WEBVTT

00:00.480 --> 00:04.940
Kumithombo yezindaba ezizibiza ngokuthi
ziyahola, izinkinga zomhlaba jikelele zihlala

00:04.940 --> 00:08.026
zichazwa kubantu kusetshenziswa imiphumela yesayensi.

00:08.026 --> 00:14.218
Noma ngabe kuyinguquko yesimo sezulu noma inhlekelele
ye-coronavirus, umyalezo uhlala ufana: "Ososayensi bayavumelana."

00:14.218 --> 00:16.576
Kodwa ngabe kunjalo ngempela?

00:16.576 --> 00:24.160
Ingabe isayensi ayikhuli ngokubuza imibuzo,
ukungabaza kanye nengxoxo yezimvo ezehlukene?

00:26.449 --> 00:32.706
uRichard Feynman, isazi se-fiziksi saseMelika
nowine umklomelo weNobel, wagcizelela indima

00:32.706 --> 00:37.333
ebalulekile yokungabaza kwesayensi muva nje ngo-1965.

00:37.333 --> 00:44.097
Uthe ukukholwa ekungazini kwabachwepheshe
kuyisici esiyinhloko kwesayensi, okugcizelela

00:44.097 --> 00:48.800
isidingo sokungabaza nokungabaza okujulile.

00:48.800 --> 00:58.656
Lesi simiso sibalulekile ekuthuthukisweni kwesayensi, ngoba
sivumela ukubuza imibuzo emisha nokwandisa imingcele yolwazi.

00:58.656 --> 01:03.612
UFeynman wagcizelela ukuthi akufanele nje
kushiywe isikhala sokungabaza, kodwa kufanele

01:03.612 --> 01:07.592
kukhuthazwe ngenkuthalo ukuze kwenziwe intuthuko.

01:07.592 --> 01:10.625
Nokho, iqiniso lihlukile kakhulu.

01:10.625 --> 01:16.919
Hans-Joachim Zillmer, umbhali nomcwaningi
womlando womhlaba ovivinywayo, uyakwazi lokhu.

01:16.919 --> 01:23.294
Uyaphikisa ngokuqinile, ethi, "Kuyinkolelo
engalungile evamile ukukholelwa ukuthi imiphumela emisha

01:23.294 --> 01:28.096
yocwaningo lwesayensi iyaphumelela ngokuzenzakalelayo."

01:28.096 --> 01:31.648
Ngokusho kukaZillmer, imidiya idlala indima ebalulekile kulokhu.

01:31.648 --> 01:38.695
Eqhutshwa yizombusazwe, banquma ukuthi yiziphi
iziphetho nemodeli ezisakazwayo nokuthi yiziphi ezingasakazwa.

01:38.695 --> 01:44.000
Ngokufanayo, imibono yakudala icindezelwa
uma iphikisana nombono womhlaba wamanje.

01:44.000 --> 01:50.040
Zombili izimfundiso zakudala kanye nesisho
sikaZillmer: "Imibono emisha ngokuphelele futhi

01:50.040 --> 01:56.096
mhlawumbe ewusizo ayitholi ukwesekwa ukuze yivezwe obala."

01:56.096 --> 02:03.589
Isazi uProfesa Dokotela Christof Kuhbandner ungumuntu owabekwa
ngaphansi kokuhlolwa okukhulu ngabezindaba ezinkulu

02:03.589 --> 02:10.239
ngesikhathi senhlekelele ye-coronavirus ngoba naye
waphikisa imibono yabachwepheshe ababizwa kanjalo.

02:10.239 --> 02:16.928
Engxoxweni noGunnar Kaiser, uveza
lokho akubona njengesisekelo sesayensi.

02:16.928 --> 02:20.880
"Njengososayensi, empeleni angikaze ngikhulume ngeqiniso."

02:20.880 --> 02:28.349
Kukhona isisho sikaRichard Feynman, isazi
se-fiziksi nomnqobi weMbasa yeNobel, othi: "Umbono

02:28.349 --> 02:33.984
oyinhloko wesayensi empeleni ukubuza imibuzo kochwepheshe."

02:33.984 --> 02:44.460
Ngakho-ke uma ngicabanga ngokwesayensi, umsebenzi wami
ukuhlola imibono yochwepheshe nokuthuthukisa ulwazi lwabantu.

02:44.460 --> 02:50.392
Futhi kuvame ukuba nokudideka
kwemibandela yokuxhumana kwesayensi kwabanye abantu.

02:50.392 --> 02:58.108
Empeleni, ngihlale ngizibuza: Ngikhuluma
njengososayensi noma njengochwepheshe?

02:58.108 --> 03:15.019
"Njengososayensi, unomthwalo wemfanelo wokubuza
noma yiluphi iqiniso oluthengiswa ngochwepheshe."

