Ny fiarovana, ny fanoherana ary ny hery dia efa noheverina saika tanteraka ho amin'ny herisetra.
Farafahakeliny rehefa miresaka fanoherana ireo mpanapaka jadona tena masiaka sy ireo mpanao didy jadona tsy manana fitsipika, dia
saika mitovy hevitra avokoa ny rehetra fa ny herisetra dia tsy azo resena afa-tsy amin'ny herisetra
mifanohitra, fa ny ady no mitondra fandriampahalemana, sns.
Hatramin'ny fotoana farany taorian'ny "fiovana lehibe" nambaran'ny Chancelier tamin'izany fotoana izany, Olaf Scholz,
tao amin'ny Bundestag Alemà tamin'ny Febroary 2022, dia nisy fihalehibeazana goavana ny adihevitra ka nifantoka
tamin'ny lafiny miaramila ihany – ary tsy tany Alemaina ihany.
Tsy misy intsony ny adihevitra momba ny tokony hampiasana hery miaramila na tsia, fa momba fotsiny ny isan'ny
fitaovam-piadiana tokony homena, ny karazana fitaovam-piadiana, ny fotoana tokony hanatanterahana izany, sns.
Ny mpankahery fandriampahalemana dia atao tsinontsinona hoe "mpankahery fandriampahalemana mahantra" na
aseho ho mora ambakaina sy tsy mahalala ny zava-misy.
Heverina ho faharoa ny diplomasia, ary tsy ekena ny hetsika tsy mampiasa herisetra.
Matetika izany dia azo ara-drariny amin'ny antsoina hoe "zo hiarovana tena" (Andininy faha-51 ao amin'ny Charter-n'ny
Firenena Mikambana), izay, ohatra, ananan'i Okraina na Israely.
Mazava ho azy fa manana io zo io ny fanjakana tsirairay.
Na izany aza, ny fiarovan-tena dia tokony atao amin'ny fomba mandaitra indrindra.
Toa heverin'ny ankamaroan'ny olona fa ny fiarovana ara-miaramila no endrika fiarovana mahomby indrindra hatrany am-piandohana.
Fa marina tokoa ve izany? Misy tokoa ve ny safidy hafa ankoatra ny ady, ny herisetra ary ny fanaterana fitaovam-piadiana,
araka izay asehon'ny fampitam-baovao fa tokony hinoantsika – izay toa lasa vavolombelona ho an'ireo mpanohana ny miaramila?
Tsy maintsy miaramila foana ve ny fiarovana mba hahomby?
Sa misy fomba hafa amin'ny fiarovana sivily izay mahomby mitovy na mahomby kokoa aza?
Ary izay, ho vokatra an-tsisiny, misoroka ny fandravana tanàna iray manontolo sy faritra midadasika
ary mampihena be ny isan'ny fahafatesan'olombelona?
Zavatra iray no azo antoka: matetika ny ady no miteraka fandravana mahatsiravina sy
fandrarahana rà nefa tsy mahatratra ny tanjona nokasainy.
Erica Chenoweth avy ao amin'ny Oniversiten'i Wesleyan any Middleton, Etazonia – manam-pahaizana ekena momba ny olan'ny
fampihorohoroana – sy ny mpiara-miasa aminy Maria J. Stephan dia nandinika ny fifandonana rehetra fantatra manerantany teo
anelanelan'ny taona 1900 sy 2006 izay nifandray tamin'ny zo hifidy ny tenany, ny fanesorana mpitarika
ara-politika na ny fandroahana ireo hery mpanjo ara-miaramila.
Amin'ireo, 218 no mitam-piadiana ary 105 no tsy nampiasa herisetra.
Navoaka tamin'ny taona 2011 ny fikarohana nataony tamin'ny lohateny hoe: "Nahoana no mandaitra ny fanoherana sivily. Ny
lojika stratejika momba ny fifandirana tsy am-pampiasana herisetra" ary efa azo vakiana amin'ny teny alemà
ihany koa ankehitriny ("Why Civil Resistance Works – The Strategic Logic of Nonviolent Conflict").
Nameno banga teo amin'ny fikarohana ity fanadihadiana ity tamin'ny famaliana ny fanontaniana hoe: mahomby kokoa ve ny
fiverenana amin'ny fanjakana efa nosahanin'ny mpanjanaka, ny fanoherana ny fanjanahantany, ny didy jadona, ny fitondrana
mpanery ary ny fanonganam-panjakana amin'ny governemanta tsy malaza amin'ny alalan'ny
fanoherana tsy herisetra sa amin'ny fanoherana herisetra?
Noho izany, zava-bita mpisava lalana teo amin'ny sehatra iraisam-pirenena ny fikarohana, nampiseho
fa tsy azo tohanana ireo fisalasalana iombonana.
Farany, nasehon'ny fikarohana mazava fa saika avo roa heny ny fahombiazan'ny fanoherana tsy herisetra raha
oharina amin'ny fanoherana mitam-piadiana – tany Eoropa ary koa tany Amerika, Azia ary Afrika.
Teo anelanelan'ny taona 2000 sy 2006, nahomby avo dimy heny kokoa ny hetsika tsy fampiasana
herisetra raha oharina amin'ny fikomiana mitam-piadiana.
Milaza ny mpanoratra hoe: "...indrindra amin'ny hetsika mikatsaka fanovana fitondrana na famotsorana amin'ny
fibodoana avy amin'ny vahiny, dia hita miharihary fa tsara lavitra ny fanoherana tsy am-pampiasana herisetra" .
