Bobateli, botɛmɛli mpe makasi, banda kala, bakanisaka yango kaka na makambo ya mobulu.
Ata moke, soki tolobi mpo na kotɛmɛla bakonzi ya makasi mpe ya mabe koleka, pene na bato nyonso bandimaka ete
mobulu elongwamaka kaka na mobulu mosusu, ete etumba nde ememaka kimya, mpe bongo na bongo.
Kobanda na ntango oyo Premier ministre ya Allemagne na ntango wana, Olaf Scholz, abimisaki na Bundestag na sanza ya mibale
2022 ete "ntango ya mbongwana" ekoki," masolo ekomi mpenza kaka na makambo ya basoda – mpe yango ezali te kaka na Allemagne.
Lisolo ezali lisusu te mpo na koyeba soki esengeli kosalela mampinga to te, kasi kaka mpo na koyeba bibundeli
boni esengeli kopesama, lolenge nini ya bibundeli, ntango nini esengeli kosalema, mpe bongo na bongo.
Bato ya kimya batyolamaka na kolobaka bango "bato ya kimya ya bilamba-bilamba" to basɛkisanaka bango lokola
bato ya motema pɛtɛɛ mpe bayebi makambo ya mokili te.
Diplomasi ezali ya mibale, misala ya kimya emonani mabe.
Mbala mingi, likambo oyo endimamaka na nzela ya oyo babengaka "lotomo ya komibatela" (Art. 51 ya Charte ya ONU),
oyo, na ndakisa, Ukraine to Israel bazali na yango lotomo.
Ya solo, etuka nyonso ezali na lotomo oyo.
Kasi, komibatela esengeli kosalema na lolenge oyo eleki malamu mpe ebongi.
Bato mingi bamonanaka komona ete bokengi ya basoda nde lolenge ya bokengi oyo eleki malamu banda na ebandeli.
Kasi, ezali mpenza solo? Eza mpenza ete nzela mosusu ezali te longola bitumba, mobulu mpe bokabeli
bibundeli, ndenge bapanzi sango balingaka tondima – oyo emonani lokola ekomi monoko ya babundisi?
Esengeli ntango nyonso ete bokengi ezala ya basoda mpo esala malamu?
To ezali na lolenge mosusu ya kobatela bato oyo ezali na litomba ndenge moko to ata koleka?
Mpe oyo, lokola effet secondaire, epekisaka kobebisama ya bingumba mobimba mpe bituka minene ya
mabele mpe ekitisaka makasi motango ya bato bakufi?
Likambo moko ezali ya solo: bitumba mbala mingi ememaka libebi ya nsomo mpe kosopa makila, kasi ekokisaka te mikano na yango.
Erica Chenoweth ya Iniversite ya Wesleyan na Middleton, Etats-Unis – moto ayebani lokola expert na makambo ya botɛmɔli –
elongo na moninga na ye ya mosala Maria J. Stephan, atalelaki bitumba nyonso oyo eyebani na mokili mobimba kati na 1900 na 2006
oyo etali lotomo ya komipona moko, kolongola bakonzi ya politiki na bokonzi to kobengana mampinga oyo bakotaki na makasi.
Na kati na bango, 218 bazalaki na bibundeli mpe 105 bazalaki ya kimya.
Boyekoli na ye ebimaki na 2011 na nkombo: "Mpo na nini botɛmɛli ya bato esalaka. Logique stratégique ya kowelana kozanga
mobulu" mpe sikoyo ezali mpe na Allemand ("Why Civil Resistance Works – The Strategic Logic of Nonviolent Conflict").
Bolukiluki oyo etondisaki esika ya pamba na kati ya bolukiluki mosusu na kopesaka eyano na motuna ya koyeba soki kozongisa
mabele oyo bakangi, kotɛmɛla bokonzi ya bapaya, ba dictatures, ba régimes ya bonyokoli mpe kolongola
baguvernema oyo bato balingaka te, elongi mingi koleka na nzela ya botɛmɛli ya kimya to ya mobulu.
Boyekoli yango ezalaki bongo elonga ya liboso na mokili mobimba, mpo emonisaki ete makanisi ya kotyela ntembe oyo
bato mingi bazalaka na yango ezalaki ya kozanga makasi.
