ערשטער 2G, 3G, 4G, איצט 5G מאָביל־טעכנאָלאָגיע.
ביז איצט ווייסט די מערהייט פֿון דער באַפעלקערונג אַז די קורץ־וואַלען־שטראַלונג וואָס
אַנטענעס שיקן איז שעדלעך פֿאַר דער געזונט.
אָבער וואָס וועגן דעם ווייפי וואָס מיר אינסטאַלירן אַליין אין דער היים, אָדער דעם ווייפי אין שולן, צו
וועלכן אונדזערע שולקינדער זענען אומפֿאַרמיידלעך אויסגעזעצט?
דער עלטערן־ראַט און די וואָלפֿהאַלדן־שול אין קאַנטאָן אַפּענצעל, שווייץ, האָבן זיך מיט דעם ענין
באַשאַפֿטיקט און האָבן איינגעלאָדן הער ראָלע צו רעדן.
דאָמיניק ראָלע האָט אַרבעט ווי אַ לערער אין מיטלשול פֿאַר עטלעכע יאָר, שפּעטער איז ער
אַריבער אין פֿאַרשיידענע שעפֿערישע פּראָפֿעסיעס.
הײַנט פֿירט ער אָן מיט איינער פֿון די מערסט פֿולשטענדיקע קאָנסולטאַנט־טרענירונג־פּראָגראַמען אין דער שווייץ.
אין דעם לעקציע ווייזט ער ווי וויי-פיי קען שעדיקן צעלן ביז אין זייער קערן.
דאָס פֿירט צו אויסמאַטשונג, שוואַכקייט און אַ העכערע אָנפֿעליקייט צו קראַנקייטן.
הער צו דעם שפּאַסיקן, פּראַקטישן לעקציע. עס איז ווערט.
גוטן אָוונט, אַלעמען. איך בין אַ ביסל אָפּגעטראָגן, אָבער איך בין צופרידן אַז איר האָט
געפֿונען אײַער וועג צו דעם שפּאַנענדיקן טעמע.
ווען עס קומט צו עלעקטריציטעט, איז שפּאַנונג דערמיט פֿאַרבונדן.
און איך האָף אַז איך קען דאָס איבערגעבן מיט די סליידס וואָס איך האָב פֿאַר אײַך צוגעגרייט.
אַזוי, צי איז ווייפי אין שולן אומפּראָבלעמאַטיש אָדער פֿרעגלעך?
און איך וואָלט געוואָלט אָנהייבן מיט אַ אומפֿרעג, כּדי מיר האָבן אַ ביסל געדאַנק ווער איז אין צימער און ווי זיי זענען פֿאַרטיילט.
די ערשטע פֿראַגע איז, צי וויי-פיי איז זיכער?
אַזוי, אויב איר זענט מסכים, וואָלט איך געווען דאַנקבאַר פֿאַר אַ אויפֿהייבן פֿון די הענט.
אַזוי קענען מיר באַקומען אַ געדאַנק פֿון די צאָלן.
עס קען זײַן אַ קלאָר האַנט־סיגנאַל. איך זע נישט קיין האַנט.
אַ, יאָ, איין. אַ דאַנק אַז דו האָסט געהאַט דעם מוט צו ברעכן דעם אײַס.
דערנאָך די צווייטע פֿראַגע. ווי-פי איז זיכער בסדר, נישט אַזוי?
ווער וואָלט דאָרט אויפֿהייבן זײַן האַנט?
דאָס איז יאָ, מיר האָבן דאָרט אַ האַלב האַנט, צוויי און אַ האַלב, דאָס איז גוט.
דריטע פֿראַגע: וויי-פיי גורם מיר סימפּטאָמען.
איך בין נייגעריק. ווער האָט דעם אײַנדרוק?
אָ, דאָס איז די גרויסע מערהייט. איך וואָלט נישט געמיינט אַזוי.
זאָלן מיר פאָרזעצן? מיר האָבן ווייפי אין שטוב.
יאָ, דאָס איז נאָך אַ מערהייט. אַ ביסל מער ווי האַלב.
און די לעצטע פֿראַגע איז, צי אַרבעט אונדזער וויי-פיי אויך בײַ נאַכט?
דאָס איז ווייניקער. אַזוי עטלעכע מענטשן שלאַקן עס אויס, ניצן עס נישט בײַ נאַכט, אָדער אָנצינדן עס נאָר ווען זיי דאַרפֿן עס.
און איך מיין אַז נאָך דער לעקציע וועט מסתּמא קלאָר ווערן צי איר קענט עס צוזאַמענפֿאַסן. אָקעי.
איך וואָלט געוואָלט קורץ דערציילן מײַן ערשטן באַגעגעניש מיט וויי-פיי. איך גלייב, אַז דאָס איז געווען אין 2002.
איך בין געלאָדן געוואָרן צו אַ עלעקטראָסמאָג־קאָנפֿערענץ, נאָר צו קוקן אויף אַלע טעמעס וואָס דאָרט זענען דיסקוטירט געוואָרן.
און איך האָב געזעסן אין דער אָדיטאָריום, פּונקט ווי דו איצט, און איך האָב זיך געפֿילט ערגער
און ערגער. איך פיל זיך נישט געוויינטלעך אַזוי.
און איך האָב לעצטנס געקויפֿט אַ מעסטער פֿאַר עלעקטראָמאַגנעטישע פּאָלוציע פֿאַר הויכע פֿרעקווענצן,
און ער איז צופֿעליק געווען בײַ מיר אין דער טאַש.
איך האָב דאַן דאָס מיטל אַרויסגענומען. דאָס איז נישט געווען דער, דאָס איז אַ נאָכפֿאָלגער.
און דאַן בין איך געווען איבערראַשט צו געפֿינען אַז אויבן איבער מיר, נעבן מײַן זיץ, איז
געווען אַ מיטל וואָס האָט טיקט אין אַ 10-הרץ ריטעם.
אַזוי האָט עס געשאָסן אַ סטאַקאַטאָ ווי אַ מאַשין־גאַן.
און דאַן האָב איך געטראַכט, אקעי. איצט ווייס איך וואָס וויי-פי איז. איך האָב וועגן דעם
געלייענט, אָבער איך האָב עס נאָך נישט דערפֿאַרונג.
און בײַ דער עלעקטראָסמאָג־קאָנפֿערענץ האָב איך עס אַליין דערפֿאַרן.
און דאָ קומט די פֿאַרווונדערנדיקע באַמערקונג. איך בין דאַן געגאַנגען היים.
און וואָס האָט מיר געשלאגן איז געווען, אַז יעדעס מאָל ווען איך האָב מײַנע אויגן געשלאָסן, האָב איך געהאַט אַ
שטראָב־ליכט ווי אין אַ דיסקאָ, אין דעם זעלבן סטאַקאַטאָ.
דאַדאַדאַדאַ, דאָס ליכט האָט זיך אָנגעצונדן און אויסגעצונדן.
מײַן מוח האָט איבערגענומען דעם ריטעם און האָט ווייטער רעפּליקירט אים פֿאַר מער ווי אַ האַלב שעה –
כאָטש איך בין שוין געווען אין דער נאַטור, אַרויס.
דאָס איז געווען מײַן ערשטע פֿאַרווונדערנדיקע באַגעגעניש.
דאָס מיינט אַז אַ ריטעם פֿון אַ מיטל איז אַרײַנגעגאַנגען אין מיינע מוח־כוואַליעס.
אין יענער צײַט האָב איך געהאַט בערך אַ האַלב שעה ביז די ליכטיקע ווירקונגען האָבן זיך ניט מער געפֿילט.
צי עס וואָלט נאָך געווען מעגלעך צו מעסטן מוח־כוואַליעס, האָב איך נישט געוווּסט, ווײַל איך האָב נישט גענומען אַזעלכע מעסטן.
אַזוי, לאָמיר אַ קוק טאָן וואָס Wi-Fi טאַקע איז. איך בין נישט זיכער צי אַלעמען איז אויף דער זעלביקער זײַט וועגן דעם.
ווען עס קומט צו קאָמפּיוטערס, לאַפּטאַפּס, טאַבלעטן און סמאַרטפֿאָנעס וואָס דאַרפֿן ווערן פֿאַרבונדן צום
אינטערנעץ, ווערט דאָס אין פילע פאַלן געטאָן מיט וויי-פיי.
דאָס איז אַ וויירלאָזע טעכנאָלאָגיע, וואָס מיינט אַז מיר דאַרפֿן נישט אַרײַנשטעקן קיין קאַבלען.
טעכנישער פּראָגרעס איז עפּעס וואָס דו דאַרפֿסט נישט נעמען פּערזענלעך. דאָס איז וואָס מיר האָבן דאָ.
יעצט, אָבער, זענען דאָ מער און מער מיטלען וואָס האָבן אַרײַנגעבויט וויי-פיי.
און זינט איך מעסט עלעקטראָסמאָג שוין איבער דרייסיק יאָר און העלף מענטשן מאַכן זייער סביבה מער האַרמאָניש און
עלעקטראָביאָלאָגיש טאָלעראַבעל, האָב איך געפֿונען זאַכן וואָס איר וואָלט נישט דערוואַרטן.
אַזוי, אַ פֿרוי וואָס האָט מער נישט געקענט שלאָפֿן און האָט דערנאָך געזאָגט אַז איר שכן האָט וויי-פיי, וואָס מוז געווען זײַן.
זי איז עלעקטראָסענסיטיוו, און איך בין פשוט דורכגעגאַנגען דורך איר דירה מיטן אַפּאַראַט. דאָס איז אַ טייל פֿון מײַן אַרבעט.
דאַן האָב איך טאַקע געזען אַז הינטער דער וואַנט פֿון איר בעט האָט עס זיך גאַנץ שטאַרק אָנגעוויזן אין
יענעם סטאַקאַטאָ־מוסטער אויף דעם מעסטן־אַפּאַראַט.
אַזוי בין איך אַרויסגעגאַנגען פֿון דער שלאָפֿצימער און האָב געפרעגט: וואָס פֿאַר אַ צימער איז דאָס?
יאָ, דאָס איז נאָר דער לאַגער־צימער.
איך האָב געזאָגט אַז דאָ מוז זײַן אַ סיגנאַל, און עס איז געווען אַ קליין קאָרדלעס וואַקוום־קלײנער.
פרעג מיך נישט פארוואס אַ קאָרדלעס וואַקיום־קלײנער דאַרף זײַן פֿאַרבונדן מיטן אינטערנעץ.
זיי האָבן דאָס נישט געוויסט. אַזוי האָבן זיי עס אויפֿגעהאַנגען צו לאָדן נעבן זייער בעט –
נאָר אויף דער אַנדערער זײַט פֿון דער וואַנט.
און פֿאַרשטייט זיך, איז דאָס בעיקר די פֿרוי געווען וואָס האָט דאָס געשפּירט; דער מאַן
האָט ווייניקער געזאָגט אַז עס האָט אים געשטערט.
ליידער, עס פּאַסירט אָפֿט אַז נישט אַלע ווערן גלייך באַטראָפֿן. אָבער די פֿרוי האָט ניט מער געקענט שלאָפֿן.
איך האָב אויך געהאַט דעם אײַנדרוק אַז דער שכן אונטן האָט געפֿירט דעם פּראָבלעם. עס איז געווען איר קאָרדלעס וואַקיום־קלײנער.
ווער וואָלט געמיינט אַז אַ קליינער קאָרדלעס וואַקיום־קלײנער, וואָס מען קען אויך נוצן פֿאַר דער טיש, האָט אַרײַנגעבויט Wi-Fi?
אויב איר קויפט איצט אַ פרידזשידער אָדער אַ קיך־אַפּאַראַט, קומט עס געוויינטלעך מיט וויי־פיי.
עס איז שוין געקומען צו דעם פּונקט, אַז עס זענען פֿרידזשידערן וואָס האָבן סענסאָרן אין זיי.
אויב עס איז נישט גענוג מילך, קען מען זי גלייך ווידער באַשטעלן. אַזוי זאָל עס מאַכן
אונדזער לעבן גרינגער; אַזוי ווערט עס מאַרקעטירט.
פֿילע היימען האָבן דרוקערס, און אַפֿילו ווען זיי זענען אָנגעשטעקט, האָבן זיי אַרײַנגעבויט
וויי-פיי, וואָס שטענדיק שיקט אויס שטראַלונג.
און אויב דער ביוראָ איז נעבן דער שלאָפֿצימער, האָבן מיר אַ ווירקונג וואָס קען שטערן דעם שלאָף.
קלאַנג־סיסטעמען וואָס ווערן נישט אויסגעשאַלטן איבער נאַכט און דאַן האַמערן אין בלועטוט־מאָדוס, וואָס איז פֿאַרגלייכלעך
מיט וויי־פיי־מאָדוס, האַמערן אויך איבער דער גאַנצער דירה.
און אין אַ דורכשניטלעכן דירה וואָס איך הײַנט אַנאַליזיר, האָבן מיר צווישן דרײַ און אַכט, מאָל ביז צו צוועלף דעוויסעס.
איך מוז איין זאַך נאָך דער צווייטער אָפּקלאַמפּן, צי פֿון דער שטראָם־פֿאַרזאָרגונג אָדער פֿון דער באַטאַרייע, ביז
איך האָב טאַקע רו און שטילקייט אויף מײַן מעסט־אַפּאַראַט.