03:15.019 --> 03:17.780
Lena yinjongo yangempela yesayensi.

03:17.780 --> 03:23.675
Nokho, ososayensi abenza kanjalo ngokushesha bazizwa imiphumela.

03:23.675 --> 03:30.980
Isazi kwezokuxhumana uProfesa Michael Meyen usephonswa
inselelo njalo yabezindaba eziyinhloko, okwamanje sekukhokelele

03:30.980 --> 03:35.681
ekuxoshweni kwakhe ngokuphelele emsebenzini wakhe wobungcweti.

03:35.681 --> 03:42.702
Encwadini yakhe entsha ethi Wie ich meine Uni verlor (Indlela
Engilahlekelwe Ngayo Iyunivesithi Yami), uMeyen akachazi nje

03:42.702 --> 03:48.976
kuphela imininingwane yomkhankaso lapho alahlekelwa cishe yonke
into eyayimchaza njengososayensi, kodwa futhi

03:48.976 --> 03:56.742
uhlaziya isizinda esijulile nesihlelekile: ukwakhiwa kabusha
okukhulu kwamayunivesithi eminyakeni engu-30 edlule.

03:56.742 --> 04:03.126
Kuyindaba yokuhweba, yokuhambisana,
yokwesaba kanye nokupolitika kocwaningo.

04:03.126 --> 04:10.920
Meyen ubhala: "Sifuna idemokhrasi, kodwa
sikhetha ukuthi ubani ovunyelwe ukubamba iqhaza."

04:10.920 --> 04:18.829
Isazi se-fiziksi nomkhankaseli wezimo zezulu uSabine Hossenfelder
manje uyabuza indlela esetshenziswayo yokuxhumanisa ezinye

04:18.829 --> 04:23.360
zezehlakalo zezulu ezimbi kakhulu nokuguquka kwesimo sezulu.

04:23.360 --> 04:30.262
Uthi, "Ososayensi abaningi bezimo zezulu bayazi
ukuthi izifundo ezivela kulesi sikhungo sokuxilonga izimo

04:30.262 --> 04:34.634
zezulu azithembekile kangakanani, kodwa bayathula."

04:34.634 --> 04:42.669
"Kukhona ososayensi abaningi bemozulu abazi kahle ukuthi
lolu cwaningo olubizwa kanjalo aluthembekile, kodwa

04:42.669 --> 04:48.192
abakashono lutho ngoba bekungeke kube kuhle kwezombusazwe."

04:48.192 --> 04:56.961
u-Anke Uhlenwinkel, uprofesa wasenyuvesi wezifundo
zomhlaba nezomnotho, usanda kushicilela incwadi:

04:56.961 --> 05:02.660
Labo abadala izinkinga kumele bahambe –
ukususwa kwabaprofesa ababalulekile emanyuvesi

05:02.660 --> 05:09.828
Engxoxweni ne-AUF 1, uchaza ukuthi abaprofesa abaningi kakhulu
bayalahlekelwa yimisebenzi yabo – hhayi ngenxa yomsebenzi wabo

05:09.828 --> 05:14.040
wezemfundo ombi, kodwa ngoba bebabuza imibuzo engakhululekile.

05:14.040 --> 05:22.353
Lapho okwakuyizindawo zengxoxo evulekile manje sekuyizikhungo
zokwesaba, zokuvinjelwa kolwazi nokuhambisana kwezombusazwe.

05:22.353 --> 05:26.360
Noma ubani ongavumelani nendaba eyamukelwe kabanzi uyakhishwa.

05:26.360 --> 05:35.008
Engxoxweni no-Elsa Mittmannsgruber, uxoxa ngokusetshenziswa
kabi kwamandla, ukuhambisana, nokungcatshwa komqondo wesayensi.

05:35.008 --> 05:45.160
Uphinde akholelwe ukuthi izakhamuzi zingakha imibono yazo
kuphela uma zithola ukufinyelela kuwo wonke amaqiniso esayensi.

05:45.160 --> 05:53.409
"... futhi uma wazi kangcono ngezinto ongazazi
ngempela, futhi lokho kungaphezu kakhulu kwalokho

05:53.409 --> 05:58.272
okuvame ukuxoxwa ngakho esizindeni somphakathi."

05:58.272 --> 06:03.734
Lapho wazi okuningi, ungakwazi kangcono
ukwakha umbono wakho oqinile futhi omelelayo,

06:03.734 --> 06:06.847
futhi ungakwazi nokubumba umbono womphakathi.

06:06.847 --> 06:14.721
"Nakuba isayensi ngempela ixhumana ngezinto ngokusobala
ngaphakathi kwayo, yebo, siyabona lokho kumaphrothokholi e-RKI

06:14.721 --> 06:23.324
lapho kwaxoxwa khona ngesayensi, kodwa lokho okwamenyezelwa
emphakathini kwakuyinto ehlukile ngokuphelele, singasho kanjalo."