Na suka suka, bolukiluki emonisaki polele ete lolenge ya kotɛmɛla kozanga mobulu elongaki pene na mbala mibale koleka kotɛmɛla
na bibundeli – ezala na Mpoto, Amerika, Azia mpe na Afrika.
Kati na mobu 2000 na 2006, bitamboli ya kimya elongaki mbala mitano koleka botomboki ya bibundeli.
Bakomi balobi: "...mingi mpenza na ba campagnes oyo ezali na mokano ya kobongola boyangeli to ya kosikola ekolo na nse ya
bokonzi ya bapaya, kotɛmɛla na kimya eleki malamu polele" .
Matiya oyo ekanisami naino te kino lelo, mpamba te etongami na ba données ebele mpe analyse ya siansi
ya mozindo. Yango ememaki na ba résultats ya polele.
Kolanda bakomi ya bolukiluki, eloko moko te elakisi ete botɛmɛli ya kimya ekomema na elonga.
Kasi, na likambo ya misala ya mobulu, taux ya bolongi ezalaki moke mpenza na 22 pour cent, soki tokokanisi na botɛmɛli
ya kimya, oyo elongaki na koleka 50 pour cent ya makambo.
Likambo ya kosepelisa: Ata mpe bituluku ya botomboki oyo esangisi botɛmɛli ya monene ya kimya na biteni ya mobulu,
elongaka mingi te koleka ba campagnes oyo esalemi kaka na kimya.
Kosangisa mobulu na misala ya kimya ememaka te na bolongi.
Bakomi ya bolukiluki bamonaki ete kampanye elongaki soki mikano na yango ekokisamaki mobimba na
kati ya mobu moko uta na ntango ya makasi ya misala.
Engebene na bolukiluki, kampanye ya bolongi oyo esalemaki na kimya ezalaki Révolution ya Iran (1977–1979)
mpe Mouvement People Power ya Philippines (1983–1986).
Na mobu 2005, misala ya kotika te mpe ya molongo oyo ezangaki mobulu esilisaki bokonzi ya bapaya na Liban .
Na Timor ya Esti, kolanda bakomi, lingomba moko ya botɛmɛli kozanga mobulu esalisaki mpo na kolongola
basoda ya Indonésie na elonga na Timor ya Esti mpe mpo na lipanda ya etuka oyo bakangaki.
Botɛmɛli kozanga mobulu elingi koloba nini na misala?
Mitindo ebele ya misala ekoki kokanisa.
Na bandakisa oyo tolobeli sika, ezalaki na botɛmɛli ya kimya oyo ebatelaki bamilio ya bato, na lolenge ya botɛmɛli ya ebele,
bokangami ya misala mpe botɛmɛli ya boyokani te oyo ebongisamaki.
Yango elongolaki monguna na mayele, na nkita mpe na makasi ya basoda, moko na moko.
Yango esalemaki na nzela ya lisungi ya makasi ya bato ya mombongo, basali, basendika, bana-kelasi, bato ya mayele, bato ya
Nzambe, bilenge, basi, babola, masanga ya baloni mpe bituluku mosusu oyo boyokani mpe
biloko na bango nde etɛlɛmisaki boyangeli wana.
Ezalaki na misala ya mayele, lokola botomboki ya bato na mibeko na nzela ya basali ya Iran na ba centrales ya courant.
Mokolo na mokolo na mpokwa, bazalaki kokata courant pendant ngonga mibale mpo na kokata nsango ya mpokwa ya leta
mpe kopesa ebele ya bato oyo bazalaki kotambola na nsima ya ngonga ya kokanga nzela nzela ya komibomba na molili.
Mbala mingi, misala ya kotɛmɛla kozanga mobulu ebendaki batɛmɛli ebele na balabala, na boye ete bapolisi mpe
mampinga ya bokengi ya opposition bazalaki na makoki to basoda te mpo na kotosa mibeko ya kopekisa.
Na suka ya nyonso, okoki te kotia na mbalakaka bato nkoto na nkoto na boloko ntango ozali
kaka na bamélo ya boloko moke oyo ezangi bato.
Na ndakisa, bato nkoto na nkoto batɛlɛmaki lokola efelo mpo na kopekisa batanki mpe basoda ya sembo na guvɛrnema.
