Абарона, супраціў і сіла заўсёды разглядаліся амаль выключна ў тэрмінах гвалту.
Прынамсі, калі гаворка ідзе пра супраціў асабліва бязлітасным аўтакратам і беспрынцыповым дыктатарам, існуе
амаль аднадушная згода, што гвалт можна перамагчы толькі контргвалтам, што вайна прыносіць мір і г.д.
З таго часу, як канцлер Олаф Шольц у лютым 2022 года ў нямецкім Бундэстагу абвясціў пра «паваротны момант», дыскурс вельмі
значна звузіўся да ваенных аргументаў — і не толькі ў Германіі.
Цяпер ужо не ідзе гаворкі пра тое, ці варта ўвогуле прымяняць ваенную сілу, а толькі пра тое, колькі зброі павінна
быць пастаўлена, якога тыпу, калі гэта павінна адбыцца і г.д.
Пакліністаў абражаюць, называючы «галадротнымі пакліністамі», або высмейваюць як наіўных і непрактычных.
Дыпламатыя другасная, негвалтоўныя дзеянні дыскрэдытаваныя.
Гэта часта абгрунтоўваецца так званым «правам на самаабарону» (арт. 51 Статута ААН),
якое, напрыклад, маюць Украіна або Ізраіль.
Вядома, кожная дзяржава мае такое права.
Аднак самаабарона павінна праводзіцца з выкарыстаннем найбольш эфектыўнага метаду.
Здаецца, большасць людзей ад самага пачатку лічыць ваенную абарону самай эфектыўнай формай абароны.
Але ці праўда гэта? Ці сапраўды няма альтэрнатывы вайне, гвалту і пастаўкам узбраенняў, як хочуць нам прымусіць
паверыць сродкі масавай інфармацыі, якія, здаецца, сталі трыбунай для прыхільнікаў вайскоўцаў?
Ці заўсёды абарона павінна быць ваеннай, каб быць эфектыўнай?
Ці існуюць альтэрнатыўныя формы грамадзянскай абароны, якія з'яўляюцца такімі ж эфектыўнымі ці нават больш паспяховымі?
І якія, як пабочны эфект, прадухіляюць знішчэнне цэлых гарадоў і вялікіх тэрыторый і
кардынальна змяншаюць колькасць чалавечых ахвяр?
Адно можна сказаць дакладна: войны часта прыводзілі да жахлівых разбурэнняў і
крывапраліцця, не дасягнуўшы пры гэтым пастаўленых мэт.
Эрыка Чэнаўэт з Уэсліянскага ўніверсітэта ў Мідлтане, ЗША — прызнаны эксперт па пытаннях тэрарызму — разам са сваёй калегай
Марыяй Дж. Штэфан прааналізавалі ўсе вядомыя канфлікты ва ўсім свеце з 1900 па 2006 год, звязаныя з правам
на самавызначэнне, звяржэннем палітычных лідараў або выгнаннем ваенных акупацыйных сіл.
З іх 218 былі ўзброеныя, а 105 — негвалтоўныя.
Яе даследаванне было апублікавана ў 2011 годзе пад назвай «Чаму грамадзянскі супраціў працуе. Стратэгічная логіка негвалтоўнага
канфлікту» і цяпер таксама даступнае на нямецкай мове [https://www.ernster.com/de/detail/ISBN-9783756018178/Чэнавет-Эрык
а Стэфан-Марыя-J / Warum ziviler Widerstand funktioniert ("Чаму грамадзянскі супраціў працуе –
стратэгічная логіка негвалтоўнага канфлікту").
Даследаванне запоўніла прабел у навуковых даследаваннях, адказаўшы на пытанне, ці з'яўляецца вызваленне акупаваных
тэрыторый, супраціў акупацыі, дыктатуры, рэпрэсіўныя рэжымы і звяржэнне непапулярных урадаў больш
паспяховымі з дапамогай ненасільнай або гвалтоўнай барацьбы.
Такім чынам, даследаванне стала наватарскім дасягненнем на міжнародным узроўні, якое
развенчавала распаўсюджаныя агаворкі як непадтрыманыя.
