Häzirki 2025-nji ýylda Kla.TV dürli programmalarynda diskriminasiýa we düzgün bozulmalary, şol sanda
Çeh Respublikasynda, Rumyniýada we Bolgariýada geçirilen saýlaw galplyklary barada habar berdi .
Bulgaristanda bu ýagdaý şonça çenli ýetdi, ýerli 4% çäginiň aşagynda bolan amatly däl oppozisiýa
partiýasyna 3,999% netije bermek bilen gorkuzdylar.
Eger ol häkimýetdäki oligarhleriň birine boýn egmese, şeýle bolardy.
Bu olaryň partiýa lideri tarapyndan ret edilensoň, ol takyk çaklanan 3,999% netijäni aldy.
Soňra saýlaw galpçylygy sudda tassyklanyldy we partiýa parlamenta girmäge mümkinçilik gazandy.
Germaniýada hem "Bündnis Sahra Wagenknecht" (BSW) diýlip atlandyrylýan amatly däl oppozisiýa partiýasy
Bundestag-a girmek üçin 5% päsgelini geçip bilmedi we gysga tapawut bilen şol päsgelden geçemedi.
Bu ýerde hem netijede bir zat ýalňyş bolup biljekdigini görkezýän anyk alamatlar bar.
Bu ýerde hem, käbir istisnalar bilen, esasy habar serişdelerinde hakly dykgata eýe bolmadyk, ähtimal,
örän agyr skandal meselesi bilen ýüzbe-ýüz bolýarys.
Sebäbi bu meseläniň netijeleri örän uly bolar.
Eger BSW-iň Bundestaga adalatsyzlyk bilen girizilmeýändigi we şikaýaty üstünlikli tamamlananda 5% çägini
geçjekdigi belli bolsa, Friedrich Merziň gara-gyzyl hökümeti köpçülikden mahrum galardy.
Merziň kansler wezipesine saýlanmagy nädogry köpçülik nisbətleri sebäpli kanunsyz hasaplanar, we Merziň hökümetiniň şu
wagta çenli kabul eden ähli kararlary ahyrynda kanunsyz bolar.
Şonuň üçin Kla.TV bu programmada bu wakalary has ýakyndan seljerýär:
2025-nji ýylyň 23-nji fewralyndaky Germaniýanyň federal saýlawlarynda BSW ikinji sesleriň 4,972%-ini gazandy.
Bu, parlamenta girmek üçin diňe 13,435 ses gerekdigini aňladýardy.
Hiç haçan bir partiýa 5% päsgelini geçip bilmezlige şonça golaý gelmändi.
Emma BSW çalt wagtdan soň bu netijäniň takyklygyna şübhelenmäge başlady.
Munuň sebäbi, ses berijiler öňe çykyp, BSW üçin ses berenini aýdandyklary, ýöne soňra ses beriş nokatlarynda
BSW üçin hiç bir ses hasaba alynmandygyny bilendigidir.
BSW soňra netijeleri gözden geçirmek üçin iş toparyny döretdi.
Köp sanly garaşsyz saýlaw synçylary, Wabeo.de websaýty arkaly şol hili tassyklanan, bu saýlawda
hem düzgün bozmalaryň bolandygyny belläp geçdiler.
Jemi 3 700 adam bu başlangyç esasynda saýlaw synçylary hökmünde ugradyldy we olar 650 düzgün bozulyşyny anykladylar,
olary garşylyk bildirişlerini tabşyrmak arkaly habar berdiler.
BSW-iň zyýanına ýalňyş saýlaw netijesine degişli haýsydyr bir subutnama barmy?
Saýlawdan soň, aýratyn saýlaw sebitlerinde dürli gaýtadan sanamalar we barlaglar boldy.
Netijede, tutuş ýurt boýunça jemi takmynan 7,425 ses gaýtadan baha berildi.
Bularyň 4,277-si BSW-e gitdi, ol häzir Bundestag-a girmek üçin diňe 9,528 ses ýetmeýär.
Bu, düzetilen sesleriň ýarysyndan köpüsiniň BSW-e berilendigini aňladýar.
Bu BSW-iň zyýanyna uly sanaw ýalňyşlyklarynyň bardygyny görkezýär.
Sorag döreýär: näme üçin hasaplama ýalňyşlyklarynyň şonça köpüsi aýratyn-da BSW-de ýüze çykdy?
1) Ilki bilen, barlanan saýlaw sebitlerinde, ady meňzeş kiçi partiýa, ýagny "Bündnis Deutschland"
(Almaniýa Bileleşigi) bilen garyşyklyk köp ýüze çykdy.
Bu partiýa ses beriş kagyzlarynda BSW-den öň göni sanawda ýerleşdirildi.