Na esika ya kobundisa mampinga ya bokengi ya boyangeli, batɛmɛli bayekoli bafandaki liboso ya batanki mpe bayambaki
basoda na bilembo ya kimya lokola bafololo, bakaka mpe ndimo ya lala – mpe babengisaki basoda bákɔta na opposition.
Misala ya kimya elongaki mpe na bisika oyo komeka na mobulu elongaki te kaka mwa bambula liboso, lokola
na likambo ya mouvement People Power ya Philippines.
Mpo na nini ba campagnes oyo esalelamaka na makasi te na suka ezalaka na likoki monene koleka ya kolonga?
Bakomi ya bolukiluki balobi ete ntina ezali oyo elandi:
1. Ba campagnes ya kimya ekoki kosangisa bato ebele koleka.
Momekano ya likambo ya mobulu ezalaki na basangani 50 000, nzokande ba campagnes oyo ezalaki ya
mobulu te ezalaki na momekano ya basangani 200 000.
Yango epesaki nzela na kosala makambo ya minene koleka, mpe ematisaki misolo oyo boyangeli
esengelaki kobimisa mpo na kobatela makambo ndenge ezalaki.
Ba campagnes ya kozanga mobulu efungwamaka mpe mingi mpo na basi mpe bato ya mikolo bákɔta, mpamba te misala
yango ezalaka na likama moke koleka botɛmɛli ya mobulu.
Engebene na Erica Chenoweth, soki bato ya ndenge na ndenge na kati ya ekolo mobimba bakoti na likambo, bokonzi
ekoki mpasi kokoba kosala na bokonzi soki bato zomi na nkama (10%) ya ekolo mobimba bakoti na yango.
Iyo, ata na participation ya pɔsɔ mitano mpamba, ekozala mpasi mpo na boyangeli.
2. Bato oyo bazali na kati ya likambo bazali mpasi mingi mpo na kokabola bango.
Bato oyo bazali na kati ya ba campagnes ya kozanga mobulu mbala mingi bazalaka bato ya biteni bikeseni mpenza ya bato nyonso,
mpamba te ba campagnes yango mbala mingi esangisaka bato ya ba sexes, mibu, mangomba, bikolo,
makanisi, misala mpe bizaleli na kati ya société bikeseni.
Yango ekomisi mpasi mpo na batɛmɛli kokabola bato oyo bazali kosangana mpe kosala ete bonyokoli ezala makasi.
3. Ba campagnes oyo ezangi mobulu ezalaka na mabaku mingi ya kobimisa mayele mpe makanisi ya sika
mpo na bato na yango ya ndenge na ndenge mpe ebele.
Engebene na bolukiluki, bolongi ezalaki na boyokani te na soki boyangeli ezalaki ya bokonzi makasi, ya makasi to ya
bolembu, to mpe soki emekaki kokanga kampanye na makasi.
Matomba mosusu ya kotɛmɛla na kimya ezali:
- ngonga ya katikati oyo ekomi mokuse mingi (mibu 3 na esika ya mibu 9 mpo na bitumba ya makasi)
- Liwa, kozoka, kobebisa mpe mpasi ya makanisi moke mingi koleka
- likoki ezali monene mingi ete demokrasi ekolonga na kati ya mibu mitano oyo elandi etumba.
Ata soki botomboki ya mobulu elongi, na mikolo ezali koya, makambo ya demokrasi ekozala kaka te na mboka.
Mbala mingi, nsima ya bitumba ya bibundeli, mbano ezalaka kozongisa mabe na bato oyo bazalaki kosunga boyangeli ya kala,
kotyola makoki ya bituluku ya mike, mpe bongo na bongo, yango esalaka ete ezalela ya mboka ekoma
lisusu makasi koleka ata ndenge ezalaki liboso.
- Botɛmɛli ya kimya ezali na likama moke ya kobimisa etumba ya bana mboka sima, mpamba te pene na ndambo ya
bitumba nyonso ya bibundeli oyo elongi ememaka na etumba mosusu ya bibundeli na kati ya mibu 10.
Likanisi ete mobulu ekoki kolongwa kaka na mobulu mosusu ezali na yango mabe.