06:23.324 --> 06:29.556
Yebo, futhi kukhona ososayensi abathile kulesi simo senhlekelele
ye-coronavirus ababe, ngokombono wami,

06:29.556 --> 06:35.592
banezinto ezibalulekile abazisho, kodwa abazange
balalelwe; bahlukaniswa eceleni, ngokuthi.

06:35.592 --> 06:42.722
Siphinde sifinyelele kulesi siphetho ngoba abanye abantu
ocwaningweni lwethu ngempela bawa kuleso sigaba, futhi uma

06:42.722 --> 06:48.984
bebemlalelwe, bekungaba nemibono okungenani
emibili, futhi izakhamuzi bezizokwazi ukuzinqumela ukuthi

06:48.984 --> 06:52.700
yikuphi abakuthola ekugcineni kukholakala kakhulu.

06:52.700 --> 07:01.294
Uma lokho kunganenzeki, uma sithi, ngokuthi,
"landela isayensi" – okuyisho okungeyona

07:01.294 --> 07:06.475
isayensi nhlobo, ngoba "isayensi" ayiyaleli lutho.

07:06.475 --> 07:14.304
Isayensi ayikhulumi ngokuthi kuhle noma kubi,
kodwa sikhuluma ngamaqiniso athile, izimiso

07:14.304 --> 07:19.278
zokucabanga, izivivinyo, noma yini esiyenzayo.

07:19.278 --> 07:24.802
Ungaphinde wenze izicwaningo bese uthi:
Kulungile, manje lokhu nalokho nalokho sekuphumile kukho,

07:24.802 --> 07:27.674
kodwa akusho ngempela ukuthi 'kuhle' noma 'kubi'.

07:27.674 --> 07:34.079
Esikhundleni salokho, ithi nje ukuthi iphesenti
ethile yabaphendulile bathe lokhu noma lokho.

07:34.079 --> 07:41.470
Futhi-ke, njengomhlali, ngiyakwazi ukwakha umbono wami uma
senginolwazi oluphelele, noma ngikubona

07:41.470 --> 07:49.600
kungabazeka, noma ngithi, kahle, bonke abangane bami bathi
okufanayo, ngakho-ke yini empeleni okwenza uthukuthele?

07:49.600 --> 07:51.640
Ekugcineni ngingazinqumela ngalokho.

07:51.640 --> 07:59.548
Kodwa uma ngingenalo lolu hlobo lwemiphumela yangempela, bese
bethi, yebo, kodwa kunomphumela owodwa futhi siyawulandela,

07:59.548 --> 08:05.952
khona-ke angisakwazi ukwenza lokho, futhi
umphakathi uba ngumphakathi ongenenkululeko ngoba umuntu

08:05.952 --> 08:10.400
ngamunye akasenayo inkululeko yokwenza izinqumo.

08:10.400 --> 08:14.688
Engxoxweni, uProfesa Anke Uhlenwinkel uphinde
axoxe ngalokho okubizwa ngokuthi uxhaso

08:14.688 --> 08:18.200
lwesithathu, olusetshenziselwa ukuxhasa ucwaningo.

08:18.200 --> 08:21.000
"Yebo, uxhaso lwemali oluvela kwabanye
abantu luyinto ebaluleke kakhulu lapha."

08:21.000 --> 08:27.031
Ngakho-ke, kuvame ukusho ukuthi hlobo luni lwe-"good"
oludingekayo, futhi kukhona namanye amagama adume kakhulu,

08:27.031 --> 08:34.400
njengokuthi, okufanele uwafake ngokuphelele kulezi zicelo
zokuxhaswa ngemali zomuntu wesithathu ukuze ube nethuba nhlobo.

08:34.400 --> 08:42.680
Futhi manje sekukhona futhi uxhaso lwemali oluvela kwabanye
abahlinzeki, olukhangiswayo futhi osuvele wabiwa ngokwezidingo.

08:42.680 --> 08:49.512
uProfesa Gqirha Werner Kirstein uphinde waxoxa ngalolu
daba lokuxhaswa kwezimali e-AZK yesi-14 futhi wasungula

08:49.512 --> 08:54.080
igama elithi "ushintsho lwemvelo olubangelwa kwezombusazwe."

08:54.080 --> 09:00.520
"Ngizobuyela ekutheni lapha kunikezwa uxhaso olukhulu
lwezimali, ngokwemvelo yi-EU kanye nezifundazwe ngazinye."

09:00.520 --> 09:06.994
Ngakho-ke ososayensi abaningi baqashwa ukuze
bathuthukise izinhlelo zezimo zezulu futhi benze

09:06.994 --> 09:10.360
ucwaningo ngazo ukuze bathole uxhaso lwezimali.

