1
00:00:00,000 --> 00:00:00,480


2
00:00:00,480 --> 00:00:04,940
Kumithombo yezindaba ezizibiza ngokuthi
ziyahola, izinkinga zomhlaba jikelele zihlala

3
00:00:04,940 --> 00:00:08,026
zichazwa kubantu kusetshenziswa imiphumela yesayensi.

4
00:00:08,026 --> 00:00:14,218
Noma ngabe kuyinguquko yesimo sezulu noma inhlekelele
ye-coronavirus, umyalezo uhlala ufana: "Ososayensi bayavumelana."

5
00:00:14,218 --> 00:00:16,576
Kodwa ngabe kunjalo ngempela?

6
00:00:16,576 --> 00:00:24,160
Ingabe isayensi ayikhuli ngokubuza imibuzo,
ukungabaza kanye nengxoxo yezimvo ezehlukene?

7
00:00:26,449 --> 00:00:32,706
uRichard Feynman, isazi se-fiziksi saseMelika
nowine umklomelo weNobel, wagcizelela indima

8
00:00:32,706 --> 00:00:37,333
ebalulekile yokungabaza kwesayensi muva nje ngo-1965.

9
00:00:37,333 --> 00:00:44,097
Uthe ukukholwa ekungazini kwabachwepheshe
kuyisici esiyinhloko kwesayensi, okugcizelela

10
00:00:44,097 --> 00:00:48,800
isidingo sokungabaza nokungabaza okujulile.

11
00:00:48,800 --> 00:00:58,656
Lesi simiso sibalulekile ekuthuthukisweni kwesayensi, ngoba
sivumela ukubuza imibuzo emisha nokwandisa imingcele yolwazi.

12
00:00:58,656 --> 00:01:03,612
UFeynman wagcizelela ukuthi akufanele nje
kushiywe isikhala sokungabaza, kodwa kufanele

13
00:01:03,612 --> 00:01:07,592
kukhuthazwe ngenkuthalo ukuze kwenziwe intuthuko.

14
00:01:07,592 --> 00:01:10,625
Nokho, iqiniso lihlukile kakhulu.

15
00:01:10,625 --> 00:01:16,919
Hans-Joachim Zillmer, umbhali nomcwaningi
womlando womhlaba ovivinywayo, uyakwazi lokhu.

16
00:01:16,919 --> 00:01:23,294
Uyaphikisa ngokuqinile, ethi, "Kuyinkolelo
engalungile evamile ukukholelwa ukuthi imiphumela emisha

17
00:01:23,294 --> 00:01:28,096
yocwaningo lwesayensi iyaphumelela ngokuzenzakalelayo."

18
00:01:28,096 --> 00:01:31,648
Ngokusho kukaZillmer, imidiya idlala indima ebalulekile kulokhu.

19
00:01:31,648 --> 00:01:38,695
Eqhutshwa yizombusazwe, banquma ukuthi yiziphi
iziphetho nemodeli ezisakazwayo nokuthi yiziphi ezingasakazwa.

20
00:01:38,695 --> 00:01:44,000
Ngokufanayo, imibono yakudala icindezelwa
uma iphikisana nombono womhlaba wamanje.

21
00:01:44,000 --> 00:01:50,040
Zombili izimfundiso zakudala kanye nesisho
sikaZillmer: "Imibono emisha ngokuphelele futhi

22
00:01:50,040 --> 00:01:56,096
mhlawumbe ewusizo ayitholi ukwesekwa ukuze yivezwe obala."

23
00:01:56,096 --> 00:02:03,589
Isazi uProfesa Dokotela Christof Kuhbandner ungumuntu owabekwa
ngaphansi kokuhlolwa okukhulu ngabezindaba ezinkulu

24
00:02:03,589 --> 00:02:10,239
ngesikhathi senhlekelele ye-coronavirus ngoba naye
waphikisa imibono yabachwepheshe ababizwa kanjalo.

25
00:02:10,239 --> 00:02:16,928
Engxoxweni noGunnar Kaiser, uveza
lokho akubona njengesisekelo sesayensi.

26
00:02:16,928 --> 00:02:20,880
"Njengososayensi, empeleni angikaze ngikhulume ngeqiniso."