У рэшце рэшт, даследаванне ясна паказала, што негвалтоўныя формы супраціву былі амаль удвая больш паспяховымі, чым
узброены супраціў — як у Еўропе, так і ў Амерыцы, Азіі і Афрыцы.
З 2000 па 2006 год негвалтоўныя дзеянні былі ў пяць разоў больш паспяховымі, чым узброеныя паўстанні.
Аўтары сцвярджаюць: «...асабліва ў кампаніях, накіраваных на змену рэжыму або вызваленне ад замежнай
акупацыі, негвалтоўны супраціў відавочна пераўзыходзіць» .
Гэтыя высновы дагэтуль не былі абвергнутыя, бо яны грунтуюцца на шырокіх даных і старанным
навуковым аналізе. Гэта прывяло да выразных вынікаў.
Паводле аўтараў даследавання, няма гарантыі, што негвалтоўны супраціў прывядзе да поспеху.
Аднак у выпадку гвалтоўных дзеянняў паспяховасць была значна ніжэйшай і складала 22 працэнты ў параўнанні з негвалтоўным
супрацівам, які быў паспяховым у больш чым 50 працэнтах выпадкаў.
Цікавая дэталь: нават гібрыдныя формы рухаў, якія спалучаюць масавы негвалтоўны супраціў з гвалтоўнымі
крыламі, менш паспяховыя, чым выключна негвалтоўныя кампаніі.
Спалучэнне гвалту з негвалтоўнымі дзеяннямі не прыводзіць да поспеху.
Аўтары даследавання лічылі кампанію паспяховай, калі яе мэты былі дасягнуты на 100 працэнтаў на
працягу аднаго года з моманту піку актыўнасці.
Паводле даследавання, да паспяховых негвалтоўных кампаній адносяцца Іранская рэвалюцыя
(1977–1979) і Філіпінскі рух «Сіла народа» (1983–1986).
У 2005 годзе няспынная і сістэматычная негвалтоўная дзейнасць паклала канец замежнай акупацыі ў Ліване .
«На Гарадным Цімары, — паводле аўтараў, — рух негвалтоўнага супраціву дапамог паспяхова вывесці інданезійскія войскі з
Гараднага Цімару і дамагчыся незалежнасці анексаванай тэрыторыі».
Што на практыцы азначае негвалтоўны супраціў?
Можна ўявіць шырокі спектр форм дзеяння.
У прыведзеных прыкладах мела месца негвалтоўнае супраціўленне з удзелам мільёнаў людзей у форме масавых
пратэстаў, страйкаў і арганізаванага непадпарадкавання.
Гэта сістэматычна пазбаўляла ворага яго палітычных, эканамічных і ваенных крыніц улады.
Гэтага дасягнулі дзякуючы актыўнай падтрымцы прадпрымальнікаў, рабочых, прафсаюзаў, студэнтаў, спецыялістаў, духавенства,
моладзі, жанчын, бедных, фермерскіх асацыяцый і іншых груп, паслухмянасць і рэсурсы якіх былі неабходныя рэжыму.
Адбываліся творчыя дзеянні, такія як грамадзянскі непаслухмянасць з боку іранскіх рабочых на электрастанцыях.
Кожны вечар яны адключалі электрычнасць на дзве гадзіны, каб перарваць трансляцыю вечаровых навін штата
і забяспечыць дэманстрантам, якія парушалі каменданцкую гадзіну, прыкрыццё ў цемры.
Часта акцыі негвалтоўнага супраціву прыцягвалі на вуліцы столькі дэманстрантаў, што паліцыя і сілы бяспекі боку праціўніка
не мелі рэсурсаў ці персаналу, каб выконваць забароны.
У рэшце рэшт, нельга раптам саджаць дзясяткі тысяч людзей у турму, калі ў вас ёсць толькі некалькі пустых турэмных камер.
Напрыклад, дзясяткі тысяч людзей утварылі жывы ланцуг, каб спыніць танкi і войскі, адданыя ўраду.