און דער דערפֿאַרונג ווייזט אַז מענטשן דאַן רופן מיך און זאָגן: היי, דאָס איז אַזוי בריליאַנט, אַ
דאַנק דיר פֿאַר דעם וואָס דו האָסט אונדז דאָס געוויזן.
איך האָב שוין שכנים פֿון די מענטשן וואָס איך האָב געראַטעוועט – איינער פֿון זיי האָט מיר גערופֿן און געזאָגט אַז דאָס איז
געווען בריליאַנט, גליקלעך בין איך אויך געקומען און געזאָגט אַז דער וויי-פיי שטערט די שלאָף-קוואַליטעט פֿון זײַנע שכנים.
זינט ער שטענדיק ווײַזט דאָס, דאַרף ער ניט מער שלאָף־טאַבלעטן. אקעי.
אַזוי, דו קענסט זיכער באַזייַטיקן די דיסאָרדער מיט מעדיצין.
לאמיר זען ווי עס פּולסירט. אַזוי וועל איך פּרוּוון דעם סטאַקאַטאָ אילוסטרירן.
יעצט קענסטו עס יחס־ווייַז גוט הערן. דאָס איז אַ וויי־פיי־פֿאַרבינדונג וואָס איז אויפֿן דעק.
אויב איך באַוועג עס אַ ביסל איצט, האָב איך דאָ די איבערשיקונג פֿון די בילדער, וואָס אין דעם פאַל איז דראָטלאָז.
דאָס איז דאַטן־אויסטויש. עס קלינגט כּמעט ווי שניי.
אָבער דאָס טאַטאַטאַטאַ איז כּמעט מער עקסטרעם ווי דער דאַטן־אויסטויש וואָס פּאַסירט.
און מיר קומען צו דעם, פֿאַר וואָס דאָס איז אַזוי.
אַזוי האָבן מיר צען פּולסן פּער סעקונדע, און מיר קענען זען אַז דאָס איז קלאָר שטאַרקער ווי דער דאַטן־אויסטויש.
און די שלאָגן זענען די וואָס פֿאַרשאַפֿן פּראָבלעמען.
זיי לויפן בערך 10 הערץ. און מיר וועלן זען וואָס פֿאַר אַ ווירקונג דאָס האָט.
לאמיר קוקן אויף אַ פּראַקטישן בײַשפּיל. אַ לערער רופט מיך.
דו מעסטסט עלעקטראָסמאָג. יאָ, גוט. איך האָב אַ פּראָבלעם.
איר האָט צוויי חדשים צוריק אינסטאַלירט ווייפי אין מײַן קלאַסצימער, און זינט דעמאָלט קען איך נישט לערנען אין שלום.
און דאַן האָב איך געטראַכט, גוט, איך קום אַריבער, אַזוי מיר קענען עס אויסמעסטן.
און דאַן האָט זי מיר דערציילט וואָס דערפֿון איז געוואָרן.
איך האָב אַ סך געהערט וועגן עלעקטראָסמאָג, אָבער דער לערער האָט מיך טאַקע איבערראַשט.
זי האָט מיר געזאָגט אַז זי האָט קאָנצענטראַציע־פּראָבלעמען.
זי לערנט שוין צוואַנציק יאָר, האָט קיינמאָל נישט געהאַט קיין שוועריקייטן, און זינט דער זאַך הענגט אין איר צימער, קען זי זיך
ניט מער ריכטיק קאָנצענטרירן און האָט יעדן אָוונט קאָפּווייטיק.
אַזוי, ווען דער גוף שיקט אַ סיגנאַל, זאָלן מיר אים הערן.
דאָס איז וויכטיק, אַז מיר זאָלן נישט ענדיקן מיט נאָך ערנסטערע פּראָבלעמען אויף דער ערד.
זי איז שטענדיק געשפּאַנט. זי דאַרף מאַסאַזש־באַדן אָדער עפּעס אַנדערש, וואָס העלפֿט איר גוף ווידער זיך אָפּרוען.
און דאַן האָט זי מיר געזאָגט די מערסט אויסערגעוויינלעכע זאַך, אַז זי האָט אין יענע צוויי חדשים 15 קילאָ צוגענומען.
עס איז וויכטיק צו פֿאַרשטיין אַז פֿעט־געוועב דינט ווי אַן אינסולאַציע פֿאַר די פיל מער סענסיטיווע
אָרגאַנען, וואָס מיינט אַז דער גוף רעאַגירט קלוג.
עס איז פֿאַרשטענדלעך אַז ער פּלוצלינג זאַמלט אַזוי פיל פֿעט אין אַזאַ עקסטרעם סיטואַציע, כדי זיך צו באַשיצן.
ווען זי האָט מיר דערציילט וואָס פּאַסירט מיט די תּלמידים, און ווי איך האָב געזאָגט, זי האָט צוואַנציק יאָר
דערפֿאַרונג, האָט זי געזאָגט אַז זי האָט קיינמאָל נישט דערפֿאַרונג געהאַט אַזעלכע לערנבלאָקן אין קיין קלאַס פֿריִער.
און זי האָט כּמעט קיינמאָל אַ טאָג, ווען אַלע תּלמידים זענען דאָ.
אַזוי איז די צאָל קראַנק־טאָג געוואַקסן, עס איז פיל מער אַגרעסיע; ווי באַלד די פּויזע־קלאָפּ קלינגט, איז דאָ אַרגומענטירן
און שרייען, און זי פילט אַז זי קען ניט מער האַלטן די ענערגיע.
און דאַן, אויסער דער פֿאַרגרעסערטער אַגרעסיע, איז אויך געווען ספּאָנטאַנע אויסשפּײַען.
דער שול־באָרד האָט דאַן געזאָגט אַז עס מוז זײַן אַ ווירוס וואָס גייט אַרום. אָבער אין עקסטרעמע פאַלן קען אַזאַ
סיגנאַל די נערווע־סיסטעם אַזוי שטאָרן, אַז אַ קינד ברעכט.
און עס איז שוין עטלעכע מאָל געשען אַז אַ קינד האָט פשוט אויפגעגעבן די העפֿטן.
און יאָ, פֿאַרשטייט זיך, איז געווען אַ סך אַרבעט צו רייניקן עס ווידער.
איך בין גאָר פאַרלוירן געווען. גליקליכערװײַז האָב איך געהאַט אַ ביסל אַלומיניום־פֿאָליע אין מײַן מעסט־קעסטל,
אַזוי האָב איך עס אַרומגעוויקלט אַרום די אַנטענעס און געזען אַז די ווערטן זענען פיל בעסער.
דער נעקסטער טאָג האָב איך באַקומען אַ כעסדיקן טעלעפֿאָן־רוף פֿון דעם דירעקטאָר פֿון יענער שול.
בײַם טעלעפֿאָן־רוף האָב איך די טישן געדרייט און געזאָגט אַז וואָס ער דערוואַרט פֿון דעם לערער
און דעם שול־קלאַס איז גאָר אומפֿאַראַנטוואָרטלעך.
לפּחות דאַרף מען דאָס זאַך אַרויסברענגען פֿון דער צימער און אַרײַנברענגען אין דעם קאָרידאָר, אַזוי ווייַט ווי מעגלעך
פֿון די קלאַסצימערן, כדי לפּחות צו פֿאַרמינערן דאָס ערגסטע.
און די אַבסורדע זאַך איז געווען אַז, אפֿשר קענט איר דאָס דאָ זען, עס איז איין עלעמענט און דאָס איז דער צווייטער.
איינער פֿון זיי האָט אַ אַנטענע, וואָס איך האָב אַרומגעוויקלט אין אַלומיניום.
זי האָט צוויי ווייפי־נעצווערק, איינס פֿאַר דער קינדערצימער.
איך האָב אים דאַן געפרעגט: זאָג מיר אמת, וועלכע קינדער אין דער קינדערגאָרטן דאַרפֿן קאָנטראָלירן
זייערע אימעילן ווען זיי קומען אין דער קינדערגאָרטן?
אָדער גייען זיי טאַקע שוין אָנליין?
פֿאַר וואָס וואָלטסטו טאָן עפּעס אַזוינס פֿאַר אַ עלטער־גרופּע, פֿאַר וועלכער עס איז טאַקע נישט פּאַסיק?
עס איז געווען אַ ביסל אַ ארגומענט, אָבער דער לערער האָט מיך אַ פּאָר וואָכן שפּעטער גערופן צו דאַנקען מיר, זאָגנדיק אַז דער
הויפּט־לערער האָט רעאַגירט און די זאַכן אַזוי ווייַט ווי מעגלעך פֿון איר אַוועקגענומען, כדי אַז זי זאָל זיך קענען אויסצוהיילן.
אַזוי, דאָס איז וואָס מיר האָבן געלערנט פֿון פּראַקטישער דערפֿאַרונג.
לאָמיר זען וואָס דער ציטאַט זאָגט.
שאָדן צו גענעטישן מאַטעריאַל איז דערוויזן געוואָרן ווען מענטשלעכע בלוט־צעלן ווערן אויסגעזעצט צו עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער.
עס זענען בײַווייזן פֿון אַ העכערטן ריזיקאָ פֿון קענסער. דאָס איז נישט נאָר וועגן קאָפּווייטיק, דאָס איז וועגן קענסער.
און פֿון וואַנען מיינסטו אַז דער ציטאַט איז?
אין אַ פּאַטענט־אַפּליקאַציע פֿון סוויס־קום וועגן WLAN.
עס איז גוט באַקאַנט, און נאָך שטענדיק ווערט עס אויפֿגעהאַנגען. דאָס איז אַן אומפֿאַראַנטוואָרטלעכקייט אָן פאַרגלײַך.
און איר וועט הערן אַנדערע זאַכן אין דעם זעלבן שטייגער הײַנט אָוונט.
נאָך אַ ציטאַט וואָס האָט מיר טאַקע געבליבן אין זינען.
מיר האָבן געמוזט פֿאָרמולירן די NIS־רעגולאַציע, וואָס איז די ראַדיאַציע־רעגולאַציע, אויף אַזאַ אופֿן אַז
די טעלעקאָמוניקאַציע־פֿירמע קען זיך פֿרײַ אַנטוויקלען.
ווי מער עלעקטראָסמאָג עס איז, אַזוי מער פֿאַרווירערט ווערן די מענטשן, און אַזוי מער זיי נוצן זייערע מאָביל־טעלעפֿאָנען,
וואָס איז געזונט, לפּחות פֿאַר די טעלעקאָמוניקאַציע־אינדוסטריע.
אַזוי איז דאָרט אַ גרויסע דאָזע סאַרקאַזם. און ווער איז עס געווען?
עס איז געווען דער פֿריִערדיקער פֿעדעראַלער ראַטמאַן מאָריץ לױענבערגער בײַ אַ דעלעגאַטן־זיצונג פֿון דער
שאַפֿהאַוזענער S-באַן אין 2004. זינט דעמאָלט איז גאָרנישט געשען.
און ווי איר ווייסט, האָט ער דאַן איבערגעגעבן זײַן דעפּאַרטמענט צו דעריס לויטהאַרד, וואָס האָט זיך אַזוי גוט
פֿאַרשטאַנען מיט סוויס־קאָם, אַז יעדער פּרוּוו וואָס מאָריץ לױענבערגער האָט געמאַכט, איז דאַן אומגעמאַכט געוואָרן.
אַזוי זענען דאָ פֿאַרשיידענע מיינונגען. עס איז וויכטיק צו פֿאַרשטיין דאָס.
לאָמיר טראַכטן אַרויס פֿון דער קעסטל. אַטאָמישע עקספּלאָזיע.
וואָס מיר זעען איז אַז טריבונעס זענען אויפגעשטעלט געוואָרן, אַז מענטשן קענען קוקן דעם געשעעניש.
און פֿאַרשטייט זיך, איז געווען באַקאַנט אַז עס איז געווען אַ געוויסע ריזיקע פֿאַר די אויגן.
אַזוי דאַרף מען ספּעציעלע ברילן צו באַשיצן קעגן גאַמאַ־שטראַלונג אָדער רענטגען־שטראַלן.
עס איז געווען באַקאַנט אַז אַ באַשטימטע דיסטאַנץ איז נייטיק צו פאַרמיידן אַז די שאָק־וואַלע און די
היץ־וואַלע ווערן קריטיש. אַלעס דאָס קען מען רעכענען.
אָבער וואָס זיי האָבן נישט געדאַכט, איז געווען גאַמאַ־שטראַלונג.
און גאַמאַ־שטראַלונג איז פּונקט דאָס וואָס פֿאַראורזאַכט פּראָבלעמען פֿאַרן גוף אָדער פֿאַר אַ צעל, ווײַל
זי קען פֿירן צו צעברעכן פֿון צעל־שטרייטלעך און דעגענעראַציע, וואָס קען זיך אַנטוויקלען אין קענסער.
און איך געב דעם בײַשפּיל, ווײַל מיר ווייסן פּונקט אַזוי ווייניק וועגן עלעקטראָסמאָג, וועגן די
פּולס־פֿרעקווענצן און וועגן די פֿרעקווענצן וואָס ווערן גענוצט פֿאַר דער דאָזיקער דראָטלאָזער טעכנאָלאָגיע.