09:10.360 --> 09:16.309
Okubalulekile wukuthi ngiphuma eyunivesithi ngokwami,
lapho sabona ukuthi uxhaso oluyisisekelo

09:16.309 --> 09:20.870
ezikhungweni zemfundo ephakeme alwanele ukuphatha izinto kahle.

09:20.870 --> 09:22.643
Ngakho-ke, usosayensi wenza ukuthini?

09:22.643 --> 09:26.467
Uzoqaphela ikhatalogi yezimali ze-EU kanye
nekhatalogi yezimali zaseJalimane, futhi kwamanye

09:26.467 --> 09:28.900
amazwe kukhona nezinye izikhatalogi ezifanayo.

09:28.900 --> 09:34.293
Manje uyabona, uthola isihloko esihambisana
nokuguquka kwesimo sezulu, bese ngenza isiphakamiso,

09:34.293 --> 09:37.645
ngisicubungula, ngakusithumela kubaphathi abafanele.

09:37.645 --> 09:42.998
Bheka-ke, lapho nje amagama athi 'ukufudumala
komhlaba' noma 'ukunyuka kwezinga lokushisa'

09:42.998 --> 09:46.361
evela kunoma yisiphi isimo, imali iyaqala ukugeleza.

09:46.361 --> 09:52.494
Okumangalisayo engake ngakubona kwaba ngesikhathi iqembu
lososayensi bezinto eziphilayo, hhayi ososayensi bezimo zezulu

09:52.494 --> 09:58.524
nhlobo – babengazi ngisho ukuthi ukuguquka kwesimo sezulu kuyini
ngempela, ukufudumala komhlaba, kulungile, ungakwazi

09:58.524 --> 10:06.260
ukubhekana nalokho – kwathi-ke isihloko sabo saba: "Ukuziphatha
kwamagwaja olwandle lapho izinga lokushisa likhuphuka"!

10:08.925 --> 10:13.054
Nansi indlela esifike ngayo; le ndaba
ayisabalulekile nhlobo. Okubalulekile ukuthi

10:13.054 --> 10:17.020
kuyinguquko yesimo sezulu, bese imali igeleza.

10:17.020 --> 10:24.134
Yebo, bese ubona abaxhasi abanomusa, ngakho akuyona i-EU
kuphela esekela izinto ezinjalo, namnyango kahulumeni kazwelonke

10:24.134 --> 10:27.610
nawo asekela izicelo ezinjalo futhi ucwaningo lunendima.

10:27.610 --> 10:34.864
Iningi labalingani bami, ngithi kubo: "Ngabe empeleni
niyenzani? Anihloli ukuthi iqiniso liyini noma okwenzekayo?"

10:34.864 --> 10:41.259
Yebo, sidinga imali, imali kumele ihambe.
Singaphila kanjani uma singenayo imali?

10:41.259 --> 10:48.416
Futhi-ke, vele, ungaphinde uqashe abafundi bezidaktela,
ungathenga amakhompyutha, ungatshala imali emishinini,

10:48.416 --> 10:52.020
kubasebenzi, njll., bese izinto ziqala ukuhamba kahle.

10:52.020 --> 10:57.913
Kodwa udinga uxhaso lwemali ngalokho, futhi
akubalulekile ukuthi ukhethe siphi isihloko, inqobo

10:57.913 --> 11:02.180
nje uma sinokuthile okuhlobene nokushisa komhlaba.

11:02.180 --> 11:06.106
Kudabukisa, kodwa kunjalo nje.

11:06.106 --> 11:14.139
Ososayensi abavunyelwe ukuvumelana, ngoba isayensi ikhula
ngokubuza imibuzo, ukungabaza kanye nengxoxo evulekile.

11:14.139 --> 11:21.619
Kuyabonakala ukuthi ucwaningo luxhomeke kwezombusazwe
futhi ngaleyo ndlela lulawulwa yizo ngokwabiwa kwezimali.

11:21.619 --> 11:28.520
Umphakathi ufunda kuphela ngemiphumela yesayensi
efunwa kwezombusazwe ngezinhlelo eziyinhloko zokuxhumana.

11:28.520 --> 11:34.812
Lokhu kubeka ososayensi ebamba, ngoba idumela
labo lesayensi futhi kaningi izindlela zabo

11:34.812 --> 11:39.776
zokuphila zisongelwa uma bengahambisani nalesi simiso.

11:39.776 --> 11:47.632
Ngakho-ke siyacela wonke umcwaningi oqotho – labo basosayensi
abafuna ukwenza ucwaningo oluqotho – ukuthi bangavumeli ukuba

11:47.632 --> 11:55.360
babhidlizwe, kodwa bavuse amazwi abo, banikeze ubufakazi
obuphikisayo futhi babe nesibindi ekubhekaneni nokuhlukunyezwa.