Замест таго, каб атакаваць сілы бяспекі рэжыму, мірныя дэманстранты селі перад танкамі і працягнулі салдатам у
якасці прывітання мірныя сімвалы, такія як кветкі, шакалад ці апельсінавы ліманад, — і заклікалі салдат далучыцца да апазіцыі.
Нягвалтоўныя дзеянні таксама былі паспяховымі ў месцах, дзе гвалтоўная спроба правалілася ўсяго некалькі гадоў
раней, напрыклад, у выпадку філіпінскага руху «Сіла народа».
Чаму негвалтоўныя кампаніі ў канчатковым выніку маюць значна вышэйшы шанец на поспех?
Аўтары даследавання прыводзяць наступныя прычыны:
1. Негвалтоўныя кампаніі могуць мабілізаваць значна больш людзей.
У сярэднім гвалтоўнае дзеянне мела 50 000 удзельнікаў, у той час як негвалтоўныя кампаніі мелі ў сярэднім 200 000 удзельнікаў.
Гэта дазволіла прыняць больш шырокія меры, што павялічыла выдаткі рэжыму на захаванне статус-кво.
Негвалтоўныя кампаніі таксама больш адкрытыя для ўдзелу жанчын і пажылых людзей, паколькі гэтыя
дзеянні звязаны з меншай рызыкай, чым гвалтоўны супраціў.
Паводле Эрыкі Чэнаўэт, калі ахоплены шырокі спектр насельніцтва, рэжым ледзьве можа захаваць уладу пры дзесяціпрацэнтным удзеле.
Так, нават пры ўдзеле ўсяго пяці працэнтаў, рэжыму будзе цяжка.
2. Звязаныя асобы цяжэй ізаляваць.
Удзельнікі негвалтоўных кампаній часта прадстаўляюць вельмі розныя слаі насельніцтва, паколькі ў негвалтоўных кампаніях часта
ўдзельнічаюць людзі розных гендараў, узростаў, рэлігій, этнічнай прыналежнасці,
ідэалогій, прафесій і сацыяльна-эканамічнага статусу.
Гэта ўскладняе для праціўнікаў ізаляваць удзельнікаў і ўводзіць рэпрэсіі.
3. Негвалтоўныя кампаніі маюць больш магчымасцей для распрацоўкі новых тактык і ідэй дзякуючы
сваёй разнастайнай і большай колькасці ўдзельнікаў.
Паводле даследавання, поспехі былі незалежнымі ад таго, ці быў рэжым у разгляданым выпадку аўтарытарным,
моцным ці слабым, або спрабаваў гвалтоўна падавіць кампанію.
Далейшыя перавагі негвалтоўнага супраціву:
- значна карацейшая сярэдняя працягласць (3 гады замест 9 гадоў для гвалтоўных канфліктаў)
- значна менш смерцяў, траўмаў, разбурэнняў і псіхічных траўмаў
- значна вышэйшая верагоднасць таго, што далейшая дэмакратызацыя пераважыць на працягу пяці гадоў пасля канфлікту.
Нават калі жорсткія паўстанні будуць паспяховымі, у краіне ў доўгатэрміновай
перспектыве ўсё роўна не будзе дэмакратычных умоў.
Часта наступствамі з'яўляюцца расправы над прыхільнікамі былога рэжыму, ігнараванне правоў меншасцяў і г.д., у выніку
чаго сітуацыя ў краіне пасля ўзброеных канфліктаў часта становіцца яшчэ больш рэпрэсіўнай, чым дагэтуль.
- Негвалтоўны супраціў звязаны з меншай рызыкай наступнай грамадзянскай вайны, бо амаль палова ўсіх
паспяховых узброеных канфліктаў прыводзіць да новага ўзброеных канфлікту на працягу 10 гадоў.
Такім чынам, погляд на тое, што гвалт можна перамагчы толькі контргвалтам, з'яўляецца няправільным.
Існуе значна больш паспяховых альтэрнатыў ваеннай сіле, якія, у адрозненне ад ваенных аперацый, могуць
прывесці да сапраўднага, трывалага, справядлівага і дэмакратычнага міру ў адпаведнай краіне.