מיר האָבן שטענדיק אַ אָבסעסיע מיט טעכנאָלאָגיע און טראַכטן, וואַו, דאָס איז גרויס.
יאָ, ווער וואָלט נישט געוואָלט זײַן עפּעס נאָענט צו אַזאַ אויפֿרײַס? דאָס האָבן מענטשן אין אָנהייב געמיינט.
די פֿראַגע איז, ווי וועט דאָס זיך ווײַטער אַנטוויקלען?
און איך געב דעם בײַשפּיל, ווײַל איך וויל רעדן וועגן אַ שטודיע, די REFLEX-שטודיע.
דאָס איז אַ בילד פֿון אונדזער דנ״א, אונדזער גענעטישער מאַטעריאַל, גענומען מיט אַ עלעקטראָן־מיקראָסקאָפּ.
עס זאָל אויסזען כּמעט ווי אַ הימלישער גוף.
אויב מען באַשטראַלט עס איצט מיט גאַמאַ־שטראַלן, וואָס איז גלײַך צו 1,600 רענטגענ־בילדער – אַ סך וואָס מען קיינמאָל ניט
באַנוצט פֿאַר קיינער – דאַן די ברעכן אין דער צעל־שטריק פֿירן צו דער DNA זיך צעברעכן, און דאָס זעט אויס אַזוי.
דאָס איז געווען באַקאַנט. דערפֿאַר רופֿן מען עס יאָניזירנדיקע שטראַלונג. יאָניזירנדיקע שטראַלונג איז געפערלעך.
דערנאָך איז געקומען דער שאָק פֿאַר דער וויסנשאַפֿט, אַז בײַ אַ 24-שעהדיקער אויסזעצונג צו אַ נאָרמאַלן מאָביל-טעלעפֿאָן, וואָס
אַרבעט בײַ 1,600 מעגהערץ און מיט אַ SAR-ווערט נישט אַמאָל בײַם מאַקסימום פֿון 2 וואַט פּער קילאָגראַם, נאָר בײַ 1.3 וואַט
פּער קילאָגראַם, איז דאָס בילד אויפֿגעטראָטן – ענלעך צו דעם.
און זיי זאָגן אַז דאָס איז נישט יאָניזירנדיקע שטראַלונג, אָבער עס האָט געשעדיקט דעם גענעטישן מאַטעריאַל.
און דאַן איז די פֿראַגע, ווי לאַנג עס נעמט ביז אַ טומאָר ערגעץ אַנטוויקלט זיך.
דאָס איז געווען די REFLEX־שטודיע וואָס האָט דאָס דעמאָנסטרירט.
עס האָט געוויזן אַ גענאָטאָקסישן עפעקט פֿון UMTS, וואָס דעמאָלט איז געווען באַקאַנט ווי UMTS,
און הײַנט SS3-G, בײַ נידריקע פעלד־שטאַרקייטן.
די שטודיע איז שוין עטלעכע מאָל באַשטעטיקט געוואָרן. דאָס איז וויסנשאַפֿט.
אויב שטודיעס קענען ווערן באשטעטיקט מערערע מאָל, דאַן מוז מען זיי באַטראַכטן.
וויסנשאַפֿטלעכע עטיק פֿאָדערט אַז מיר זאָלן נעענטער באַטראַכטן דאָס.
וואָס איז געשען? און דו וועסט עס נישט גלייבן, אָבער עס איז אמת.
פּראָפֿעסאָר לערכל, פֿריִערדיקער פֿאָרזיצער פֿון דער דײַטשער קאָמיסיע פֿאַר שטראַלונג־שוץ – איך האָב שטענדיק געמיינט, אַז די
קאָמיסיע איז דאָרט צו באַשיצן די באַפעלקערונג פֿון שטראַלונג.
אָבער דאָס וואָס דאָ איז געשען איז געווען דער אומקערט, נעמלעך אַז די ראַדיאַציע איז באַשיצט
געוואָרן, אַז מען האָט איר דערלויבט ווייטער צו שטראַלן.
ער האָט אָנגעהויבן אַ שמוץ־קאַמפּאַניע קעגן די פֿאָרשער, טענהנדיק אַז די שטודיע איז פֿאַלש געמאַכט
געוואָרן – און אַז זי איז פֿון דער נידעריקסטער מדרגה.
דערנאָך האָט ער געזאָגט, אַז דער אַסיסטענט איז געווען פאַרליבט אין דעם פּראָפֿעסאָר, וואָס האָט דורכגעפֿירט די רעפֿלעקס־שטודיע.
און דאַן האָט ער דערלאָזט די פּרעסע עס צו פֿאַרעפֿנטלעכן.
אַזוי עפּעס וואָס האָט גאָרנישט צו טאָן מיט וויסנשאַפֿטלעך געזונטער אַרבעט, נאָר אַ נידעריקער אַטאַק.
און עס האָט געדויערט יאָרן ביז עס איז אַרויסגעקומען אין די מעדיע אַז דער פּראָפֿעסאָר לערכל איז אָנגעקלאָגט
געוואָרן. אַזוי איז דאָס באַשמוצן פֿון דער העכסטער מדרגה.
אָבער מענטשן האָבן עס טראָץ אַלץ געגלייבט. זיי האָבן געזאָגט: יאָ, אַ אַסיסטענט אין
ליבע, זי האָט די פאָרשונג־רעזולטאַטן געפֿאַלשט.
און דאָס איז נישט געווען דער פאַל. עס איז באַוויזן געוואָרן. אָבער עס האָט געדויערט
יאָרן, דורכגייענדיק אַלע געריכטן. אַזוי אַרבעט עס.
און אויב מיר נעמען נאָך אַ שריט ווייטער און קוקן וואָס טאַקע קען פּאַסירן אינעווייניק אין דער צעל אַליין און פֿאַר וואָס די
ברעכן אין די צעל־שטרייפֿן פּאַסירן, ווייסן מיר דאָס איצט אויך.
דאָס איז פֿון דער פאָרשונג פֿון פּראָפֿעסאָר ד״ר מאַרטין פּאַל.
אַזוי, דאָ האָבן מיר די צעל־מעמבראַן. דער אונטן איז דער אינעווייניק, דער אויבן איז דער אויסווייניק.
קאַלציום מיט אַ צװײ־פּאָזיטיווער לאָדונג זאָל כּמעט קיינמאָל אַרײַנקומען.
סאָדיום און מאַגנעזיום, למשל, זאָלן אַרײַנגעלאָזט ווערן, ווײַל זיי זענען וויכטיקע בויען־שטיינער
פֿון דער צעל. אָבער קאַלציום זאָל אויסגעהאַלטן ווערן.
ווען קאַלציום אַרײַנקומט אין דעם סיסטעם, הייבן זיך אָן פּראָבלעמען. און דאָס האָט מארטין פּאַל דעמאָנסטרירט.
דאָס פּראָדוצירט סופּעראָקסיד און ניטראָגענמאָנאָקסיד, וואָס דערנאָך קאָמבינירן זיך צו פאָרמירן
פּעראָקסניטריט. דאָס איז דער שטאַרקסטער ראַדיקאַל.
עס איז אַזוי שטאַרק אַז עס פשוט שלאָגט עלעקטראָנען אַרויס פֿון די צעלן. און דאַן צעפֿאַלט זיך אַ טייל פֿון דער צעל.
און דאָס קען דאַן זײַן אין דער צעל־מעמבראַן. עס קען זײַן אין די מיטאָכאָנדריע. עס קען באַשטימען די פּראָטעין.
דאָס קען אויך זײַן אין די שטאַם־צעלן אָדער אין דער דנ״א.
דערפֿאַר קען אפילו ניט־יאָניזירנדיקע שטראַלונג שעדיקן אונדזער גענעטישן מאַטעריאַל.
דאָס מיינט אַז ווי העכער די פֿרעקווענץ, אַזוי קורצער דער ציקל – אויף וואָס איך וועל שפּעטער צוריקקומען – און אַזוי
מער אָקסידאַטיווער דרוק מיר האָבן, נעמלעך דעם זייער געפערלעכן ניטראָסאַטיוון דרוק, וואָס טאַקע שעדט דעם גוף.
פֿאַר וואָס זענען מיר שוין בײַ 50% אין די סטאַטיסטיק פֿון קענסער ווי די סיבה פֿון טויט?
איך מיין, דאָס איז געוויינטלעך בײַ טיילן פֿון דער באַפעלקערונג וואָס נוצן מאָביל־טעלעפֿאָנען.
דאָס איז נישט דער פאַל פֿאַר אינדיגענע מענטשן ערגעץ וואָס קענען מעגלעך נוצן אַ
אינטערנעץ־שטאַנציע בײַם פּאָסט־אָפיס אָדער עפּעס אַזוי.
פארוואס דאָ? איך מיין, עס איז נאָר אַ קשיא צי דו ווילסט קוקן אָדער נישט. און איך גלייב נישט אַז מיר קענען נאָך לאַנג אַוועקקוקן.
אַ גרויס־שטאַפּל פֿעלד־פּרוּוו איז איצט אין גאַנג. אין פּרינציפּ האָבן מיר פֿעדעראַלע אַגענציעס
אָדער קאַמיסיעס וואָס וואָלטן אונדז פֿון דעם באַשיצן.
איך וועל איצט נעמען דעם בײַשפּיל פֿון דײַטשלאַנד, דעם פֿעדעראַלן ביוראָ פֿאַר שטראַלונג־שוץ.
דאָס איז אונדזער מיסיע־דערקלערונג: אַלע ראַדיאַציע מוז מען האַלטן אַזוי נידעריק ווי מעגלעך.
און דאַן קומט איינער פֿון די הויפּטן פֿון דעם BfS און זאָגט אַ זשורנאַליסט: "די ריזיקן פֿון 5G דאַרפֿן
טאַקע ווערן פאָרשט, אָבער נאָר נאָך דער אַרויסגעבן."
דאָס איז אַ פֿעלד־פּרוּוו, דאָס זענען גיניע־שווינער.
מיר וועלן מאָניטאָרן און באַאָבאַכטן די ווירקונג פֿון דעם נײַעם אַנטענע־טיפּ אויף די אויסשטעלונג
פֿון דער באַפֿעלקערונג אין פֿאָרשונג־פּראָיעקטן.
איר זענט דער פאָרשונג־פּראָיעקט וואָס ווערט איבערוואכט און באַאָבאַכטעט – די קאַמיסיע פֿאַר שוץ קעגן
ראַדיאַציע! ליידער איז די סיטואַציע אין שווייץ נישט פיל אַנדערש.
אויב מיר איצט קוקן אויף די לעגאַלע סיטואַציע אין דעם זאַך, זענען דאָ באַשטימטע אַרטיקלען אין דער פֿעדעראַלער
קאָנסטיטוציע וואָס באַשטימען, למשל, אַז יעדער האָט דאָס רעכט אויף פיזישע און מענטאַלע אינטעגריטעט.
ליידער איז דאָס מיט דער טעכנאָלאָגיע מער נישט דער פאַל.
קינדער און יונגע מענטשן האָבן רעכט צו באַזונדערן שוץ פֿון זייער אינטעגריטעט.
פֿאַר וואָס איז דער געדאַנק צו אינסטאַלירן וויי-פיי אין שולן און קינדערגאַרטנס, ווען יונגע מענטשן
זאָלן באַקומען ספּעציעלע באַשיצן? עפּעס שטימט דאָ נישט.
און מיר האָבן גאָר קיין געדאַנק וואָס דאָס מיינט. דער פֿעדעראַלער קאָנסטיטוציע זאָל טאַקע האָבן פּריאָריטעט איבער אַלץ אַנדערש.
לאָמיר נעמען אַ נעענטער קוק אויף דער פאָרשונג. דאָס איז פֿון קאַרל העכט.
מיר זעען אַ נערװ־צעל. דאָס איז די צעל וואָס דערנאָך פֿאַרבינדט זיך מיט אַן אַנדער צעל דורך דעם שוואַנץ.
און כדי אַז אַ סיגנאַל זאָל איבערגעשיקט ווערן, איז אַ אינסולירנדיקער שיכט נייטיק.
די אינסולירנדיקע שיכטע באַשטייט פֿון שוואַן־צעלן, וואָס זענען געמאַכט פֿון מײַלין.
מיעלין ווערט אויפגעבויט מיט וויטאַמין B12.
דאָס איז איין סיבה פֿאַר וואָס וועגאַנער און וועגעטאַריער האָבן אַ נאָך שווערער צײַט מיט
עלעקטראָסמאָג ווי פלייש-עסערס, קען מען זאָגן.
אויב מיר האָבן גענוג B12, קענען מיר שאַפֿן גוטע איזאָלאַציע און זײַנען ווייניקער באַטראָפֿן.
אָבער וואָס קאַרל העכט האָט איצט אַנטדעקט איז אַז די ראַדיאָ־וואַלען־שטראַלונג פֿון
עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער (EMF) פּאַמעלעך צעשטערן די מײַלין־שיכטן – און לאָזן די נערווען אָפּגעשטעלט.
אַזוי, צו זײַן קלאָר, ציטאַט פֿון פּראָפֿעסאָר קאַרל העכט: "שטראַלונג פֿון ראַדאַר, מאָביל־קאָמוניקאַציעס –
אַרײַנגערעכנט 5G און 2G און אַלץ צווישן, אַרײַנגערעכנט Wi-Fi – קען לאַנגזאַם צעברעכן די איזאָלאַציע פֿון די נירווען."