27
00:02:20,880 --> 00:02:28,349
Kukhona isisho sikaRichard Feynman, isazi
se-fiziksi nomnqobi weMbasa yeNobel, othi: "Umbono

28
00:02:28,349 --> 00:02:33,984
oyinhloko wesayensi empeleni ukubuza imibuzo kochwepheshe."

29
00:02:33,984 --> 00:02:44,460
Ngakho-ke uma ngicabanga ngokwesayensi, umsebenzi wami
ukuhlola imibono yochwepheshe nokuthuthukisa ulwazi lwabantu.

30
00:02:44,460 --> 00:02:50,392
Futhi kuvame ukuba nokudideka
kwemibandela yokuxhumana kwesayensi kwabanye abantu.

31
00:02:50,392 --> 00:02:58,108
Empeleni, ngihlale ngizibuza: Ngikhuluma
njengososayensi noma njengochwepheshe?

32
00:02:58,108 --> 00:03:15,019
"Njengososayensi, unomthwalo wemfanelo wokubuza
noma yiluphi iqiniso oluthengiswa ngochwepheshe."

33
00:03:15,019 --> 00:03:17,780
Lena yinjongo yangempela yesayensi.

34
00:03:17,780 --> 00:03:23,675
Nokho, ososayensi abenza kanjalo ngokushesha bazizwa imiphumela.

35
00:03:23,675 --> 00:03:30,980
Isazi kwezokuxhumana uProfesa Michael Meyen usephonswa
inselelo njalo yabezindaba eziyinhloko, okwamanje sekukhokelele

36
00:03:30,980 --> 00:03:35,681
ekuxoshweni kwakhe ngokuphelele emsebenzini wakhe wobungcweti.

37
00:03:35,681 --> 00:03:42,702
Encwadini yakhe entsha ethi Wie ich meine Uni verlor (Indlela
Engilahlekelwe Ngayo Iyunivesithi Yami), uMeyen akachazi nje

38
00:03:42,702 --> 00:03:48,976
kuphela imininingwane yomkhankaso lapho alahlekelwa cishe yonke
into eyayimchaza njengososayensi, kodwa futhi

39
00:03:48,976 --> 00:03:56,742
uhlaziya isizinda esijulile nesihlelekile: ukwakhiwa kabusha
okukhulu kwamayunivesithi eminyakeni engu-30 edlule.

40
00:03:56,742 --> 00:04:03,126
Kuyindaba yokuhweba, yokuhambisana,
yokwesaba kanye nokupolitika kocwaningo.

41
00:04:03,126 --> 00:04:10,920
Meyen ubhala: "Sifuna idemokhrasi, kodwa
sikhetha ukuthi ubani ovunyelwe ukubamba iqhaza."

42
00:04:10,920 --> 00:04:18,829
Isazi se-fiziksi nomkhankaseli wezimo zezulu uSabine Hossenfelder
manje uyabuza indlela esetshenziswayo yokuxhumanisa ezinye

43
00:04:18,829 --> 00:04:23,360
zezehlakalo zezulu ezimbi kakhulu nokuguquka kwesimo sezulu.

44
00:04:23,360 --> 00:04:30,262
Uthi, "Ososayensi abaningi bezimo zezulu bayazi
ukuthi izifundo ezivela kulesi sikhungo sokuxilonga izimo

45
00:04:30,262 --> 00:04:34,634
zezulu azithembekile kangakanani, kodwa bayathula."

46
00:04:34,634 --> 00:04:42,669
"Kukhona ososayensi abaningi bemozulu abazi kahle ukuthi
lolu cwaningo olubizwa kanjalo aluthembekile, kodwa

47
00:04:42,669 --> 00:04:48,192
abakashono lutho ngoba bekungeke kube kuhle kwezombusazwe."

48
00:04:48,192 --> 00:04:56,961
u-Anke Uhlenwinkel, uprofesa wasenyuvesi wezifundo
zomhlaba nezomnotho, usanda kushicilela incwadi:

49
00:04:56,961 --> 00:05:02,660
Labo abadala izinkinga kumele bahambe –
ukususwa kwabaprofesa ababalulekile emanyuvesi

50
00:05:02,660 --> 00:05:09,828
Engxoxweni ne-AUF 1, uchaza ukuthi abaprofesa abaningi kakhulu
bayalahlekelwa yimisebenzi yabo – hhayi ngenxa yomsebenzi wabo

51
00:05:09,828 --> 00:05:14,040
wezemfundo ombi, kodwa ngoba bebabuza imibuzo engakhululekile.