Тым часам Эрыка Чэнавет працягвала свае даследаванні з 2004 па 2019 год і выявіла наступнае:
Негвалтоўныя паўстанні працягваюць быць больш паспяховымі, чым гвалтоўныя.
Аднак урады сталі лепш падрыхтаванымі да барацьбы з негвалтоўным супрацівам.
Дыктатары і аўтарытарныя рэжымы навучыліся падаўляць негвалтоўныя рухі.
Рух негвалтоўнага супраціву сутыкаецца з наступнымі выклікамі ў XXI стагоддзі:
- Нейтральнае асвятленне навінаў перашкаджаецца цэнзурай і наглядам, у той час як рэжымы распаўсюджваюць фэйкавыя навіны.
- Павялічылася колькасць негвалтоўных рухаў з гвалтоўнымі крыламі.
Правакатары ўсё часцей выкарыстоўваюцца, каб справакаваць гвалт у руху.
Агент-правакатар — гэта чалавек, які дзейнічае ад імя ўладных органаў, такіх як паліцыя, пракуратура або
спецслужбы, каб пранікнуць у групу ці арганізацыю і падбухтарыць яе членаў на здзяйсненне незаконных дзеянняў.
Гэтыя жорсткія крылы змяншаюць поспех руху.
Таму: сцеражыцеся мэтанакіраванай інфільтрацыі з боку агрэсіўных асоб!
- лічбавыя дзеянні і магчымасці пераацэнены.
Хоць у інтэрнэце і можна хутка мабілізаваць людзей, гэта звычайна не прыводзіць да доўгатэрміновых
кампаній, дзе людзям неабходна ведаць адно аднаго асабіста.
- Часта на планаванне кампаній і ўмацаванне адзінства ў руху выдаткоўваецца занадта мала часу і энергіі.
Паспяховая кампанія супраціву патрабуе моцных сетак груп, у якіх людзі добра ведаюць адно аднаго
і падтрымліваюць адно аднаго ў выпадку рэпрэсій.
Нягледзячы на гэтыя выклікі, негвалтоўны супраціў працягвае быць больш паспяховым.
Чаму дагэтуль негвалтоўны шлях не выкарыстоўваўся значна часцей?
Аўтары даследавання мяркуюць, што гэта звязана з недахопам ведаў пра прыроду,
магчымасці і шанцы на поспех негвалтоўнага супраціву.
Нядзіўна, што гэтае даследаванне ў асноўным ігнаруецца палітыкамі, СМІ і навуковай супольнасцю.
У рэшце рэшт, прыбыткі, атрыманыя ад войнаў, апынуліся б пад пагрозай, калі б усвядомілі, што існуюць
значна больш эфектыўныя метады, чым узброеныя сілы.
Гэта таму, што бізнес-мадэль зброевай прамысловасці заснавана на наратыве пра тое, што гвалтоўны супраціў неабходны і істотны.
Выснова: Мы павінны быць здольнымі да міру, а не да вайны!
Таму, калі ласка, распаўсюджвайце гэтыя веды, напрыклад, падзяліўшыся гэтай праграмай у сацыяльных сетках!
Толькі ў тым выпадку, калі вынікі гэтага даследавання будуць прыняты, можна прадухіліць далейшае жахлівае крывапраліцце і
разбурэнне, а тыя, хто нажываецца на вайне, больш не змогуць атрымліваць прыбытак ад чалавечых пакут і разбурэння цэлых краін.
Не спадзявайцеся на сацыяльныя сеткі ў інтэрнэце, а пазнаёмцеся з аднадумцамі, якім вы можаце давяраць, у рэальным жыцці.
Толькі разам можна разбурыць спіраль гвалту.
Нам патрэбны людзі, якія аб'яднаныя дзеля міру і вядуць за сабой прыкладам.
Kla.TV з радасцю падтрымлівае мясцовае аб'яднанне міралюбівых людзей з дапамогай формы
для звязацца па адрасе www.kla.tv/vernetzung.