דאַן זענען דײַנע נערווען ממש אויפֿן קאַנט.
און דאָ איז ער, קאַרל העכט. און עס איז וויכטיק צו וויסן וויפֿל גוטע פאָרשונג ווערט צוריקגעהאַלטן אין דעם פעלד.
איך מיין, איך האָב דיר געזאָגט וועגן דעם געזעץ.
טאַקע, מיר האָבן גענוג בײַװײַזן אַז דאָס דאַרף ווערן אָפּגעבױט.
דאָס איז דער שווערער טייל. אַזוי וואָס טוט מען? זיי פּרוּוון עס צו באַדעקן.
איך וועל דאַן זען ווי דאָס קומט פֿאָר, למשל.
פּראָפֿעסאָר קאַרל העכט האָט אין נאָמען פֿון אַ טעלעקאָמוניקאַציע־אויטאָריטעט פֿאַרשיידענע שטודיעס
אונטערזוכט און האָט געקענט באַווײַזן, אַז מאָביל־טעלעפֿאָנען פֿאַראורזאַכן ערנסטע געזונט־פּראָבלעמען.
וואָס איז געשען? זײַן אַרבעט איז אָן קיין שפּור פֿאַרשוווּנדן אין דער קעלער פֿון דער
אויטאָריטעט; ער האָט נישט געקאָנט עס אַרויסגעבן.
ער האָט עס אויסגעפֿונען, אָבער ער האָט נישט געמעגט עס אַנטפּלעקן.
אָדער אין אַמעריקע האָט דזשאָרדזש קאַרלאָ געפֿונען אַ קלאָרע העכערונג אין די ראַטעס פֿון געשווילסטן
בײַ מאָביל־טעלעפֿאָן־באַניצערס אין דער גרעסטער אַמעריקאַנער מאָביל־טעלעפֿאָן־שטודיע.
די פינאַנצירער האָבן פֿאַרבאָטן די פּובליקאַציע. ד״ר קאַרלאָ האָט זיך נישט געהאָלט. ער האָט זײַן אַרבעט פאַרלוירן.
זײַן הויז איז אָנגעצונדן געוואָרן – עס איז באַוויזן געוואָרן אַז דאָס איז געווען אַרסאָן
– און זײַן רופֿה איז דיסקרעדיטירט געוואָרן.
אַזוי ענדיקסטו זיך קעמפֿן קעגן עמעצן אויף אַ מדרגה וואָס איז טאַקע גאָר אומגערעכט.
דאָס איז וואָס פּאַסירט מיט מענטשן וואָס זענען געוויסנזאַמיק און האָבן אַ עטיש, ריכטיק האַלטונג.
און איך קען אײַך געבן נאָך פילע אַזעלכע ביישפּילן.
ציטאַט פֿון פּראָפֿעסאָר ד״ר וו. ראָס אַדיי: "מיר ווייסן זייער גוט אַז פּולסירטע סיגנאַלן האָבן אַ שטאַרקערע
ווירקונג אויף מענטשן ווי ניט־פּולסירטע. פּולסירטע מיקראָװעלן שטערן טיף ביאָלאָגישע פּראָצעסן."
דאָס איז דער פּולס־סיגנאַל. און איצט קומט וואָס ד״ר קאַרלאָ טאַקע אַנטדעקט האָט.
ער האָט דורכגעפֿירט עקספּערימענטן מיט חיות, כמובן, און אויך מיט צעל־קולטורן, צו זען וואָס פֿאַר אַ
ווירקונג די ראַדיאַציע האָט געהאַט אויף די חיות און די צעלן.
ער האָט די אָביעקטן אויסגעזעצט צו דער פּולסירנדיקער שטראַלונג און דאַן האָט ער באַמערקט אַז, יאָ, די דעגענעראַציעס
וואָס אַנטוויקלען זיך אין קענסער פּאַסירן יחס־ווייז געשווינד.
דאַן איז אים אויפֿגעקומען דער געדאַנק צו אָנפֿילן די לעכער מיט אַטמאָספֿערישן ראַש,
וואָס ער האָט פּשוט אַרויסגעצויגן פֿון דער ערד.
די קאָמוניקאַציע איז דערפֿון נישט אונטערבראָכן געוואָרן. דער סיסטעם האָט ווייטער געארבעט אָן קיין פּראָבלעמען.
אָבער וואָס דעמאָלט איז געשען, איז אַז זײַנע מײַז האָבן איבערגעלעבט, און די צעלן אין זײַנע
פּעטרי־טעלער האָבן ניט מער געשאַפֿן געשווילסטן.
ער האָט אויסגעפֿונען די לייזונג, וואָס מיר קענען טאָן. דו מוזט דאָס טאַקע אין זינען האָבן.
און דערפֿאַר איז ער דיסקרידיטירט געוואָרן. דערפֿאַר האָבן זיי אָנגעצונדן זײַן
לאַבאָראַטאָריע, און זײַן הויז האָבן זיי אויך אָנגעצונדן.
מען קען גוט זיך פֿרעגן פֿאַר וואָס, וואָס ליגט דער הינטער?
און אפֿשר קען איך אַ ביסל העלפֿן, דיר אַ הענטל געבן.
אין גענעטישער אינזשעניריע ווערן נידעריק-אינטענסיווע פּולסירטע מיקראָכוואַליעס גענוצט צו
אַרײַנפֿירן גענען און מאָדיפֿיצירן ספּעציפֿישע צעלן.
וואָס איר זעט דאָ אויף דער רעכטער זײַט איז אַ נאָרמאַלע פֿערן.
און דער גען פֿון אַ ליכט־פֿליג איז אַרײַנגעפּלאָנט געוואָרן אין דעם פֿערן. דערפֿאַר איז ער געוואָרן אַ גלאָענדיקער פֿערן.
דאָס איז וויסנשאַפֿטלעך אויפֿרעגנדיק. עס איז ווי צו צוזאַמענשטעלן לעגאָ אויף אַ נײַעם
אופֿן. וויפֿל זינעס עס מאַכט, בלײַבט צו זען.
אָבער דאָס וואָס איז אַמייזינג איז אַז מיט די סעקווענצן פֿון אימפּולסן איז אונדזער אָרגאַניזם מער אָפֿן צו ענדערונג.
און אין אַ צײַט ווען מיר האָבן אַר־ען־עי וואַקסינען אין צירקולאַציע, איז דאָס פּולסירן טאַקע נישט דער סדר
פֿון טאָג. עס איז טאַקע עפּעס וואָס מיר זאָלן פֿאַרמיידן.
און מיר קענען עס נאָר פֿאַרמיידן אין אונדזער אייגענער סביבה.
מיר קענען עס נאָר פֿאַרמיידן אין שולן און קינדער־פּלעגעס, אַזוי אַז דאָרט זאָלן זיך אויך נישט אויפֿטרעטן קיין שוועריקייטן.
ווײַל אויסלענדישע גענען ווערן דעמאָלט שנעלער אַרײַנגעפֿירט. דאָס איז די טעכניק וואָס מען ניצט אין דער לאַבאָראַטאָריע.
און דאָס דערמאָנט מיך דעם נירנבערגער קאָדעקס. עקספּערימענטן אויף מענטשן זענען פֿאַרבאָטן.
ווייל פּולסירטע מיקראָװעלן זענען נישט פֿאָרשט פֿאַר לאַנג־צײַטיקע זיכערהייט, ווערט דער פּרינציפּ איבערטרעטן.
פֿרײַוויליקע צוזימונג איז גאָר נייטיק פֿאַר עקספּערימענטן אויף מענטשן.
דער נוירמבערגער קאָדעקס איז פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן נאָך דער צווייטער וועלט־מלחמה, כּדי צו פֿאַרהיטן ווײַטערדיקע מענטשלעכע
עקספּערימענטן, אַזעלכע ווי די וואָס די נאַציס האָבן דורכגעפֿירט.
אָבער דאָס איז פּונקט וואָס, ליידער, איצט גלאבאל געטאָן ווערט.
און מיר מוזן פשוט לערנען צו פֿאַרשטיין דעם סיסטעם און דאַן לערנען ווי צו זיך ריכטיק באַשיצן. עס
איז נישט קיין אַנדערער וועג צו דורכגיין די יאָרן.
און איך וואָלט געוואָלט דיר דאָ עפּעס זאָגן וואָס איז טעכניש וויכטיק צו פֿאַרשטיין.
דאָס איז די פלאַנק־שטייפֿקייט פֿון אַ סיגנאַל.
דאָ האָבן מיר אַ ביסל שטייַגנדיקן פלאַנק. אַזוי איז עס כּמעט באַזירט אויף אַ
נאַטירלעכער סינוס־וואָלע וואָס זיך אַזוי פֿאַרשפּרייט.
אַזוי, ווי ווייניקער שאַרף דער ווינקל איז, אַזוי מער ביאָלאָגיש קאַמפּאַטיבל דער סיגנאַל איז.
עס איז אַ לאַנגזאַמע עלעקטראָניק און עס דאַרף מער מאַכט. דאָס איז באַמערקט געוואָרן. זיי האָבן געזאָגט,
אָקעי, מיר וועלן פאַרקירצן די דויער פֿון דער סעקווענץ.
אַזוי, אויב איך קען דאַן נאָר געבן אַ קורצן, זייער קורצן פּולס, דאַרף איך פיל ווייניקער עלעקטריציטעט.
דאָס איז דאַן – אָבער דאַן ווערט געשאַפֿן אַ שטייענדיקער פלאַנק, און דאָס איז פּונקט וואָס ביאָלאָגיש איז פיל מער
שעדלעך. און דאָס איז וואָס קען זייער שנעל אונדזער דנ״א צעברעכן.
וויי-פיי און בלועטוט זענען אין דעם ריי. שוין איז אַ חילוק צווישן לויפֿן וויי-פיי בײַ 2.45
GHz און בײַ 5 GHz. בײַ 5 GHz גייט עס העכער.
און בלוטוט־סיגנאַלן האָבן מאָל אַ זייער שאַרפֿן קאַנט. ווי שטאַרקער דער קאַנט, דאָס הייסט ווי
שאַרפֿער דער אויסגאַנג, אַזוי שווערער ווערט דאָס.
און איצט קומט די פֿאַרבונדענע פּראָבלעם. ווען מיר מעסטן דאָס, איז דער שפּיץ־ווערט דער וויכטיקער.
אָבער מיר קענען אויך רעכענען דעם דורכשניטלעכן ווערט.
און בײַם ערשטן סיגנאַל זײַנען זיי נאָך יחס־ווייז נאָענט צוזאַמען, און בײַם צווייטן סיגנאַל איז דער
פּראָבלעם אַז מען דאַרף זייער שנעל מעסט־אַפּאַראַטן.
עס איז נאָך נישט קיין מעסטן־אַפּאַראַט וואָס איז גענוג שנעל פֿאַר 5G. מען מוז 5G מתמטיש באַטראַכטן.
און איך וועל דיר קורץ ווײַזן ווי אַזוי עס צו טאָן.
פֿראַנקרײַך האָט דורכגעפֿירט אַז מען מוז מעסטן 5G, כּדי צו באַשטימען ווי שטאַרק די אויסשטעלונג איז.
און די קורצע אימפּולסן קענען נישט ווערן דעטעקטירט דורך קיין מעסטן־אַפּאַראַט.
זיי האָבן געזאָגט, אָקעי, דער פּולס וועט ווערן פֿאַרפֿרוירן, אַזוי אַז ער וועט האַלטן לאַנג גענוג
צו ווערן געמאָסטן. און דאָס איז געווען 24,000 וואט.
אָבער אין דער געבױ־אַפּליקאַציע זענען בלויז 300 וואט דערמאָנט. פֿאַרוואָס? ווײַל דער דורכשניטלעכער ווערט איז זייער נידעריק.
און דאָרט טרעטן מיר אַרײַן אין דעם געביט פֿון טריקערישע פּאַקונגען. עס איז פֿערטיק צו זאָגן אַז די טעכניק קען הײַנט ווערן
גענוצט צו פאַרקויפֿן אַ יחס־ווייז גרויסע צאָל טריקערישע סחורה.
און איך וועל דאָס ווײַזן מיט אַ זייער פּשוטן בײַשפּיל.
יעדער האָט אַמאָל אַ נעגל אין דער וואַנט געהאַמערט.
און איצט וועלן מיר מאַכן די שלאָגן. דאָס איז דער האַמער וואָס קומט אַרײַן.
אַזוי האָבן מיר דרוק און צײַט ווי די צוויי קאָמפּאָנענטן וואָס דאָ אַרײַנקומען אין שפּיל.
און אויב מיר איצט מעסטן אַ השפּעה דאָ אויף דעם נעגל, זײַנען מיר בערך 800 קילאָגראַם אין אַ פראַקשאַן פֿון אַ רגע.
אַזוי קען מען זאָגן אַז דער שפּיץ־ווערט איז 800 קילאָגראַם.
אָבער אויב מיר איצט נעמען דעם דורכשניטלעכן ווערט און דורכשניטלעך אַראָפּנעמען די פּאַוזעס צווישן די יחיד־שלאָגן, וואָס זענען
דאָ אויך, דעמאָלט קומען מיר צו אַ מאַקסימום פֿון 2 קילאָגראַם.