52
00:05:14,040 --> 00:05:22,353
Lapho okwakuyizindawo zengxoxo evulekile manje sekuyizikhungo
zokwesaba, zokuvinjelwa kolwazi nokuhambisana kwezombusazwe.

53
00:05:22,353 --> 00:05:26,360
Noma ubani ongavumelani nendaba eyamukelwe kabanzi uyakhishwa.

54
00:05:26,360 --> 00:05:35,008
Engxoxweni no-Elsa Mittmannsgruber, uxoxa ngokusetshenziswa
kabi kwamandla, ukuhambisana, nokungcatshwa komqondo wesayensi.

55
00:05:35,008 --> 00:05:45,160
Uphinde akholelwe ukuthi izakhamuzi zingakha imibono yazo
kuphela uma zithola ukufinyelela kuwo wonke amaqiniso esayensi.

56
00:05:45,160 --> 00:05:53,409
"... futhi uma wazi kangcono ngezinto ongazazi
ngempela, futhi lokho kungaphezu kakhulu kwalokho

57
00:05:53,409 --> 00:05:58,272
okuvame ukuxoxwa ngakho esizindeni somphakathi."

58
00:05:58,272 --> 00:06:03,734
Lapho wazi okuningi, ungakwazi kangcono
ukwakha umbono wakho oqinile futhi omelelayo,

59
00:06:03,734 --> 00:06:06,847
futhi ungakwazi nokubumba umbono womphakathi.

60
00:06:06,847 --> 00:06:14,721
"Nakuba isayensi ngempela ixhumana ngezinto ngokusobala
ngaphakathi kwayo, yebo, siyabona lokho kumaphrothokholi e-RKI

61
00:06:14,721 --> 00:06:23,324
lapho kwaxoxwa khona ngesayensi, kodwa lokho okwamenyezelwa
emphakathini kwakuyinto ehlukile ngokuphelele, singasho kanjalo."

62
00:06:23,324 --> 00:06:29,556
Yebo, futhi kukhona ososayensi abathile kulesi simo senhlekelele
ye-coronavirus ababe, ngokombono wami,

63
00:06:29,556 --> 00:06:35,592
banezinto ezibalulekile abazisho, kodwa abazange
balalelwe; bahlukaniswa eceleni, ngokuthi.

64
00:06:35,592 --> 00:06:42,722
Siphinde sifinyelele kulesi siphetho ngoba abanye abantu
ocwaningweni lwethu ngempela bawa kuleso sigaba, futhi uma

65
00:06:42,722 --> 00:06:48,984
bebemlalelwe, bekungaba nemibono okungenani
emibili, futhi izakhamuzi bezizokwazi ukuzinqumela ukuthi

66
00:06:48,984 --> 00:06:52,700
yikuphi abakuthola ekugcineni kukholakala kakhulu.

67
00:06:52,700 --> 00:07:01,294
Uma lokho kunganenzeki, uma sithi, ngokuthi,
"landela isayensi" – okuyisho okungeyona

68
00:07:01,294 --> 00:07:06,475
isayensi nhlobo, ngoba "isayensi" ayiyaleli lutho.

69
00:07:06,475 --> 00:07:14,304
Isayensi ayikhulumi ngokuthi kuhle noma kubi,
kodwa sikhuluma ngamaqiniso athile, izimiso

70
00:07:14,304 --> 00:07:19,278
zokucabanga, izivivinyo, noma yini esiyenzayo.

71
00:07:19,278 --> 00:07:24,802
Ungaphinde wenze izicwaningo bese uthi:
Kulungile, manje lokhu nalokho nalokho sekuphumile kukho,

72
00:07:24,802 --> 00:07:27,674
kodwa akusho ngempela ukuthi 'kuhle' noma 'kubi'.

73
00:07:27,674 --> 00:07:34,079
Esikhundleni salokho, ithi nje ukuthi iphesenti
ethile yabaphendulile bathe lokhu noma lokho.