Bu, hasaplamak we ibermek prosesi mahalynda bu taraplaryň garylyp galmagyna sebäp bolup bilerdi.
Mysal üçin, bu ýagdaý Mettmann (Şimali Ren-Vestfaliýa) ştamply ses beriş sebitinde hem şeýle boldy.
Bu ýerde ilkinji netijeler BSW üçin 8 ses we Bündnis Deutschland üçin 14 ses görkezdi.
Bu saýlaw bölümiňde geçirilen sesleri gaýtadan sanamak netijesinde Germaniýa Alyansynyň ähli 14
sany sesiniň BSW-e degişli bolmalydygy ýüze çykdy.
Aşakdaky maglumatlar şeýle garyşyklaryň başga ýerlerde hem bolandygyny görkezýär:
Umuman alanyňda, BSW Bündnis Deutschland-dan 32 esse ýokary netije gazandy.
Şeýle-de bolsa, ol 145 saýlaw okrugynda BSW-den öňde boldy.
Ine käbir täsirli mysallar:
– Wedelde Germaniýa Bileleşigi 7-nji saýlaw sebitinde 31 ses aldy, BSW bolsa bir ses hem almady. Emma 6-njy we
8-nji saýlaw sebitlerinde Germaniýa Bileleşigi diňe 1 ses aldy, BSW bolsa degişlilikde 31 we 41 ses aldy.
– Hamburgyň 32118 saýlaw sebitinde BSW üçin 0 ses, Germaniýa Bileleşigi üçin 33 ses hasaplandy.
Gonşy saýlaw okruglarynda Alyans 0 we 2 ses aldy, BSW bolsa 34 we 18 ses aldy.
Metbugat beýanatynda Germaniýa Alyansi häzir özü sesleri gaýtadan sanamagy talap etdi.
Olaryň başlygy Steffen Große aýdyň bildirdi: "Biz hakykatdan bize degişli bolmadyk sesleri sanamak islemeýäris."
2) Başga bir üns çekiji aýratynlyk ýatylmadyk sesleriň sany boldy.
Ortaça bu berlen sesleriň 0,6%-ine barabar boldy.
Emma käbir saýlaw okruglarynda bu paý 19 esse ýokarydy.
Syýasy ylymlar professory doktor Uwe Wagschalyň pikiriçe, ortaça görkezijiden 19 esse tapawut hemişe saýlawyň adalatly
geçirilýändigine göz ýetirmek üçin ünsli barlanylmalydyr.
Bu ýerde hem BSW aýratynlykda täsirlenip biler.
Ses berijileriň käbir ýagdaýlarda ilki ses beriş kagyzlarynda "Almaniýa Bileleşigi" üçin bellik goýandygy, ýöne
soňra ýalňyşdyklaryny duýup, ilkinji belgini üstünden çyzyp, onuň ýerine BSW-i belländikleri ýagdaýlar boldy.
Şahsy şaýatlara görä, käbir hasaplaýyş nokatlary ses berijiniň niýeti aýdyň görünýän ýagdaýda-da, şeýle ses beriş
kagyzlaryny nädogry hasap edip, geçersiz hasap etdiler.
Şeýle hem ýeterlik maglumat almadyk saýlaw işgärleriniň ilkinji ses berilmän bellenen ses beriş
kagyzlaryny nädogry hasap eden ýagdaýlary hem boldy.
BSW köplenç ilkinji ses berişlige dalaşgärler bolmazdan geçirilýändigi sebäpli, ol ýene-de
şeýle nädogry baha bermelerden aýratyn ejir çekdi.
Bu düzümsizlikleri nazara alyp, meşhur syýasatşynaslar Prof. Dr. Eckhard Jesse we Prof. Dr. Uwe Wagschal sesleri doly gaýtadan
sanamagy diňe akylly däl, eýsem gyssagly zerur hasaplaýarlar.
Emma sesleri gaýtadan sanamak saýlaw okruglarynyň diňe bir böleginde geçirildi.
Aşakdaky hasaplama ähli saýlaw sebitleriniň doly gaýtadan sanalmagy netijäni nähili
derejede üýtgedip biljekdigini görkezýär:
Belli bolşy ýaly, 50 saýlaw okrugynda ähli sesler gaýtadan sanaldy.
Jemi, bu gaýtadan sanamalar BSW üçin 15 ses artyk netije berdi.
Birinji serediňde, bu örän pes ýaly görünýär.
Emma Germaniýada 95 109 saýlaw sebitleri bar.
Eger gaýtadan sanlanan 50 saýlaw okrugyndaky BSW üçin sesleriň artmagy ähli saýlaw okruglaryna giňeldilse,
bu BSW üçin goşmaça 28 533 ses boljakdygyny aňladýar.
Bu, BSW-niň Bundestaga girmek üçin zerur bolan sesleriň takmynan üç esse köpdir.