אַזוי, אויב איר איצט פֿאַרבינדט דאָס און קוקט אויף די מעסט־טעכנאָלאָגיע – האָב איך אײַך געזאָגט, מיר קענען
נאָר מעסטן די ווירקונגען פֿון 5G, למשל, אָדער אפילו שנעל וויי־פֿיי, אויף דעם גוף מיט העכסט־קוואַליטעט אויסרוסטונג.
און מײַן פֿראַגע איז: וואָס שאָדיקט דעם דאַמבער בײַם גליטשן, דער שפּיץ־ווערט אָדער דער דורכשניטלעכער ווערט?
אַזוי אויב דו דריקסט אַראָפּ אויף דיין דאַמבער מיט צוויי קילאָ, איז דיין דאַמבער גלייך. אָבער
מיט אַכט הונדערט קילאָ וועט ער ווערן זייער בלוי.
און אין אַ פֿיגוראַטיוון זין, ווען עס קומט צו עלעקטראָסמאָג־פֿאַרפּעסטיקונג, איז קלאָר אַז דער שפּיץ־ווערט איז
דאָרט אויך דער פּראָבלעם, און נישט דער דורכשניטלעכער ווערט.
לאָמיר פשוט אַ קוק טאָן אויף דעם פֿעדעראַלן פּאַרלאַמענט און וואָס איז דאָרט געשען אין די לעצטע יאָרן.
דעצעמבער 2016, דער הויז פֿון ראַטגעבער זאָגט "ניין צו העכערן דעם לימיט".
און דער אויפֿשטײַג אין דער גרענעץ־ווערט איז געווען וויכטיק פֿאַר די מאָביל־קאָמוניקאַציע־אינדוסטריע, ווײַל אויב זיי
האָבן ריכטיק רעכנט, האָבן זיי פֿאַרשטאַנען אַז 5G וועט ניט מער זײַן מעגלעך מיט די איצטיקע גרענעץ־ווערטן.
אפילו אויב איר קענט אַ ביסל טריקן מיטן דורכשניטלעכן ווערט.
אין 2018 האָט דער הויז פֿון לאָרדס ווידער באַשטעטיקט: "ניין, נישט קיין העכערונג פֿון דער גרענעץ־ווערט." האָבן זיי דעמאָלט
ווידער און ווידער פּרוּווירט עס נאָר אַ ביסל העכער צו מאַכן?
אין אַפּריל 2020, האָט דער פֿעדעראַלער ראַט אַליין דערקלערט, אַז ער וויל נישט אָפּרויִקן די באַגרענעצונגען.
אין יולי 2020, האָבן 85% פֿון דער באַפֿעלקערונג נישט געוואָלט קיין אָפּרופֿונג פֿון די באַגרענעצונגען.
אין פֿעברואַר 2021, וועט די FOEN דעמאָלט אַרויסגעבן אַן אויפֿפֿירונג־רעקאָמענדאַציע,
כּדי צו מאַכן 5G מעגלעך אין ערשטן אָרט.
און דאָס וועט דעמאָלט לעגאַליזירט ווערן דורך דעם פֿעדעראַלן ראַט אין דעצעמבער 2021.
און דאָס ערלויבט צען מאָל מער שטאַרק טראַנסמיטערס, דאַנק דעם אויסגעפֿינענעם דורכשניטלעכן רעכענונג.
אַזוי מיט 5G מיינט דאָס אַז צוויי און אַ האַלב ביז צען מאָל מער ראַדיאַציע איז מעגלעך.
אקעי, איצט קום איך צוריק צום גראָז.
אויב דו דריקט אַראָפּ אויף דיין גראָבער פֿינגער מיט צוויי קילאָגראַם, ווערט ער אַ ביסל שטאַרקער מיט צוואַנציק קילאָגראַם.
אַזוי איז דאָס וואָס טאַקע פּאַסירט. און דאַן זענען זיי אויך ערלויבט צו נעמען דעם זעקס־מינוט דורכשניט.
אַזוי קענסטו מעסטן פֿאַר זעקס מינוט, און דאַן וועט אַלץ דורכשניטלעך ווערן.
איך וועל שפּעטער צוריקקומען צו דעם אַסיד־טעסט.
דאָס וואָלט געמיינט אַז דער נעגל ווערט אַרײַנגעדריקט מיט צוויי קילאָגראַם קראַפֿט. וואָס איז זיכער נישט מעגלעך.
דער פֿעדעראַלער ראַט באַמערקט דאַן: "די ענדערונג לאָזט נישט די גרעניצן, וואָס זענען באַשטימט אין דער NIS־רעגולאַציע, אָפּ."
"פּרעקאָושאַנער געזונטהייט־שוץ ווערט אַזוי אויפֿגעהאַלטן." וואָס איז נישט אמת.
פֿון אַ טעכנישן און ביאָלאָגישן פּונקט פֿון זעאונג איז דאָס אַ גאַנץ ליגנט.
דער ציטאַט פֿון קאַרל פרידריך פֿאָן וײַזסאַקער פּאַסט דאָ גוט:
דער פיזישער וועלט־באַגריף איז נישט פאַלש אין וואָס ער קליימט, נאָר אין וואָס ער פֿאָרשרײַבט.
ער האָט געזאָגט וועגן זײַנע קאָלעגעס אין וויסנשאַפֿט: אַלעמען ווייסט דאָס, מען פאָרשט עפּעס, און וואָס
מען קען נישט פֿאַרעפֿנטלעכן, ווערט פשוט אויסגעשלאסן.
און ליידער איז דאָס הײַנט אַ געוויינטלעכע פּראַקטיק אין וויסנשאַפֿט.
דאָס האָט אַ דײַטשישן מיטלשול־תלמיד, כ'מיין נאָענט צו מינכן, געזאָגט: "אָקעי, מיר וועלן מאַכן אונדזער אייגענע פאָרשונג."
אויב וויסנשאַפֿט לאָזט זיך קאָרומפּירן אויף דעם אופֿן, וועלן מיר עס אַליין טאָן.
זיי האָבן געדונגען אַ דאַרקפֿילד־מיקראָסקאָפּ און גענומען נאָכפֿאָלג־פּראָבעס, פשוט נעמען
בלוט פֿון דער אױער. שטענדיק פֿון דער זעלבער אָרט.
וויסנשאַפֿט מיינט אַז מען מוז שטענדיק קענען עס ריפּליקירן, דערפֿאַר דאַרף מען באַשטימען אַ קלאָרע כּלל.
און זיי האָבן געפרעגט די פֿראַגע: וואָס פֿאַר אַ ווירקונג האָט אַ רוף פֿון אַ מאָביל־טעלעפֿאָן?
דאָ זעען מיר דאָס בילד פֿון דער פינצטער פֿעלד. מיר קענען זען די רויטע בלוט־פּלאַטעלעטן, וואָס זענען
טאַקע זייער פֿרײַ איידער מען ניצט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן.
און נאָך אַ קורצער שמועס אויף דער מאָביל־טעלעפֿאָן, האָט זיך דאָס בלוט פֿון די יונגע מענטשן געביטן.
נאָר אַ צוויי־מינוטיקער טעלעפֿאָן־רוף און דאָס בלוט איז שוין געווען אַנדערש.
און וואָס איז געווען דערשטוינענדיק, איז אַז דאָס איז נישט געווען נאָר דאָס בלוט פֿון דעם מענטש וואָס האָט געהאַט דעם
מאָביל־טעלעפֿאָן בײַם אױער, נאָר זיי האָבן אויך געפּרוּווט עמעצן אַנדערן וואָס איז געווען צוויי
מעטער ווייַט, און זײַן בלוט איז אויך געווען קלעפּיק.
אַזוי איז עס נישט געווען נאָר די דיסטאַנס, נאָר פשוט דער סיגנאַל וואָס האָט געפֿירט דעם בלוט צו פאָרמירן די געלט־ראָלן.
און ווען דאָס פּאַסירט, האָבן מיר אַ שלעכטערע נוטריציע פֿאַר דעם גאַנצן גוף, און עס ווערן מער און מער ערנסטע פּראָבלעמען.
דאָס מיינט אַז מיר טאַקע קענען נישט גיין ביזן טערמאַלן גרענעץ.
דאָ זעען מיר די דערקלערונג פֿון די געוויינטלעכע גרענעץ־ווערטן, ווי זיי ווערן פאָרגעשטעלט.
נאָך אַ 15-מינוטיקן טעלעפֿאָן-רוף, לויט ווי איך ווייס, זאָל דער גוף נישט ווערן געהייצט מער ווי צוויי גראַד.
דאָס איז אַ טערמאָגראַפֿיש בילד וואָס קלאָר ווײַזט דאָס.
אַזוי ניצט איר נאָר די גרענעץ־ווערטן צו קאָנטראָלירן צי די גאַנצע זאַך ווערט צו הייס.
און אויב מיר איצט צוריקקערן צו דער שטודיע, דאָס הייסט יוגנט־פֿאָרשונג, אויף דער לינקער זײַט, האָט
דער רוף אויף דעם מאָביל־טעלעפֿאָן נאָך נישט פּאַסירט, אַזוי איז דאָס בלוט נאָך אין אָרדענונג.
און נאָך אַ דרײַ־מינוטיקן טעלעפֿאָן־רוף, בלײַבט אײַך איבער די דאָזיקע געלט־ראָלן.
און נישט נאָר פֿאַר דעם מענטש וואָס האַלט דעם מאָביל־טעלעפֿאָן גלײַך בײַם אויער, נאָר אויך פֿאַר אַנדערע אין דער אומגעבונג.
עס דאַרף נישט אַזאַ שטאַרק סיגנאַל צו שטערן דעם גוף. דאָס איז ערנסט.
דערפֿאַר האָט די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע אין 2011 קלאַסיפֿיצירט די שטראַלונג פֿון
מאָביל־טעלעפֿאָנען ווי מעגלעך קאַרצינאָגעניש.
דאָס איז דער זעלבער סכּנה־גראַד ווי פּעסטיצידן, DDT, קלאָראָפֿאָרם און שווערע מעטאַלן.
אַזוי אויב איר אינסטאַלירט ווייפי אין קלאַסצימערן אָדער שולן, קענט איר זיי גלייך לאָזן אַרבעטן מיט
די־די־טי אָדער פּעסטיצידן אין ביאָלאָגיע־לעקציעס.
עס איז פֿאַרגלײַכבאַר. און דאָס זאָג איך נישט, דאָס זאָגט די WHO. ווײַל עס איז דער זעלבער געפֿאַר־ניבו.
וואָס באַשיצן די גרעניצן? דאָס איז די פֿראַגע. די קומענדיקע פֿראַגע.
איך האָב פּרוּווט דאָס אילוסטרירן מיט אַ זייער פּשוטן צייכענונג.
עס איז שטענדיק נאָר אַ קורצצײַטיקע לאַסט.
אַזוי קענען די צעלן זיך אויפהיצן בײַ בערך איין אָדער צוויי גראַד נאָך די טערמישע ווירקונגען.
דאָס פֿאַרשאַפֿט נישט קיין הויכן פֿיבער, איז עס אויסצוהאַלטן.
אָבער וואָס די לאַנג־צײַטיקע אויסשטעלונג טוט, איז דאָרט נישט אַרײַנגערעכנט.
די ווערן גערופֿן ניט־טערמישע עפֿעקטן. און זיי זענען פּונקט וואָס פֿאַרשאַפֿן אומבאַקוועמליכקייט.
פּונקט די זעלבע שטערן דעם ביאָלאָגישן באַלאַנס. דאָס איז דער פּראָבלעם דערמיט.
מעסטן גיט קלאָרקייט; עס איז אַ וויכטיקער טייל פֿון דעם פּראָצעס. עס איז טאַקע אויפרייסנדיק.
אַזוי, ווען איך גיי דורך דעם הויז מיט מיינע פּשוטע מעסט־מיטלען, ספּעציעל ווען איך קוק אויף די בעטן, און אין דער
נאַכבאַר־צימער שטייט אַ ווייפי־ראַוטער, דערגרייכט עס גרינג 1000 מיקראָוואַט פּער קוואַדראַט־מעטער דורך די וואַנט.
דאָס איז די מאַכט־פֿלאַקס־דענסיטעט אויף דעם בלאַט.
אויב מיר קוקן איצט אויף בנין־ביאָלאָגן, זאָגן זיי אַז דאָס איז שוין לאַנג אַן עקסטרעם לאַסט.
צוזאַמען מיט מומחים פֿון סביבה־געזונט האָבן זיי אויסגעפֿאָרשט וואָס איז נאָך אָננעמבאַר פֿאַרן גוף און וואָס איז צו פיל.
און מיר האָבן געזען אַז איבער 100 מיקראָוואַטס פּער קוואַדראַט־מעטער איז שוין צו פיל.
אַזוי, אויב דער שכן האָט זײַן ביוראָ אויף דער אַנדערער זײַט פֿון דער קינדער־צימער, אַזוי זעט עס אויס.
דער געזעץ דערלויבט 60,000 מיקראָוואַט פּער קוואַדראַט־מעטער.
אויב איך נוצן דעם מיטל איצט בין איך איצט גוט איבער 1,000.
