Коргоо, каршылык жана күч ар дайым дээрлик толугу менен зомбулук контекстинде гана каралып келген.
Айрыкча аябай катаал автократтар менен адеп-ахлаксыз диктаторлорго каршы турууда зомбулукту болгону
каршы зомбулук менен гана жеңсе болору, согуш тынчтыкты алып келет дегенге дээрлик жалпы макулдашуу бар.
2022-жылдын февраль айында Германиянын Бундестагында ошол кездеги канцлер Олаф Шольц жарыялаган «бурулуш чекитинен» бери
талкуулар негизинен аскердик аргументтерге чектелип, өтө кыскарды — жана бул көрүнүш Германияда гана эмес.
Эми аскердик күч колдонуу керекпи же жокпу деген талкуу жок, эми талкуу болгону канча курал, кандай түрдөгү
курал, качан жеткирилиши керек жана башка ушул сыяктуу маселелер жөнүндө гана жүрүүдө.
Пацифисттер «жарды-жыртык пацифисттер» деп кемсинтүүгө алынып, наивдүү жана дүйнөлүк турмуштан алыс деп маскараланат.
Дипломатия экинчи планга коюлуп, зордуксуз аракеттер дискредитацияланат.
Бул көп учурда «өзүн-өзү коргоо укугу» (БУУ Уставынын 51-беренеси) деп аталган түшүнүк менен
негизделет, мисалы, Украина же Израилге мындай укук берилет.
Албетте, ар бир мамлекетте бул укук бар.
Бирок өзүн коргоо эң натыйжалуу ыкма менен жүргүзүлүшү керек.
Көпчүлүк адамдар башынан эле аскердик коргонууну эң натыйжалуу коргонуу формасы деп эсептешет окшойт.
Бирок алар чындап эле туурабы? Массалык маалымат каражаттары бизди ишендиргиси келгендей, согушка, зомбулукка жана курал
жеткирүүлөргө чындап эле башка альтернатива жокпу? Алар аскердик жактоочулардын ооздук органына айланып калгандай көрүнөт.
Эффективдүү болуу үчүн коргоо ар дайым аскердик болушу керекпи?
Же жарандык коргонуунун натыйжалуулугу бирдей же андан да жогору болгон башка формалары барбы?
Жана алар, кошумча таасир катары, бүт шаарлардын жана кеңири жер аймактарынын жок кылынышын алдын
алып, адам курмандыктарынын санын кескин азайтат?
Бир нерсе так: согуштар көп учурда көздөгөн максаттарына жете албай, коркунучтуу кыйроолорго жана кан төгүлүүлөргө алып келген.
Эрика Ченоваэт Миддлтондогу Уэслиан университетинен, АКШнын терроризм маселелери боюнча таанымал адиси Эрика Ченоваэт жана
анын кесиптеши Мария Ж. Стефан 1900–2006-жылдар аралыгында дүйнө жүзүндө өзүн-өзү аныктоо укугу, саясий жетекчилерди
четтетүү же аскердик оккупациялык күчтөрдү кууп чыгуу максатында болгон бардык белгилүү жаңжалдарды изилдешкен.
Булардын ичинен 218и куралчан, 105и зордуулуксуз эле.
Анын изилдөөсү 2011-жылы «Эмнеге жарандык каршылык иштейт. Зордуулуксуз кагылышты башкаруунун стратегиялык логикасы» деген
аталыш менен жарык көргөн жана азыр немис тилинде да жеткиликтүү («Жарандык каршылык эмнеге
иштейт – зордуксуз кагылыштын стратегиялык логикасы»).
Бул изилдөө ээленип алынган аймактарды кайра бошотуу, оккупацияга каршы туруу, диктатуралар, репрессивдүү режимдер жана элдин
колдоосу жок өкмөттөрдү кулатуу маселелеринде зордуксуз же зомбулук менен каршылык көрсөтүүнүн кайсысы
натыйжалуу экенин иликтеп, изилдөөлөрдөгү боштукту жойду.
Ошентип, бул изилдөө эл аралык деңгээлде пионердик жетишкендик болуп, жалпы кабыл алынган
шектенүүлөрдүн негизсиз экенин ачып көрсөттү.