Ezali na banzela mosusu ebele oyo elongaka koleka kosalela makasi ya basoda, oyo, na bokeseni na misala ya
basoda, ekoki komema kimya ya solo, ya libela, ya bosembo mpe ya demokrasi na mboka oyo etali yango.
Na ngambo mosusu, Erica Chenoweth akobaki bolukiluki na ye kati na 2004 mpe 2019 mpe amonaki makambo oyo elandi:
Botomboki ya kimya ezali kokoba kolonga koleka oyo ya mobulu.
Kasi, ba gouvernements bakomi na mayele mingi mpo na kosilisa botɛmɛli oyo ezangi mobulu.
Ba dictateurs mpe ba régimes autoritaires bayekoli ndenge ya konyokola ba mouvements oyo esalelaka te mobulu.
Mouvement ya botɛmɛli kozanga mobulu ekutani na mikakatano oyo elandi na siècle ya 21:
- Kopesa sango ya solo ekangami na bokangeli mpe bokɛngɛli, nzokande basango ya lokuta epalanganisami na baguvernema.
- Bituluku ya kimya oyo ezali na mabɔkɔ ya mobulu ebakisami.
Bazali kosalela mingi koleka bato ya kotia mobulu mpo na kokotisa mobulu na kati ya mouvement.
Agent provocateur azali moto oyo asalaka na nkombo ya bakonzi lokola bapolisi, biro ya procureur to misala ya nkuku mpo
na kokota na kati ya lingomba to ebongiseli mpe kotinda bandimi na yango básala misala ya mabe oyo mobeko epekisi.
Mapapu ya mobulu oyo ekitisaka elonga ya mouvement.
Yango wana: Keba na bato ya mobulu oyo bazali komeka kokɔta na kati na nko!
- Misala mpe mabaku ya numérike etalelamaka koleka ndelo.
Ata soki ekoki kosala ete bato basangana noki na nzela ya internet, yango mbala mingi ememaka te na misala ya molayi
esika bato basengeli koyebana bango na bango miso na miso.
Mbala mingi, ntango mpe makasi moke epesamaka mpo na kobongisa ba campagnes mpe kokolisa bomoko na kati ya mouvement.
Campagne ya résistance oyo elongi esengaka réseau ya makasi ya bituluku, epai wapi bato
bayebanaka malamu mpe basunganaka tango bonyokoli ezali.
Atako na mikakatano oyo, botɛmɛli ya kimya ezali kokoba kolonga mingi.
Mpo na nini nzela ya kimya esalelamaki mingi te kino sikoyo?
Bakomi ya bolukiluki bakanisi ete ntina ezali boyebi moke na ntina ya lolenge, makoki mpe elikya ya kolonga ya botɛmɛli ya kimya.
Etonisi te ete boyekoli oyo etalelami mingi te na bato ya politiki, bapanzi sango mpe bato ya kelasi ya likolo.
Na suka suka, matomba ya bitumba ekoki kozala na likama soki bato bandimi ete ezali na banzela
mosusu ya malamu koleka kosalela makasi ya bibundeli.
Yango ezali mpo ete lolenge ya mombongo ya industrie ya bibundeli etongami likolo ya lisolo oyo elobaka
ete kotɛmɛla na mobulu ezali na ntina mpe esengeli.
Conclusion: Esengeli tókóma na makoki ya kimya, kasi ya bitumba te!
Yango wana, soki okoki, panzá sango na kokaboláká programme oyo na ba réseaux sociaux, na ndakisa!
Kaka soki bamoneli ya bolukiluki oyo bandimi, nde makambo ya mabe koleka ya makila kotanga mpe libebi ekokanga, mpe bato
oyo bazwaka matomba na bitumba bakokoka lisusu te kozwa matomba na mpasi ya bato mpe na libebi ya bikolo mobimba.
Kotiyela ba réseaux sociaux ya internet motema te, kasi luká bato oyo bakanisaka lokola yo
mpe okoki kotiyela bango motema na bomoi ya solo.
Kaka elongo nde tokoki kokata molongo ya mobulu.
Tozali na mposa ya bato oyo batɛlɛmaka na bomoko mpo na kimya mpe bakambaka na ndakisa.
Kla.TV ezali na esengo ya kosunga bato ya mboka oyo balingaka kimya bákangisa bango na nzela ya
formulaire ya contact na www.kla.tv/vernetzung.