דאָס איז נאָך יחסית מילד; אויב איך וואָלט אַרויפֿקליימען דאָרט, וואָלט איך מער אויסגעזעצט.
אַזוי, דאָ אין דעם צימער, איבערשרייַטן מיר זייער שנעל 100 מיקראָוואַט פּער קוואַדראַט־מעטער.
און דאָס איז, פֿאַרשטייט זיך, אַ רשימה וואָס איז וויכטיק פֿאַרן בעט־פּלאַץ, דאָס הייסט פֿאַר לאַנג־טערמיניקע אויפֿהאַלטן.
איך האָב איצט נישט קיין זאָרגן פֿאַר דיר, און איך האָב אויך נישט קיין זאָרגן וועגן דעם מיטל פֿאַר זיך.
איך האָב אפֿשר אַ קליינעם קאָפּווייטיק, אָבער עס וועט פֿאַרגיין.
אויב איך שטעל נישט מײַן גוף שטענדיק אונטער דער אויסשטעלונג, זאָל נישט זײַן קיין פּראָבלעם.
און איצט פֿרעגן מיר, ווי ווערן די גרעניצן באַשטימט?
און דאַן זענען דאָ עמיסיע־גרעניצן, למשל, וואָס מיינען אַרבעטפּלאַץ מיט 9 מיליאָן. אַזוי זיי זענען ערלויבט דאָס צו טאָן.
און די גרעניצן ווערן באַשטימט דורך די אַזוי גערופענע "ICNIRP" (אינטערנאַציאָנאַלע קאַמיסיע
פֿאַר שוץ קעגן ניט־יאָניזירנדיקער שטראַלונג).
די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע (WHO) גיט דאַן די אינפֿאָרמאַציע ווײַטער צו די פֿאַרשיידענע רעגירונגס־אויטאָריטעטן,
וואָס נעמען עס אָן אָן צו קאָנטראָלירן אַרײַנגערעכנט די געריכטן.
און די אינטערעסאַנטע זאַך איז אַז דאָס איז אַ פּריוואַטע אַסאָציאַציע.
מיר קענען נישט פשוט אַרײַנגיין דאָרט. מען מוז געבעטן ווערן, און מען וועט אײַך באַזונדערס געבעטן ווערן אויב איר האָט
נאָענטע פֿאַרבינדונגען מיט דער מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע. ווי אונדזער שווייצער קאָלעגע מרטין רועסלי.
און די גרעניצן ווערן דאַן פשוט אָנגענומען.
עס איז טאַקע פֿאַרגלײַכבאַר מיט אַ ראַלי־קלוב אָדער אַ מאָטאָר־רייסינג־קלוב, וואָס איז ערלויבט צו באַשטימען די העכסטע
גיכקייט־גרענעץ אין געבויטע געגנטן. דאָס איז די קורצע ווערסיע.
אַזוי, די שווייצער גרעניצן זענען אויך באַזירט אויף ICNIRP.
די באַפעלקערונג האָט 5 ביז 6 וואָלט פּער מעטער.
דאָס גיט אונדז 60,000 מיקראָוואַט פּער קוואַדראַט־מעטער, וואָס דאַן גיט אונדז 9 מיליאָן מיקראָוואַט
פּער קוואַדראַט־מעטער פֿאַר די אַרבעט־סטאַנציעס.
און ווײַל זיי דערנאָך געפֿונען האָבן אַז דאָס איז נישט גענוג פֿאַר 5G, האָבן זיי דעם פֿאַקטאָר פֿאַר די באַפעלקערונג פֿאַרפֿופצן.
דאָס איז נאָר פּשוטע אַריתמעטיק. אָן טאַקע קוקן אויף די לערנסituation.
דאָס איז וואָס טאַקע פּאַסירט מיט דער ICNIRP־אַסאָציאַציע.
אין יאָר 2000 האָט דער שווייצער פֿעדעראַלער געריכט שוין דערקלערט, אַז גרענעץ־ווערטן זאָלן נישט ווערן באַשטימט לויט
מעדיצינישע באַטראַכטונגען, נאָר לויט עקאָנאָמישער לעבנספֿעיִקייט און טעכנישער דורכפֿירבאַרקייט.
אַזוי, וואָס די מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע זאָגט, איז וויכטיקער ווי צי פֿיר קינדער וועלן
מיט דער צײַט אַנטוויקלען קענסער צוליב וויי־פֿי.
און דער באַרנער אַדמיניסטראַטיווער געריכט איז געגאַנגען אַ שריט ווייטער.
די באַפעלקערונג האָט נישט קיין רעכט צו נול־ריזיקע.
גרענעץ־ווערטן דינען בלויז צו האַלטן שאָדן אין פֿאַרשטענדלעכע גרענעצן.
אַזוי, דײַן אייגענער קאָפּווייטיק איז אַ סבֿירדיקע גרענעץ.
ווי פילע קענסער־פֿאַלן זענען דאַן אַקצעפּטאַבל אָדער ניט מער אַקצעפּטאַבל, איז דאָ נישט ספּעציפֿיצירט.
עס איז וויכטיק צו פֿאַרשטיין אַז נישט אַלע לײַדן פֿון דעם. דאָס איז טאַקע קריטיש.
אין מעדיצין רעדט מען וועגן דעם וואָס מען רופט באַפֿער־קאַפּאַציטעט. יעדער גוף קען באַפֿערן אַ פּראָבלעם.
איך מאַכן איצט עלעקטראָסמאָג אין דער פאָרעם פֿון טראָפּלעך. און ווער עס האָט אַ גוטן קאָנסטיטוציע אָדער אַ גוטע
באַפֿער־קאַפּאַציטעט, זאָגט אַז דאָס איז קיין פּראָבלעם.
איצט קומט מײַן מעסט־פּראַקטיק, וואָס איך נוצ שוין איבער דרייסיק יאָר.
איך האָב געטראָפֿן אַ סך מענטשן וואָס האָבן מיר געזאָגט אַז איך האָב קיינמאָל נישט געהאַט קיין פּראָבלעם.
און דאַן, פֿון חודש צו חודש, קען איך עס ניט מער האַלטן אין דער האַנט, קען איך ניט מער שטיין דעם
וויי-פיי אין דער דירה. איך ווייס נישט וואָס איז געשען.
מעדיציניש געזאָגט, זײַן פּופער־קאַפּאַציטעט איז אויסגעשעפּט.
און די אינטערעסאַנטע זאַך איז אַז סימפּטאָמען קומען נאָר ווען די בופער־קאַפּאַציטעט איז
אויסגעניצט אָדער די פֿאַס איז כּמעט איבערפֿליסן.
איך פֿיר מענטשן מיטן כּלל פֿון די פֿיר A'ס. דער ערשטער A שטייט פֿאַר 'אויסמײַדן'.
אַ ווייפי־נעץ שיקט שטענדיק אינפֿאָרמאַציע. אויב מען קען עס נישט אויסשאַלטן, האָט עס נישט קיין אָרט אין אַ
וווינ־הויז אָדער אין אַ שול. דאָס איז מײַן מיינונג.
דיסטאַנס איז די צווייטע זאַך. דאָס איז וואָס איך האָב פּרוּווירט אָנהייבן מיט דעם לערער און דעם
שול־הייטער, אַז די וויי־פי זאָל ווערן געשטעלט ווייט אַוועק.
דאָס איז איין מעגלעכקייט, עס גיט אַ ביסל רו. צי עס וועט זײַן גענוג אויף לאַנג צײַט, איז שווער צו זאָגן.
שיידלינג/אַבסאָרבירן איז דאַן אַ דריטער A. דאָרט ווערט עס טייַער.
אַזוי, דער שילד פֿון אַ הויז קען שנעל קאָסטן צווישן 50,000 און 100,000 שווייצער פראַנק.
אויב איר דעמאָלט דעם אויסן מיט אַ שוץ־שיכטע און דערנאָך לייגט נאָך אַ שיכטע פֿאַרב דערצו, איז די גאַנצע זאַך
פּראָפֿעסיאָנעל גראָונדירט. אויך קאָסט עס אַ ביסל צו באַשיצן די פֿענצטער אויף עפּעס אַ אופֿן.
און דער פֿערטער A איז אויפבויען פֿיזישן קעגנשטעל, אַזוי אַז די באַפֿער־קאַפּאַציטעט ווערט
אויפֿגעהאַלטן און ניט פֿאַרקלענערט. דאָס איז וויכטיק.
און צו זאָגן עס קורץ, פֿאַר אײַך האָבן מיר אַלע אַמאָל אַ קינד אויף דער שווינג געשטופּט.
און וואָס מיר האָבן באַמערקט איז אַז עס דאַרף אַ סך שטאַרקייט אין אָנהייב, אָבער דאַן איז אפילו דער קלענסטער אימפּולס גענוג.
און דאָס איז פּונקט וואָס פּאַסירט מיט עלעקטראָסמאָג.
אין אָנהייב האָבן מיר אַ שטאַרק אויסזעצונג. איך האָב געהערט פֿון אַלע מענטשן וואָס זענען געוואָרן עלעקטראָסענסיטיוו אַז
זיי זענען געווען צו נאָענט צו שטאַרק אַנטענעס פֿאַר צו לאַנג.
צי עס איז וויי-פיי, מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסטן אָדער דיין אייגענער מאָביל־טעלעפֿאָן.
אויב אַ סיגנאַל וואָס איז צו שטאַרק איז פֿאַר צו לאַנג אָנוועזנד, ווערט דער פרעמדער סיגנאַל געהאַמערט אין דיין
אייגענעם אָרגאַניזם, און דאַן איז אפילו דער קלענסטער סיגנאַל גענוג. אַ שוואַכער אימפּולס איז דאַן גענוג.
וואָס אַלעס דאָס קען טאָן... איך האָב אַמאָל געשריבן אַ בוך וועגן עלעקטראָסמאָג. עס איז נישט געווען אַ בעסטסעלער,
דאָס קען איך דיר זאָגן, אָבער עס איז געווען וויכטיק פֿאַר מיר.
אין יענער צײַט האָב איך פּרוּווירט פֿאַרשטיין די שטודיעס, לכל־הפּחות אין אַ צוזאַמענפֿאַסונג,
און האָב זיי אַלע צוזאַמענגעפֿאַסט אין איין בילד.
און דאָס איז די טויטלעכע זאַך. עס שלאָגט יעדן וווּ ער איז שוואַך.
אויב יעדער וואָלט געהאַט די זעלבע קאָפּווייטיק אָדער די זעלבע טומאָר, וואָלט עס שוין לאַנג צוריק געווען.
אָבער ווײַל יעדער האָט אַ אַנדערש שוואַכפּונקט, איז עס נישט גרינג צו וויסנשאַפֿטלעך באַווייַזן. דאָס איז ליידער דער פאַל.
און מען קען זען אַז פֿון קאָפּווייטיק, גײַסטיקע בלאָקאַדעס, פֿאַרקלענערטער אויספֿירונג, קאָנצענטראַציע־פּראָבלעמען ביז
אַלערגיעס, נעווראָדעמאַטיטיס, מוסקל־געוועב, געוועב־היפּערזידיקייט, מיגראַנטער ווייטיק, ווייכע
געוועב־רעווומאַטיזם אָדער קאַרדיאָוואַסקולאַר אַריטמיע, האַרץ־אַטאַק – איך האָב דאָס נישט אויסגעטראַכט, דאָס איז פשוט אַ
צוזאַמענפֿאַסונג פֿון וואָס שטודיעס האָבן געוויזן אַז עס ווערט אָדער אויסגעלייזט אָדער שטאַרק פֿאַרערגערט דורך עלעקטראָסמאָג.
פֿאַרוואָס טוען מיר דאָס צו זיך? פֿאַרוואָס שטײַגן אונדזערע געזונטהייט־פֿאַרזיכערונג־פּרעמיעס יעדן יאָר אַזוי דראַמאַטיש?
איך מיין אַז עס איז וויכטיק צו קוקן אויף דעם קראָס־פֿאַרבינדונג.
דאָס האָט געטאָן אַ פֿרוי מיטן נאָמען איזאַבעל ווילקע, וואָס האָט געאַרבעט פֿאַר דעם עלעקטראָסמאָג־ריפּאָרט און האָט פֿאַרבראַכט 30
יאָר צו איבערקוקן איין שטודיע נאָך דער צווייטער, פּרוּוונדיק צו פֿאַרשטיין. ווי אַ ביאָלאָגין מיט אַ דיפּלאָם אין
ביאָלאָגיע, האָט זי אויך געהאַט דעם ביאָלאָגישן הינטערגרונט צו טאָן דאָס און האָט דאָס אַלעס צוזאַמענגעפֿאַסט.
180 דאָקטוירים און וויסנשאַפֿטלער זענען געווען אַזוי באַאינדרוקט פֿון דער שטודיע וואָס זי האָט
דורכגעפֿירט. אַזוי איז דאָס אַ איבערבליק־שטודיע.
זי האָט נישט אַליין דורכגעפֿירט פאָרשונג, זי האָט נאָר אַנאַליזירט און אָפּגעשאַצט פאָרשונג.
דאַן האָסטו פֿאַרשטאַנען, יאָ, דו מוזט טאַקע ענטפֿערן דערצו.
און ווען אַזוי פילע דאָקטוירים אונטערשרײַבן עס, זאָגן זיי: "היי, מיר דאַרפֿן עס נעענטער באַטראַכטן."