Акырында, изилдөө зордуу эмес каршылык формалары куралдуу каршылыкка караганда дээрлик эки эсе натыйжалуу экенин
Европада, Америкада, Азияда жана Африкада ачык көрсөттү.
2000-жылдан 2006-жылга чейин зордуксуз аракеттер куралдуу көтөрүлүштөргө караганда беш эсе натыйжалуу болгон.
Авторлор мындай дешет: «…айрыкча режимди алмаштырууну же чет элдик басып алуудан кутулууну көздөгөн
кампанияларда зордуксуз каршылык ачык эле артыкчылыкка ээ» .
Бул табылгалар бүгүнкү күнгө чейин четке кагылган жок, анткени алар кеңири маалыматтарга жана кылдат илимий
талдоого негизделген. Бул так натыйжаларга алып келди.
Изилдөөнүн авторлорунун айтымында, зордуулуксуз каршылык ийгиликке алып келет деген эч кандай кепилдик жок.
Бирок зомбулук колдонулган учурда ийгиликке жетүү көрсөткүчү 22 пайыз менен кыйла төмөн болсо, зомбулуксуз каршылык
көрсөтүүдө ал 50 пайыздан ашык учурда ийгиликтүү болгон.
Кызыктуу факт: ири масштабдуу зордуксуз каршылыкты зомбулук колдонгон канаттары менен айкалыштырган
кыймылдардын гибриддик формалары да таза зордуксуз кампанияларга караганда азыраак ийгиликтүү.
Зомбулукту зордуксуз аракеттер менен аралаштыруу ийгиликке алып келбейт.
Изилдөөнүн авторлору кампанияны иш-чаралардын чокусунан кийин бир жыл ичинде максаттарына
100 пайызга жетсе ийгиликтүү деп эсептешти.
Изилдөөгө ылайык, ийгиликтүү зордуу эмес кампанияларга Иран революциясы (1977–1979) жана
Филиппиндердеги Элдик күч кыймылы (1983–1986) кирет.
2005-жылы туруктуу жана системалуу зордуксуз аракеттер Ливандагы чет элдик басып алууну токтотту .
«Чыгыш Тимордо», авторлордун айтымында, «зомбулуксуз каршылык кыймылы Индонезия аскерлерин Чыгыш Тимордон
ийгиликтүү чыгарып, аннексияланган аймактын көз карандысыздыгын камсыз кылууга жардам берди.»
Зордуулуксуз каршылык практикада эмнени билдирет?
Ар кандай аракет формаларынын кеңири спектрин элестетүүгө болот.
Жогоруда айтылган мисалдарда массалык нааразылык акциялары, иш таштоолор жана уюшкан баш ийбөө түрүндө миллиондогон
катышуучулар катышкан зордук-зомбулуксуз каршылык болгон.
Бул душманды саясий, экономикалык жана аскердик бийлик булактарынан системалуу түрдө ажыратты.
Бул ишкерлердин, жумушчулардын, профсоюздардын, студенттердин, кесипкөйлөрдүн, дин кызматкерлеринин, жаштардын, аялдардын,
кедейлердин, фермерлердин ассоциацияларынын жана режим алардын баш ийүүсүнө жана ресурстарына көз каранды болгон
башка топтордун активдүү колдоосу аркылуу ишке ашырылды.
Кубат станцияларындагы ирандык жумушчулардын жарандык баш ийбөө сыяктуу чыгармачыл аракеттери болду.
Ар бир кечинде алар мамлекеттик кечки жаңылыктарды үзгүлтүккө учуроо жана коменданттык саатты бузган
демонстранттарга караңгылыктын капталышын камсыз кылуу үчүн эки саатка электр жарыгын өчүрүшөт.
Көп учурда зордуксуз каршылык акциялары көчөлөргө ушунчалык көп демонстранттарды тарткандыктан, оппозициянын
полициясы менен коопсуздук күчтөрү тыюуларды аткарууга керектүү ресурстарга же кадрларга ээ болгон эмес.
Акыры, бир нече бош камера гана бар болгондо он миңдеген адамды күтүүсүз түрдө абакка камай албайсың.
Мисалы, он миңдеген адамдар өкмөттү колдогон танктарды жана аскерлерди токтотуу үчүн дубал түзүштү.