74
00:07:34,079 --> 00:07:41,470
Futhi-ke, njengomhlali, ngiyakwazi ukwakha umbono wami uma
senginolwazi oluphelele, noma ngikubona

75
00:07:41,470 --> 00:07:49,600
kungabazeka, noma ngithi, kahle, bonke abangane bami bathi
okufanayo, ngakho-ke yini empeleni okwenza uthukuthele?

76
00:07:49,600 --> 00:07:51,640
Ekugcineni ngingazinqumela ngalokho.

77
00:07:51,640 --> 00:07:59,548
Kodwa uma ngingenalo lolu hlobo lwemiphumela yangempela, bese
bethi, yebo, kodwa kunomphumela owodwa futhi siyawulandela,

78
00:07:59,548 --> 00:08:05,952
khona-ke angisakwazi ukwenza lokho, futhi
umphakathi uba ngumphakathi ongenenkululeko ngoba umuntu

79
00:08:05,952 --> 00:08:10,400
ngamunye akasenayo inkululeko yokwenza izinqumo.

80
00:08:10,400 --> 00:08:14,688
Engxoxweni, uProfesa Anke Uhlenwinkel uphinde
axoxe ngalokho okubizwa ngokuthi uxhaso

81
00:08:14,688 --> 00:08:18,200
lwesithathu, olusetshenziselwa ukuxhasa ucwaningo.

82
00:08:18,200 --> 00:08:21,000
"Yebo, uxhaso lwemali oluvela kwabanye
abantu luyinto ebaluleke kakhulu lapha."

83
00:08:21,000 --> 00:08:27,031
Ngakho-ke, kuvame ukusho ukuthi hlobo luni lwe-"good"
oludingekayo, futhi kukhona namanye amagama adume kakhulu,

84
00:08:27,031 --> 00:08:34,400
njengokuthi, okufanele uwafake ngokuphelele kulezi zicelo
zokuxhaswa ngemali zomuntu wesithathu ukuze ube nethuba nhlobo.

85
00:08:34,400 --> 00:08:42,680
Futhi manje sekukhona futhi uxhaso lwemali oluvela kwabanye
abahlinzeki, olukhangiswayo futhi osuvele wabiwa ngokwezidingo.

86
00:08:42,680 --> 00:08:49,512
uProfesa Gqirha Werner Kirstein uphinde waxoxa ngalolu
daba lokuxhaswa kwezimali e-AZK yesi-14 futhi wasungula

87
00:08:49,512 --> 00:08:54,080
igama elithi "ushintsho lwemvelo olubangelwa kwezombusazwe."

88
00:08:54,080 --> 00:09:00,520
"Ngizobuyela ekutheni lapha kunikezwa uxhaso olukhulu
lwezimali, ngokwemvelo yi-EU kanye nezifundazwe ngazinye."

89
00:09:00,520 --> 00:09:06,994
Ngakho-ke ososayensi abaningi baqashwa ukuze
bathuthukise izinhlelo zezimo zezulu futhi benze

90
00:09:06,994 --> 00:09:10,360
ucwaningo ngazo ukuze bathole uxhaso lwezimali.

91
00:09:10,360 --> 00:09:16,309
Okubalulekile wukuthi ngiphuma eyunivesithi ngokwami,
lapho sabona ukuthi uxhaso oluyisisekelo

92
00:09:16,309 --> 00:09:20,870
ezikhungweni zemfundo ephakeme alwanele ukuphatha izinto kahle.

93
00:09:20,870 --> 00:09:22,643
Ngakho-ke, usosayensi wenza ukuthini?

94
00:09:22,643 --> 00:09:26,467
Uzoqaphela ikhatalogi yezimali ze-EU kanye
nekhatalogi yezimali zaseJalimane, futhi kwamanye

95
00:09:26,467 --> 00:09:28,900
amazwe kukhona nezinye izikhatalogi ezifanayo.

96
00:09:28,900 --> 00:09:34,293
Manje uyabona, uthola isihloko esihambisana
nokuguquka kwesimo sezulu, bese ngenza isiphakamiso,

97
00:09:34,293 --> 00:09:37,645
ngisicubungula, ngakusithumela kubaphathi abafanele.