מיר קענען נישט פשוט פֿאַרמאַכן אונדזערע אויגן און עס איגנאָרירן.
און דאָס ברענגט מיך צום פּונקט, פֿאַרוואָס מען זאָל נישט אויפשטעלן וויי-פיי נעצווערק אין שולן אָדער אין דער היים.
דער ערשטער איז קינדער־שוץ.
אַזוי זעען מיר דאָ אַז אַ פינף־יאָריקער קריגט אַ סיגנאַל פיל טיפער אין מוח ווי אַ צען־יאָריקער אָדער
אַ דערוואַקסענער. דערפֿאַר מוזן מיר באַשיצן קינדער.
פּונקט. די טערמישע דורכדרינגונג־טיפקייט איז באַטייטיק גרעסער בײַ קינדער ווי בײַ דערוואַקסענע.
מיר קענען נישט אויספֿירן פֿון אונדזערע דערפֿאַרונגען וואָס דאָס קינד דורכגייט.
איך האָב הײַנט גערעדט מיט צוויי קינדער און זיי געפרעגט ווי עס גייט זיי. און עס איז מיר קלאָר געווען אַז זיי האָבן דאָס געשפּירט.
אָבער אויב קיינער פֿרעגט זיי נישט, פּרוּוון זיי פשוט דאָס אינעווייניק אויסצוגלייכן.
די פֿראַגע איז: צו וואָס פֿאַר אַ פּרײַז?
ניט־טערמישע צעל־ענדערונג. אַ וויסנשאַפֿטלער האָט געמאַכט, אַז ראַטן רעדן אויף טעלעפֿאָן יעדן טאָג פֿאַר צוואַנציק מינוט.
ניין, זיי האָבן עס נישט אַליין געטאָן, נישט זעלבסטשטענדיק.
אָבער זיי זענען אויסגעזעצט געוואָרן צו ראַדיאַציע ווײַט אונטער דער דערלויבטער גרענעץ.
און ווי האָט דער מוח דערצו רעאַגירט? נו, אַלע יענע פינצטערע פּלאַצן דער אָנהייב פֿון אַ טומאָר.
פארוואס איז ניטא קיין וויי-פיי? דאס האט צו טאָן מיט דער אַדרענאַלער דרייסל, לויט וואָס איך האָב באַמערקט.
און מסתּמא קענען אַ סך פֿון אײַך דאָס שטיצן.
דער צען־הערץ־ריטעם פֿון אַ וויי־פֿיי האָטספּאָט אַקטיוויזירט די אַדרענאַל־דריז.
און דאָס איז די טויטלעכע זאַך: אין אָנהייב קריגסטו דעם אײַנדרוק אַז וואַו, איך האָב מער
ענערגיע. סוף־כּל־סוף האָב איך ווידער ענערגיע.
דער ווייפי קען נישט זײַן קיין פּראָבלעם. איך האָב מער ענערגיע. פארוואס האסטו מער ענערגיע?
ווײַל מער אַדרענאַלין און קאָרטיזאָל ווערן פֿרײַגעלאָזט.
אַדרענאַלין איז דער כּוח־האָרמאָן וואָס טאַקע גיט אײַך כּוח.
און אויב דו קענסט נישט אַרויסלאָזן דיין דרוק ערגעץ אין דער גימנאַזיום, איז דער בעסטער וועג דאָס צו טאָן דורך אַ ארגומענט.
פֿילע שולן האָבן באַמערקט אַז גלייך נאָך דער אינסטאַלירונג פֿון וויי-פיי איז דער אַגרעסיע-ניבו שטאַרק געשטיגן,
מיט פיל מער אַגרעסיע צווישן די קינדער און אַ מאַנגל פֿון פֿאַרשטאַנד פֿאַר איינער דעם אַנדערן.
עס איז נישט מער קיין דיסקוסיע, זאַכן ווערן פשוט געקלערט מיט פֿויסטן.
אַזוי האָט דאָס צו טאָן מיט דעם אַדרענאַלין.
און דאַן קומט דער פּראָבלעם: די דויער.
און דו באַמערקסט דאָס נישט ווען דו האָסט געקויפֿט די וויי-פיי.
דו באַמערקסט אַז נאָך צוויי, דריי, אפֿשר פינף יאָר.
אויב די אַדרענאַל־גלאַנד איז שטענדיק אַקטיוו, וועט זי לעצטנס אויסגעשעפּט ווערן. און דאַן איז אויסשעפּונג דער רעזולטאַט.
איך וואָלט געזאָגט, און דאָס איז באַזירט אויף 30 יאָר באַאָבאַכטונג, אַז אַלעמען ענדט אויס מיט וויי-פיי מיד.
אַזוי, די וואָס שלאָפֿן נישט בײַ נאַכט, ביטע נעמט אַכטונג.
און דו באַמערקסט דאָס נישט פֿון איין וואָך צו דער צווייטער.
אָבער אויף דער לאַנגער צײַט וועסטו דיין אַדרענאַל־גלאַנדן אַזוי שאָדן, אַז דו וועסט דערלעבן ברענאוט.
איך ווייס נישט וואָס פּראָצענט פֿון ברענואַוטס הײַנט מע קען צושרײַבן צו אונדזער מאָביל־טעלעפֿאָן־ און
וויי־פֿי־טעכנאָלאָגיע, אָבער עס וועט זײַן אַ הויך פּראָצענט.
און דערנאָך האָבן מיר אויך קאָרטיזאָל אין די אַדרענאַל־גלאַנדן, וואָס פֿאַרשאַפֿט דעם אָפּברעכן פֿון דעם גוף.
דער אָפּברעכן פֿון דעם גוף מיינט אַז אַמינאָ־זויערן ווערן ערגעץ אָפּגעבראָכן.
אויב דאָס איז אַ בלוט־אַדער, יאָ, איז אַ בלוט־לייק קלאָר.
אָבער דו קענסט עס אויך נוצן צו צעברעכן דעם מוח. צעברעכן איז נישט עפּעס וואָס זאָל זײַן אַ ציל.
עס גייט נישט וועגן די פֿעט־רעזערוון אַרום דעם בויך, נאָר וועגן וויכטיקע סובסטאַנצן וואָס דערנאָך ווערן
צעבראָכן. דאָס איז די לאַנג־צײַטיקע אויפֿגאַבע פֿון קאָרטיזאָל.
אין אָנהייב ווערט קאָרטיזאָל גענוצט צו צעברעכן אַלץ וואָס איז אָנגעצונדן. אָבער ווען גאָרנישט
איז מער געבליבן, האַלט עס נאָך אַלץ צו צעברעכן.
פארוואס איז ניטא קיין ווייפי? עס גייט וועגן מוח־וואַלן. און דאָס איז טאַקע עפּעס וויכטיק.
אָפּהענגיק פֿון דער אַקטיוויטעט און דער צײַט פֿון טאָג, טוישן זיך די הויפּט־פֿרעקווענצן אין מוח.
דאָס קען מען וויזואַליזירן מיט אַ עלעקטראָענצפֿאַלאָגראַם.
מיר האָבן אַ וויכטיקן מוח־וואָג, וואָס הייסט אַלפֿאַ. דאָס איז צווישן 8 און 12 הערץ. דאָס איז אַ
וואַכע צושטאַנד, אָבער אַ רוּיקער וואַכע צושטאַנד.
גערעכט אין מיטן פֿון אַלץ זענען די צען-הערץ ריטמען פֿון אַ וויי-פֿיי מיטל.
דאָס איז בעטאַ. דאָס איז ווען מיר אַרײַנקומען אין די אַקטיוויטעט. איך בין איצט אין די אַקטיוויטעט. איך בין זיכער איצט אין בעטאַ.
און אויב איך וועל אַזוי פאָרזעצן, וועל איך אויך דערגרייכן דעם גאַמאַ־שטאַט. דאָס קען מען מעסטן אין מוח.
אויב דו וועסט זיך איבערצײַגן אין עפּעס, דאַן גייסטו איבער דעם שוועל פֿון בעטאַ צו גאַמאַ העכער 30 הערץ.
אָבער דאָס איז נישט די איינציקע זאַך. דו דאַרפֿסט אויך אונטן טעטאַ־וואָלן. דאָס איז 4 ביז 7 הערץ.
דאָס איז וווּ מיר גייען ווען מיר אַרײַנטרעטן אין די שלאָף־פֿאַזע. און דער אידעאַל איז
ווען מיר אויך אַראָפּגיין אין די דעלטאַ־פֿאַזע.
דעלטאַ איז טיפֿער שלאָף. און דווקא אין דעם דעלטאַ־באַנד פּאַסירן די רעפּאַראַציע־פּראָצעסן פֿון דעם גוף.
אויב מיר איצט שטענדיק האָבן אַ 10-הערץ ריטעם נאָענט בײַ דער נאַכט, פאַרהיטן מיר דעם מוח זיך אַראָפּצולאָזן אין טעטאַ און דעלטאַ.
מיר פאַרהאַלטן דעם גוף זיך צו רעגענערירן און צו דערלעבן היילונג אין זיך.
און דאָס איז עפּעס וואָס איך האָב געפֿונען צוויי טעג צוריק אויף דיאַגנאָזע פֿונק. עס האָט מיך גאָר פֿאַסצינירט.
אַ פּאַציענט וואָס האָט זיך אַליין דיאַגנאָזירט מיט קאָפּווייטיק בשעת און נאָך אַרבעטן אין אַן אָפֿן־פּלאַן ביוראָ, דאָס הייסט
מיט וויי־פיי און מסתּמא אַ אינערלעכע מאָביל־טעלעפֿאָן־אַנטענע.
דאָ האָבן מיר אויסגעמאָלט דעם 10-הערץ ריטעם. און איר קענט זען אין די מוח־וואָג־מוסטערן אַז די 10-הערץ ריטמען זענען געווען.
דאָס האָב איך געזאָגט בײַם אָנהייב. פֿאַר מיר איז עס געווען אין מײַן אויג מיט דעם
סטאַראָבאָסקאָפּישן בליץ, דאָס הייסט מיט די 10 הערץ.
דער מוח נעמט אויף די פֿרעקווענץ. און ער לערנט די פֿרעקווענץ.
אָבער דער מוח האָט נײַראָפּלאַסטיסיטעט. דאָס מיינט לעבן־לאַנג לערנען, אויב מען קען דורכגיין אַלע מוח־וואָווען־מוסטערן.
און אויב מיר איצט אויפשטעלן אַ מיטל וואָס צווינגט אונדז אין די אַלפֿאַ־מוח־וואָלן און פשוט
איבערשיינט די אַנדערע, וועט אַ פּראָבלעם זיכער אויפֿטרעטן.
און וואָס האָט מיך געשאָקירט איז געווען אַז די מעסטונג דאָ איז 30 שעה נאָך דער לעצטער עקספּאָזיציע.
פֿאַר מיר איז דאָס כּמעט אוממעגלעך, אויב זי איז נישט געוואָרן עלעקטראָסענסיטיוו.
און דאַן נעמט זי אויך די וויי-פיי-סיגנאַלן, פּונקט ווי איך האָב געוויזן מיטן שווינג. אויב דו דאַן לאָזט דעם שווינג נאָר מיט דײַן
קליינער פֿינגער, נעמט זי די וויי-פיי-סיגנאַלן פֿון דער אַרומיקער געגנט און ניט מער דעם
שטאַרקן וויי-פיי-סיגנאַל אין איר אָפֿן-פּלאַן ביוראָ.
דאַן וועט זי נישט פאַרלירן איר ריטעם.
און ווען מען ליסט די פֿרעקווענצן פֿון זייערע מוח־וואָלן, האָבן מיר בעיקר 10 הערץ. דאָס איז וואָס דער וויי־פיי האָט געטאָן.
אָבער דער מוח זאָל אָפּשפּיגלען דעם גאַנצן ספּעקטרום. אויב מיר ווילן בלײַבן געזונט, דאַרפֿן מיר דאָס.
אַ WLAN איז עפּעס וואָס, אויף לאַנג צײַט, ברענגט אַלעמען צער, וואָס מיינט אַז אַ פּראָבלעם וועט
זיכער אויפֿטרעטן. דאָס איז דער לאָגישער קאָנסעקווענץ.
פארוואס איז ניטא קיין ווייפי? עס גייט אַלץ וועגן דער נאַטירלעכער פֿרעקווענץ.
צי עס איז מאָביל־קאָמוניקאַציע אָדער וויי־פיי, אויב מיר האָבן אַן אויסערלעכע פֿרעקווענץ, איז עס נאָר אַ זאַך פֿון צײַט, שטאַרקייט
און נאָענטקייט צום אַנטענע, איידער אינטערפֿערענץ פּאַסירט.
און דאַן האָבן מיר אַ בילד ווי די פֿרוי אין דעם אָפֿן־פּלאַן ביוראָ. און דאָס איז ווען די שוועריקייטן אָנהייבן.
און איצט פֿרעג איך גאַנץ אָפֿיציעל: צי איז עס ווערט נישט צו ברענגען דיין אייגענעם קאָמפּיוטער
אָדער לאַפּטאַפּ? פשוט ווייל עס איז מער פּראַקטיש?
ווען איר זענט דאָ אָנגעקומען, נעמט עס גאַנץ לאַנג ביז אײַער גוף ווערט ווידער אין באַלאַנס.