Режимдин коопсуздук күчтөрүнө кол салуунун ордуна, жарандык демонстранттар танктардын алдына отурушуп, аскерлерди куттуктоо
максатында гүлдөр, шоколаддар же апельсин лимонады сыяктуу тынчтык символдорун сунуштап, оппозицияга кошулууга чакырышты.
Зордуулуксуз аракеттер бир нече жыл мурун зомбулук менен аракет кылынган, бирок ийгиликсиз аяктаган жерлерде да
ийгиликтүү болду, мисалы Филиппиндердеги «People Power» кыймылы.
Эмне үчүн зордуксуз кампаниялар акыры алда канча жогорку ийгиликке жетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ?
Изилдөөнүн авторлору төмөнкү себептерди келтиришет:
1. Зордуу эмес кампаниялар көптөгөн адамдарды мобилизациялай алат.
Орточо зомбулук менен коштолгон аракетке 50 000 катышуучу болсо, зомбулуксуз кампанияларга орточо 200 000 катышуучу болгон.
Бул кеңири чараларды көрүүгө мүмкүндүк берип, статус-квону сактоо боюнча режимдин чыгымдарын жогорулатты.
Зордуулуксуз кампаниялар аялдар менен карылардын катышуусуна да көбүрөөк ачык, анткени бул
аракеттер зомбулукка караганда тобокелдиги азыраак.
Эрика Ченоваеттин айтымында, калктын кеңири катмарына жетсе, режим он пайыз катышуу менен бийлигин сактап кала албайт.
Ооба, катышуу болгону беш пайыз болсо да, режим үчүн кыйын болот.
2. Катышкан адамдарды изоляциялоо кыйын.
Зордуулуксуз кампанияларга катышкандар көп учурда калктын абдан ар түрдүү катмарларын чагылдырат, анткени зордуулуксуз
кампаниялар ар кандай жыныстагы, курактагы, диндеги, улуттагы, идеологиядагы, кесиптеги жана
социалдык-экономикалык абалы ар башка адамдарды камтыйт.
Бул каршылаш тараптарга катышуучуларды изоляциялоону жана репрессия жүргүзүүнү кыйындатат.
3. Зордуу эмес кампаниялар катышуучулары ар түрдүү жана саны көп болгондуктан жаңы тактикаларды жана
идеяларды иштеп чыгууга көбүрөөк мүмкүнчүлүккө ээ.
Изилдөөгө ылайык, ийгиликтер каралып жаткан режим авторитардык, күчтүү же алсыз болушуна же кампанияны
күч менен басууга аракет кылышына карабастан болгон.
Зордуулуксуз каршылыктын кошумча артыкчылыктары:
- орточо узактыгы кыйла кыска (зөөкүр жаңжалдар үчүн 9 жылдын ордуна 3 жыл)
- өлүмдөр, жаракаттар, кыйроолор жана травмалар бир кыйла азыраак
- кагылышуудан кийинки беш жылдын ичинде демократиялашуунун үстөмдүк кылуусуна мүмкүнчүлүк кыйла жогору.
Зордук-зомбулук менен көтөрүлүштөр ийгиликтүү болсо да, узак мөөнөттө өлкөдө демократиялык шарттар болбойт.
Натыйжада көп учурда мурдагы режимдин жактоочуларына каршы куугунтуктар болуп, азчылыктардын укуктары эске алынбайт
жана башка ушундай көрүнүштөр орун алат, натыйжада куралдуу кагылышуулардан кийин өлкөдөгү абал мурдагыдан да катаал болот.
- Зордуксуз каршылык кийинки жарандык согуштун тобокелдигин азайтат, анткени ийгиликтүү куралдуу кагылыштардын
дээрлик жарымы 10 жыл ичинде жаңы куралдуу кагылышка алып келет.
Зордукту гана каршы зордук менен жеңсе болот деген көз караш ошондуктан туура эмес.
Аскердик күч колдонууга караганда алда канча ийгиликтүү альтернативалар бар, алар аскердик операциялардан
айырмаланып, тиешелүү өлкөдө чыныгы, туруктуу, адилеттүү жана демократиялык тынчтыкты орнотушу мүмкүн.