Eger BSW her on saýlaw etrabynda diňe bir goşmaça ses alsa, bu 5% çägini geçmek üçin ýeterlik bolar.
Gijikdirilen tassyklama
BSW ýalňyşlyklar we sanaw ýalňyşlyklary barada habar alandan soň, partiýa saýlaw netijelerine garşy çykmaga synanyşdy.
Emma ýol boýunda köp päsgelçiliklere duş geldi.
2025-nji ýylyň 11-nji martynda BSW saýlaw netijesine garşy Federal Konstitusiýa Kazyýetine dava berdi.
Iki gün soň sud işi ýatyryp, Bundestagyň saýlawy gözden geçirmek jogapkäridigini karara baglady.
Federal Konstitusiýa Kazyýeti bu garaýşy iýun aýyndaky goşmaça kararlarda tassyklady we Bundestagy
BSW-niň etirazyny makul möhletde çözmäge buýrdy.
Diňe Saýlaw Gözden Geçiriş Komitetiniň kararyndan soň BSW işi Federal Konstitusiýa Kazyýetine alyp biler.
Emma, BSW partiýasynyň esaslandyryjysy Sahra Wagenknechtiň beýanatyndan görünşi ýaly, Bundestag
kararyny kabul etmekde aýratyn tizleşme etmedi.
Şonuň üçin maý aýynda dürli komitetler döredildi, şol sanda saýlaw barlagy, iş tertibi we immunitet boýunça komitet, ol
saýlaw şikaýatlary bilen meşgullanmak jogapkärçiligine eýe.
Iň bolmanda, biz şeýle pikir ederdik. Şonuň üçin biz başlyga owadan bir hat ýazdyk we ondan şahsy duşuşyk soradyk.
Mähriban adam bize şol bir mähribanlyk bilen jogap berdi we federal saýlaw baradaky şikaýatlary barlamak onuň wezipesine
degişli däldigini – biziňkiden başga-da 100-den gowrak şikaýat bardygyny – aýtdy, ýöne entek döredilmedik düýbünden başga bir
saýlaw gözden geçiriş komitetiniň jogapkär boljakdygyny belledi.
Bundestagyň metbugat gullugy bolsa, tersine, ähli komitetleriň eýýäm düzülenligini we olaryň başga
hiç hili komitet barada habarly däldiklerini aýdýar.
Meselä biraz düşnük getirmek üçin biz Bundestagyň Prezidentine hat ýazdyk we biziň üçin jogapkär bir komitet bardygyny soraýdyk.
Ýöne gynansak-da, gowy Klöckner hanım heniz jogap bermedi. Hakyky bir fars.
Bundestag gaýtadan sanamak baradaky haýyşymyzy barlamak jogapkärçiligine eýe, ýöne
Bundestagda bu barlagy geçirmek üçin hiç bir komitet ýok.
2025-nji ýylyň 26-njy iýunynda, saýlawdan dört aýdan gowrak wagt geçenden soň, degişli komitet ahyrynda döredildi.
Komitet başlygy Macit Karaahmetoğluň aýtmagyna görä, BSW-nyň garşylygyna ileri tutuljak.
Bu programma saýlawdan dokuz aý soň, noýabryň ortalarynda taýýarlanylanda, şikaýata henizem karar
kabul edilmändi, bu bolsa BSW-de uly gahary döretdi.
Bu geň däl, sebäbi dolandyryjy CDU/CSU we SPD partiýalary bäş agzadan ybarat dokuz
agzaly komitetde köpçülikleýin artykmaçlyga eýe.
Olar çalt karar kabul edip, öz hökümetleriniň köpçüliginden mahrum edilmegine gyzyklanmazlar.
Mundan başga-da, AfD we BSW şonda bilelikde derňew komitetlerini, mysal üçin Nord Stream partlamasy boýunça derňew
komitetini ýa-da koronawirus derňew komitetini, iki partiýanyň hem talap edýänini, döretmek mümkinçiligine eýe bolarlar.
AfD öz federal başlyk orunbasary Stephan Brandner arkaly sesleri gaýtadan sanamak teklibine goldaw berýändigini eýýäm yglan etdi.
Brandner aýtdy: "Beýleki syýasy toparlar wagty uzaltmak üçin oýnaýan ýaly görünýär."
Biziň pikirimizçe, karara mümkin boldugyça çalt gelinmelidir.
BSW-nyň bilelikdäki başlygy Andrej Hunko bu wakalar barada aşakdaky ýaly teswir berýär:
"Ýewropa Geňeşi, OSCE ýa-da Germaniýanyň Bundestagynyň Daşary işler komitetiniň halkara saýlaw synçysy hökmünde
men Russiýa, Ukraina, Türkiýe, ABŞ we Latyn Amerikasy ýaly ýurtlarda takmynan 30 wezipede gatnaşdym."
