00:10:58,035
Kodwa uyadinga inkxaso-mali ngaloo nto, kwaye ke
akukhathaliseki ncam ukuba yeyiphi isihloko osikhethayo,

112
00:10:58,035 --> 00:11:02,180
ukuba nje sinento yokwenza nokufudumala kwehlabathi.

113
00:11:02,180 --> 00:11:06,106
Kuyadabukisa oko, kodwa kunjalo nje.

114
00:11:06,106 --> 00:11:14,139
Izazinzulu azivumelekanga ukuba zivumelane, kuba isayensi ikhula
ngokubuza imibuzo, ukuthandabuza kunye nengxoxo evulelekileyo.

115
00:11:14,139 --> 00:11:21,619
Kuyacaca ukuba uphando luxhomekeke kwezopolitiko
kwaye ke ngoko lulawulwa yiyo ngokwabiwa kwenkxaso-mali.

116
00:11:21,619 --> 00:11:28,520
Uluntu lufumana iindaba ngeziphumo zenzululwazi
ezifunwa yipolitiki kuphela kumajelo eendaba aphambili.

117
00:11:28,520 --> 00:11:35,107
Oku kubeka izazinzulu kwinqaba, kuba isidima
sabo sesayensi kwaye kaninzi neendlela zabo

118
00:11:35,107 --> 00:11:39,776
zokuphila zisongelwa xa baphambuka kule nkqubo.

119
00:11:39,776 --> 00:11:46,583
Yiyo loo nto sicela yonke umphandi othembekileyo – abo
bazazi-ntsomi bafuna ukwenza uphando olunyamekelayo – ukuba

120
00:11:46,583 --> 00:11:52,315
bangavumeli ukuba bonyanyiswe, kodwa baphakamise
amazwi abo, banikezele ngobungqina obuchaseneyo

121
00:11:52,315 --> 00:11:55,360
kwaye babe nesibindi ekujonganeni nokuxhatshazwa.