Ал эми Эрика Ченоваэт 2004-жылдан 2019-жылга чейин изилдөөлөрүн улантып, төмөнкүлөрдү аныктады:
Зордуксуз көтөрүлүштөр зордук-зомбулукка караганда дагы деле ийгиликтүү болуп жатат.
Бирок өкмөттөр зордуксуз каршылыкка каршы күрөшүүдө жакшыраак даярданып калышты.
Диктаторлор жана авторитардык режимдер зордуксуз кыймылдарды басууну үйрөнүштү.
Зордуулуксуз каршылык кыймылы 21-кылымда төмөнкү чакырыктарга туш келет:
- Бейтарап кабарлоо цензура жана байкоодон улам кыйынчылыктарга дуушар болууда, ал эми
жалган жаңылыктар режимдер тарабынан таратылууда.
- Зордуулукка барган канаттары бар зордуксуз кыймылдар көбөйдү.
Провокаторлор кыймылга зомбулукту киргизүү үчүн бара-бара көбүрөөк колдонулуп жатат.
Провокатор-агент — бул полиция, башкы прокурордун кеңсеси же жашыруун кызматтар сыяктуу бийлик органдарынын
атынан иштеп, бир топко же уюмга сиңип кирип, анын мүчөлөрүн мыйзамсыз аракеттерге түрткү берүүчү адам.
Бул зомбулук канаттар кыймылдын ийгилигин азайтат.
Ошондуктан: зомбулукчул адамдардын максаттуу сиңирилишинен сак болуңуз!
- Сандык аракеттер жана мүмкүнчүлүктөр ашыкча бааланат.
Интернет аркылуу адамдарды тез арада мобилизациялоо мүмкүн болсо да, бул адатта адамдар бири-бирин жеке таанууну
талап кылган узак мөөнөттүү кампанияларга алып келбейт.
- Көп учурда кампанияларды пландаштырууга жана кыймыл ичиндеги биримдикти бекемдөөгө өтө аз убакыт жана энергия жумшалат.
Ийгиликтүү каршылык кампаниясы адамдар бири-бирин жакшы таанып, репрессия болгондо бири-бирин
колдогон топтордун бекем тармактарын талап кылат.
Бул кыйынчылыктарга карабастан, зордуксуз каршылык дагы деле ийгиликтүү болуп келет.
Эмне үчүн азыркыга чейин зордуу эмес жол көп колдонулган эмес?
Изилдөөнүн авторлору муну зордуксуз каршылыктын табияты, мүмкүнчүлүктөрү жана ийгиликке жетүү
мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө билимдин жетишсиздигинен деп шектенишет.
Бул изилдөө саясатчылар, басма сөз жана илимий чөйрө тарабынан негизинен четке кагылганы таң калыштуу эмес.
Анткени эгер куралдуу күчтөн алда канча натыйжалуу ыкмалар бар экени түшүнүлсө, согуштардан түшкөн пайда тобокелге учурамак.
Бул коргоо өнөр жайынын бизнес-модели зомбулук менен каршылык көрсөтүү зарыл жана маанилүү деген баяндамага негизделгендиктен.
Жыйынтык: Биз согуш эмес, тынчтыкка жөндөмдүү болушубуз керек!
Ошондуктан, мисалы, бул программаны социалдык тармактарда бөлүшүп, маалыматты таратыңыз!
Бул изилдөөнүн жыйынтыктары кабыл алынса гана мындан ары дагы каты суу төгүлүүнү жана кыйроону алдын алса болот,
ошондой эле согуштан пайда көргөндөр адамзаттын азабынан жана бүтүндөй өлкөлөрдүн кыйрашынан пайда таба алышпайт.
Интернеттеги социалдык тармактарга ишенбегиле, тескерисинче, чыныгы жашоодо ишене турган,
ой-жүгүртүүсү окшош адамдар менен таанышыңыз.
Зомбулуктун спиралын биргелешип гана сындырууга болот.
Бизге тынчтык үчүн биримдикте турган жана үлгү көрсөтүү менен жетектеген адамдар керек.
Kla.TV тынчтыкты сүйгөн адамдардын жергиликтүү байланышын www.kla.tv/vernetzung дарегиндеги
байланыш формасы аркылуу кубаныч менен колдойт.