Men dünýäde täze saýlanan parlamentiň özüniň kanuny düzüldigini ýa-da düzülmedigini
kesgitleýän ýurdy bilmeýärin – Germaniýadan başga.
Bu ýurtda bu karary kabul etmeli anyk bir möhlet hem ýok.
Adatça, köp ýurtlarda degişli ygtyýarlyklara eýe garaşsyz saýlaw edarasy (Merkezi Saýlaw Komissiýasy) bar.
Bir ýyl ozal men Ýewropa Geňeşiniň wekili hökmünde Gruziýada boldum; ol ýerde güýçli protestlerden we saýlaw
galplygy baradaky aýyplamalar netijesinde sesleriň takmynan 15 göterimi birnäçe gün içinde gaýtadan sanaldy.
Karar iň ýokary saýlaw häkimiýeti tarapyndan birnäçe gün içinde kabul edildi.
Sesleri gaýtadan sanamak – we soňra BSW-niň Bundestaga girme ähtimallygy – düzümine uly derejede üýtgeşiklik girizerdi:
Ähli syýasy partiýalardan takmynan 32 parlament agzasy Bundestagy terk etmeli bolar, we 32 BSW agzasy girer.
Merz/Klingbeil hökümetiniň köpçüligi galmazdy.
Şu wagta çenli kabul edilen kararlaryň meşruýetiniň ýetmezçiligi kölege salýar.
Şonuň üçin Bundestagdaky saýlaw şikaýatlarynyň seljermesi gijikdirilýär – özüni "demokratik
partiýalar" diýip atlandyrýan partiýalar tarapyndan.
Iýun aýynda, akkreditasiýasyndan soň, Ýewropa Geňeşiniň Parlament Assambleýasynyň Prezidenti täze nemes delegasiýasyny Germaniýadaky
saýlaw şikaýatlarynyň barlagyny çalt tamamlamaga çagyrdy.
Ýerli parlament ýygnagynyň 25 agzasy şol bir zady talap edip, sesleri gaýtadan sanamagy teklip etdiler.
Ýewropa Geňeşine goşmaça, Dieter Hallervorden hem-de beýleki 22 abraýly şahsyýet, Prof. Dr. Gabriele Krone-Schmalz, öňki ÝB
wise-prezidenti Günter Verheugen we Sakson Konstitusiýa kazyýetiniň öňki hakimi Prof. Dr. Christoph Degenhart
hem açyk hatda sesleri gaýtadan sanamagy talap edýärler.
Köp raýatlar BSW web sahypasyny ulanyp, öňünden düzülen e-poçtany göni saýlaw gözden geçiriş komitetine iberdiler.
Onuň e-poçta gutulary şular ýaly 20 000-den gowrak e-poçta bilen eýýäm bloklandy.
Emma ol häli hem gijikdiriş taktikalaryna ygrarly galýar.
Netije: Germaniýada hökümet partiýalarynyň parlament agzalarynyň federal saýlawlaryň kanunçylygyna degişli syýasy garşydaşlarynyň
öňe süren etirazlaryny çözmegi bähbitler konflikti bolup durýar.
Bu skandal bolup, işleýän demokratiýada munuň bolmagyna ýol berilmez.
Esasan hem harby gulluk, pensiýalar, uruş we parahatçylyk bilen bagly häzirki wagtda garaşýan giň gerimli kararlary nazara alyp,
Germaniýadaky hukuk ulgamynyň dogry işleýändigine we häzirki hökümetiň kanuny taýdan saýlanandygyna göz ýetirilmelidir!
Görnüşli bolşy ýaly, islendik işleýän demokratiýanyň esasy bölegi bolan häkimýetleriň bölünmegi
Germaniýada ýeterlik derejede kepillendirilmeýär.
Esasy özgertmeler, beýleki zatlaryň arasynda, kanunsyz geçirilen saýlawlarda karara gelmek ygtyýarynyň häkim partiýalaryň
elinde bolmazlygyny üpjün etmek üçin gyssagly zerurdyr.
Ralf Ludwig aşakdaky programmada raýatlaryň häkimýeti eýe hökmünde gaýtadan ele almak üçin alnyp baryljak ilkinji ädimleri
beýan etdi: "Ilat häkimýeti nähili gaýtadan ele alyp biler?"
Ol federal döwletleriň konstitusiýalary arkaly muny parahatçylykly we doly kanuny
ýagdaýda ýerine ýetirmegiň bir usulyny beýan edýär.
Bu yzygiderli programma berk maslahat berilýär.
Hatda garyşyk döwürlerde-de, Kla.TV tolkunlaryň arasynda siziň dayagyňyz.
Şu gün biziň asyl saýtymyza abuna boluň! www.kla.tv/abo