אקעי. געזונטהייט איז צו האַלטן דײַן אייגענעם טאָן. און האַלטן דײַן אייגענעם טאָן מיינט אַז
מיר אַלע ברענגען אונדזערע מוח־וואָלן אין שפּיל.
איך מיין נישט אַז איך דאַרף אַרײַנגיין אין גרויסע דעטאַילן וועגן דעם.
עס זענען פילע שטודיעס וועגן דיגיטאַלער דעמענציע, דאָס הייסט מאָביל־טעלעפֿאָן־אַדיקטיאָן.
איך האָב לעצטנס געלייענט אַ באַריכט וועגן אַ דעטאָקס־פּראָגראַם וואָס איז געווען געפּלאַנט, אָבער האָט געמוזט אָפּגעשטעלט
ווערן, ווײַל די קינדער זענען געוואָרן אַזוי אויפגערוישט ווען זיי האָבן געמוזט איבערגעבן זייערע מאָביל־טעלעפֿאָנען.
דאָס איז אַדיקציע אויף איר העכסטן מדרגה. און מעטאַדאָן איז אין אַזעלכע פאַלן ניט מער גענוג.
דו זעסט ווי איך קום מיט דער צײַט. עס גייט גאַנץ גוט.
פארוואס איז נישט קיין ווייפי? דאס איז אַ פּאַנדאָראַס קעסטל.
דאָס האָט מיך טאַקע איבערראַשט. אַלע יענע עלטערן וואָס אַרבעטן בײַ גוגל און פֿייסבוק לאָזן נישט זייערע קינדער ניצן די פּראָדוקטן
וואָס זיי אַליין אַנטוויקלען. שטעלט אייך נאָר דאָס פאָר.
דער זון קומט צו זײַן מאַמע און זאָגט: "איך וויל אויך אַ מאָביל־טעלעפֿאָן." "ניין, דאָס האָט דער טאַטע געטאָן."
דו קענסט עס נישט האָבן. עס איז צו געפערלעך.
עס איז אינטערעסאַנט. זיי ווייסן פארוואס זיי טוען עס אזוי.
אין פילע פאַלן זענען קינדער אין סיליקאָן וואַלי נישט ערלויבט צו האָבן מאָבילע טעלעפֿאָנען אָדער צו זיצן פֿאַר אַ בילדשירעם ביז זיי
ווערן 18 יאָר אַלט. איך האָב דאָס געזען אין דעם לעצטן אַרטיקל.
פארוואס איז נישט קיין ווייפי? לאמיר קוקן אויף די ווארענונגען.
דאָס איז פֿון טעלעקאָם, פֿון דעם ספּידפּאָרט רוטער אין דעם קאַפּיטל "זיכערהייט־אינפֿאָרמאַציע און דאַטן־זיכערהייט":
די אינטעגרירטע אַנטענעס פֿון אייער Speedport, דאָס הייסט אייער Wi-Fi-ראַוטער, שיקן און באַקומען
ראַדיאָ-סיגנאַלן, למשל צו צושטעלן אייער Wi-Fi.
פֿאַרמיידט צו שטעלן אײַער ספּידפּאָרט אין דער נאָענטקייט פֿון שלאָפֿצימערן, קינדער־צימערן און וווינצימערן, כּדי צו
מינימיזירן די אויסשטעלונג צו עלעקטראָמאַגנעטישע פֿעלדער.
אַזוי, עס איז טאַקע דאָרט, וווּ דו קענסט זיך איצט דערלויבן דאָס צו טאָן.
פֿאַר וואָס איז נישטאָ ווייפי? אויפֿפּאַסונג, קאָנטראָל.
דאָס איז אַ בײַשטײַער פֿון Kla.TV. צום באַדויערן, איז עס זייער פֿאַרוואַשט.
דאָס זענען מענטשן אין אַ צימער וואָס זענען מאַטעמאַטיש דעטעקטירט געוואָרן מיטן סיגנאַל, דעם טראַנסמיסיע־סיגנאַל פֿון וויי־פיי.
WLAN מאכט מעגלעך נישט נאָר צו סקאַנירן אַ צימער צו זען וואָס דערין איז, נאָר אויך צו נאָכגיין די
באַוועגונגען פֿון גופים וואָס באַוועגן זיך אַרום אין דעם צימער.
דו קענסט דאָס לייענען און דאַן מאַכן עס זעבאַר מיט אַ קאָמפּיוטער־פּראָגראַם.
עס איז נישט אַ בילד ווי מיר זעען עס אָפֿט אויף טעלעוויזיע, נאָר מוז מען עס שאַפֿן מיט קאָמפּיוטער־טעכנאָלאָגיע.
דער בײַטראָג איז געווען פֿון צוויי אַמעריקאַנער אוניווערסיטעטן.
לעצטנס האָט אַ דײַטשישע אוניווערסיטעט גענוצט קינסטלעכע אינטעליגענץ צו באַוועגן 200 מענטשן אַרום אַ
צימער און האָט געקענט אַלע זיי אידענטיפיצירן מיט כּמעט 100% פּינטלעכקייט. שטעלט אײַך דאָס נאָר פֿאָר.
יאָ, קלאָר קען מען דאָס אויך טאָן מיט לעדס.
אַזוי האָבן מיר אַ ריפלעקשאַן, די ריפלעקטירטע שטראַלונג, וואָס קען ווערן אַנאַליזירט מיט אַ קאָמפּיוטער־פּראָגראַם.
מיט קינסטלעכע אינטעליגענץ קען מען דעמאָלט קלאָר באַשטימען צי זיי שלאָפֿן צוזאַמען אָדער צי זיי קריגן זיך אויף
עפּעס אופֿן. דאָס קען מען לייענען דורך דעם וויי-פיי-סיגנאַל.
איך גלייב נישט אַז זיי טאָן דאָס נאָך איבער אַלע, אָבער אויב דו וועסט ווערן עמעצער וואָס איז אפֿשר נישט
באַזונדערס באַליבט בײַ דער מדינה, איז עס יחסֿותדיק מסתּמא אַז זיי וועלן זוכן וועגן צו קאָנטראָלירן דיך.
און באַלד אָדער שפּעטער וועט דאָס ווערן פֿאַרברייטערט.
קאָנטראָל־נעווראָז איז טאַקע שוין אַ לאַנגע צײַט דאָ.
פארוואס נישט קיין ווייפי? ווייל עס זענען אלטערנאטיוון.
און איינער פֿון די בעסטע אַלטערנאַטיוון איז די קאַבל־נעץ.
דאָס מיינט נאָר אַז מיר מוזן עס דראָטירן. איז דאָס אַזוי שלעכט?
איך טאַקע מיינ אַז דאָס איז גוט פֿאַר אַ קינד. דאָס איז אַ באַוווּסטזיניקער אַקט.
איך פֿאַרבינד זיך איצט מיט דער וועלט דורך דאָס אויפֿצושטעלן.
אַזוי, אַ קאַבל־נעץ, באַקאַנט ווי עטהערנעט־קאַבלען, וואָלט געווען די פּשוטסטע אָפּציע.
און איצט זענען אויך טעכנאָלאָגיעס וואָס נוצן LiFi. דאָס איז אַ וויירלאָז
ליכט־פֿאַרבינדונג. עס זענען פֿאַרשיידענע ווערסיעס דערפון.
עס זענען LED־לעמפּלעך, אָבער עס זענען אויך אינפֿראַרויטע לעמפּלעך.
דו האָסט עס דאַן אין אַ לאָמפּ אין דער צימער, למשל. און נעבן דײַן מיטל האָסטו אויך אַ ריסיווער־טראַנסמיטער.
און דאַן ווערט עס איבערגעטראָגן דורך ליכט. דאָס איז גאַראַנטירט ווייניקער ביאָלאָגיש שעדלעך ווי
וואָס מיר נאָרמאַלערווייַז טאָן מיט עלעקטראָסמאָג.
אינפֿראַרויט־ליכט איז זיכער די פּשוטסטע אָפּציע, לויט מײַן מיינונג. עס זענען פֿירמעס וווּ מען קען עס שוין באַשטעלן.
יאָ, אַנדערע שלאָפֿן זיך אָפּ. פֿאַרוואָס שלאָפֿן זיי זיך אָפּ? איך נעם נאָר אַ מאָמענט.
דער באַוואַרישער שטאַט־פּאַרלאַמענט האָט אין 2007 שולן געראַטן נישט צו נוצן ווייפי. זיי ווילן נעצווערק מיט דראָטן.
דער ציל דערפון איז אויסצושליסן קיין מעגלעכע געזונט־ריזיקן וואָס ווערן פֿאַראורזאַכט דורך ראַדיאַציע.
אַזוי מיר ווייסן אַז עס איז געפערלעך. אַזוי מיר ווילן אויסמעקן די געפער. דאָס איז טאַקע לאָגיש.
אַנדערע האָבן זיך אָפּגעשטעלט, פּאַריז, דאָס איז וואָס איז געשען אין 2007.
זיי האָבן אַלע ביבליאָטעקן מיט וויי-פיי אויסגעשטאַטעט. און דאַן האָבן 40% פֿון די מיטאַרבעטער זיך באַקלאָגט אויף קאָפּווייטיק.
און אַז זיי ווילן ניט מער אַרבעטן אונטער די אומשטענדן. די ווייפי־נעצווערק זענען דאַן אויסגעשאַלטן געוואָרן.
און דאַן איז באַשלאָסן געוואָרן צו וואַרטן ביז מער דעטאַלירטע שטודיעס זענען בנימצא. איך
ווייס נישט ווי זיי הײַנט אַרײַנגערעכנט ווערן.
חַיפֿה, אַליין אַ בײַשפּיל: דער בירגערמײַסטער פֿון חַיפֿה, יונה יהב, האָט דאַן געזאָגט: "ווען עס איז אַ
צווייפל וועגן אונדזערע קינדער, איז שוין נישט קיין צווייפל."
היי, געדענק דעם זאַץ. ער צאַמענפֿאַסט טאַקע די גאַנצע דיסקוסיע: ווי-פיי אין שולן, יאָ אָדער ניין?
און וואָס טוט די שטאָט בערן? אין 2017 האָט זי אויסגענומען אַ לאָון פֿון £2.5 מיליאָן,
כדי צו אויסשטאַטן אַלע 88 שולן מיט וויי-פיי.
איך פֿרעג זיך, ווער וועט האָבן דעם מוט צו אויספֿאָרשן די שולן און אַנטדעקן וואָס האָט זיך געביטן זינט די
וויי-פיי נעצווערק זענען אָנגעשטעלט געוואָרן אין 2017.
יאָ, איך קום לאַנגזאַם צום סוף. מיר זײַנען אין אַ וועלט, וווּ אונדזער מוח איז צווישן צוויי וועלטן.
און די פֿראַגע איז, ווי מיר ווילן זיך ווײַטער אַנטוויקלען.
די נאַטירלעכע עוואָלוציע האָט טאַקע ביז איצט אַלץ גוט געטאָן. און איצט האָבן מיר טעכנישע פֿרעקווענצן און קינסטלעכע אינטעליגענץ.
און די פֿראַגע איז: יאָ, וואָס ענדערט זיך אין אונדזער זײַן, אין אונדזער ביאָלאָגיע, מיט די זאַכן?
דיגיטאַלע געבוירענע קעגן דיגיטאַלע דעמענציע – דאָס איז וואָס מיר שטייען פאָר ווען עס זענען אַזעלכע סכנות פֿון אַדיקטיאָן.
אַ מוח וואָס איז נישט גענוג אַרויסגעפֿאָדערט, פֿאַרלירט זײַן קאַפּאַציטעט און שעפֿערישקייט, דערפֿאַר איז עס וויכטיק.
און איך גלייב אַז מיר זאָלן זיך פֿרעגן, ווי אַזוי מיר זאָלן איבערגעבן די ערד צו די קומענדיקע דורות.
די אינדיאַנער פֿון אַמעריקע האָבן געהאַט אַ מוטטאָ: יעדער באַשלוס מוז ווערן אָפּגעוואָגן פֿאַר
זיבן דורות. צי וועט עס נאָך זיבן דורות זינען האָבן?
וועלכע פֿון די מענטשן וואָס פּראָמאָטירן וויי-פי אַזוי פֿיל טראַכטן וועגן דעם?
צי קענען מיר איבערלעבן זיבן דורות מיט וויי-פיי אין שול-געביידעס?
דאָס איז אַ גערעכטע פֿראַגע! די פּרעזענטאַציע האָט געגעבן גענוג פאַקטן צו אונדז אָנרירן צו איבערטראַכטן אונדזער שטעלונג.
עס זענען לייזונגען וואָס מע קען איינפֿירן אין שולן אָן קיין באַטײַטיקע שוועריקייטן.
דאָס ברענגט אַרויף נאָך אַ פֿראַגע: צי זענען שולן גרייט צו שטעלן די וווילזײַן פֿון קינדער העכער פֿינאַנציעלע אינטערעסן?
עלטערן און לערערס ווערן געבעטן צו אינפֿאָרמירן די אָרטיקע שול־אַדמיניסטראַטאָרן און שול־אויטאָריטעטן
וועגן די פאַקטן און זיי אָנרייצן צו נעמען אַקציע!