98
00:09:37,645 --> 00:09:42,998
Bheka-ke, lapho nje amagama athi 'ukufudumala
komhlaba' noma 'ukunyuka kwezinga lokushisa'

99
00:09:42,998 --> 00:09:46,361
evela kunoma yisiphi isimo, imali iyaqala ukugeleza.

100
00:09:46,361 --> 00:09:52,494
Okumangalisayo engake ngakubona kwaba ngesikhathi iqembu
lososayensi bezinto eziphilayo, hhayi ososayensi bezimo zezulu

101
00:09:52,494 --> 00:09:58,524
nhlobo – babengazi ngisho ukuthi ukuguquka kwesimo sezulu kuyini
ngempela, ukufudumala komhlaba, kulungile, ungakwazi

102
00:09:58,524 --> 00:10:06,260
ukubhekana nalokho – kwathi-ke isihloko sabo saba: "Ukuziphatha
kwamagwaja olwandle lapho izinga lokushisa likhuphuka"!

103
00:10:08,925 --> 00:10:13,054
Nansi indlela esifike ngayo; le ndaba
ayisabalulekile nhlobo. Okubalulekile ukuthi

104
00:10:13,054 --> 00:10:17,020
kuyinguquko yesimo sezulu, bese imali igeleza.

105
00:10:17,020 --> 00:10:24,134
Yebo, bese ubona abaxhasi abanomusa, ngakho akuyona i-EU
kuphela esekela izinto ezinjalo, namnyango kahulumeni kazwelonke

106
00:10:24,134 --> 00:10:27,610
nawo asekela izicelo ezinjalo futhi ucwaningo lunendima.

107
00:10:27,610 --> 00:10:34,864
Iningi labalingani bami, ngithi kubo: "Ngabe empeleni
niyenzani? Anihloli ukuthi iqiniso liyini noma okwenzekayo?"

108
00:10:34,864 --> 00:10:41,259
Yebo, sidinga imali, imali kumele ihambe.
Singaphila kanjani uma singenayo imali?

109
00:10:41,259 --> 00:10:48,416
Futhi-ke, vele, ungaphinde uqashe abafundi bezidaktela,
ungathenga amakhompyutha, ungatshala imali emishinini,

110
00:10:48,416 --> 00:10:52,020
kubasebenzi, njll., bese izinto ziqala ukuhamba kahle.

111
00:10:52,020 --> 00:10:57,913
Kodwa udinga uxhaso lwemali ngalokho, futhi
akubalulekile ukuthi ukhethe siphi isihloko, inqobo

112
00:10:57,913 --> 00:11:02,180
nje uma sinokuthile okuhlobene nokushisa komhlaba.

113
00:11:02,180 --> 00:11:06,106
Kudabukisa, kodwa kunjalo nje.

114
00:11:06,106 --> 00:11:14,139
Ososayensi abavunyelwe ukuvumelana, ngoba isayensi ikhula
ngokubuza imibuzo, ukungabaza kanye nengxoxo evulekile.

115
00:11:14,139 --> 00:11:21,619
Kuyabonakala ukuthi ucwaningo luxhomeke kwezombusazwe
futhi ngaleyo ndlela lulawulwa yizo ngokwabiwa kwezimali.

116
00:11:21,619 --> 00:11:28,520
Umphakathi ufunda kuphela ngemiphumela yesayensi
efunwa kwezombusazwe ngezinhlelo eziyinhloko zokuxhumana.

117
00:11:28,520 --> 00:11:34,812
Lokhu kubeka ososayensi ebamba, ngoba idumela
labo lesayensi futhi kaningi izindlela zabo

118
00:11:34,812 --> 00:11:39,776
zokuphila zisongelwa uma bengahambisani nalesi simiso.

119
00:11:39,776 --> 00:11:47,632
Ngakho-ke siyacela wonke umcwaningi oqotho – labo basosayensi
abafuna ukwenza ucwaningo oluqotho – ukuthi bangavumeli ukuba

120
00:11:47,632 --> 00:11:55,360
babhidlizwe, kodwa bavuse amazwi abo, banikeze ubufakazi
obuphikisayo futhi babe nesibindi ekubhekaneni nokuhlukunyezwa.