Tsy mbola nandisoana ireo fahitana ireo hatreto, satria miorina amin'ny angon-drakitra betsaka sy fanadihadiana
siantifika lalina. Izany dia nitarika vokatra mazava.
Araka ny voalazan'ireo mpanoratra ny fikarohana, tsy misy antoka fa hitarika amin'ny fahombiazana ny fanoherana tsy herisetra.
Na izany aza, tamin'ny hetsika mahery setra dia ambany lavitra ny tahan'ny fahombiazana, izay 22 isan-jato, raha
oharina amin'ny fanoherana tsy mahery setra, izay nahomby tamin'ny mihoatra ny 50 isan-jaton'ny tranga.
Antsipiriany mahaliana: Na dia ireo hetsika mifangaro mampifandray fanoherana tsy herisetra amin'ny
ambaratonga lehibe sy sampana mpampiasa herisetra aza dia tsy mahomby toy ny fampielezan-kevitra tanteraka tsy herisetra.
Ny fampifangaroana ny herisetra sy ny hetsika tsy mampiasa herisetra dia tsy mitondra fahombiazana.
Nekena ho nahomby ny fampielezan-kevitra nataon'ireo mpanoratra ny fikarohana raha tanteraka 100 isan-jato ny tanjony
tao anatin'ny herintaona taorian'ny fara-tampon'ny hetsika.
Araka ny fikarohana, anisan'ireo fampielezan-kevitra mahomby tsy nampiasa herisetra ny Revolisiona Iraniana (1977–1979)
sy ny Hetsika Herin'ny Vahoaka Filipiana (1983–1986).
Tamin'ny taona 2005, ny hetsika maharitra sy voarindra tsy nampiasa herisetra no
nampitsahatra ny fibodoana nataon'ny vahiny tany Libanona .
"Tany Timor Atsinanana," araka ny voalazan'ireo mpanoratra, "ny hetsika fanoherana tsy nampiasa herisetra dia nanampy tamin'ny
fanesorana tamim-pahombiazana ny tafika indonezianina tany Timor Atsinanana sy nahazoana ny
fahaleovantena ho an'ilay faritany nalaina an-keriny."
Inona no dikan'ny fanoherana tsy herisetra amin'ny fampiharana?
Azo eritreretina ny karazana fomba fanao maro isan-karazany.
Tamin'ireo ohatra voalaza teo, nisy fanoherana tsy nampiasa herisetra izay nahitana mpandray anjara
an-tapitrisany tamin'ny endrika fihetsiketsehana faobe, fitokonana ary tsy fiaraha-miasa voarindra.
Ity dia nanala tamin'ny fahavalo, tamin'ny fomba voarindra, ny loharanon'ny heriny
ara-politika, ara-toekarena ary ara-miaramila.
Izany dia tanterahina tamin'ny alalan'ny fanohanana mavitrika avy amin'ireo mpandraharaha, mpiasa, sendikà, mpianatra, matihanina,
mpitandrina, tanora, vehivavy, mahantra, fikambanan'ny tantsaha ary vondrona hafa izay niankina tamin'ny
fanaraham-pandrika sy ny loharanon-karena ananany ny fitondrana.
Nisy hetsika famoronana, toy ny tsy fanarahana ny lalàna sivily nataon'ny mpiasa
Iraniana tao amin'ny tobim-pamokarana herinaratra.
Isan-kalina, tapahina mandritra ny roa ora ny herinaratra mba hanakanana ny fampitam-baovao hariva ataon'ny
fanjakana ary hanomezana haizina ho an'ireo mpanao fihetsiketsehana izay mandika ny famerana fivezivezena.
Matetika, ny hetsika fanoherana tsy herisetra dia nahasarika mpanao fihetsiketsehana maro be teny an-dalambe ka tsy
nanana loharanon-karena na mpiasa ny polisy sy ny hery fiarovana an'ny ankolafy mpanohitra mba hanatanteraka ny fandraràna.
Aorian'izany rehetra izany, tsy afaka tampoka mampiditra olona an'arivony maro any am-ponja ianao
raha toa ka sela am-ponja vitsy fotsiny no banga.
Ohatra, olona an'aliny no niforona ho rindrina mba hanakanana ny tanky sy ny miaramila mpanohana ny governemanta.
Fa tsy nanafika ny hery fiarovana an'ny fitondrana, nipetraka teo anoloan'ny tanky ireo mpanao fihetsiketsehana sivily ary
nanolotra ho an'ireo miaramila marika fampihavanana toy ny voninkazo, sôkôla na ranom-boasarimakirana ho fiarahabana
– ary niantso ireo miaramila hiaraka amin'ny mpanohitra.
Nahomby ihany koa ny hetsika tsy herisetra tany amin'ireo toerana izay tsy nahomby ny fikasana herisetra taona vitsy monja
lasa izay, toy ny tamin'ny hetsika People Power tany Filipina.
Nahoana no amin'ny farany no manana vintana ambony kokoa hahomby ny fampielezan-kevitra tsy mampiasa herisetra?
Ny mpanoratra ny fikarohana dia manonona ireto antony manaraka ireto:
1. Afaka mampivondrona olona maro kokoa ny fampielezan-kevitra tsy herisetra.
Ny hetsika mahery setra salan'isa dia nanana mpandray anjara 50 000, raha ny fampielezan-kevitra tsy
mahery setra kosa dia nanana mpandray anjara 200 000.
Izany dia nahafahana nandray fepetra midadasika kokoa, izay nampitombo ny fandaniana amin'ny
fitazonana ny sata efa nisy ho an'ny fitondrana.
Ny fampielezan-kevitra tsy mampiasa herisetra dia misokatra kokoa ho an'ny fandraisan'anjaran'ny vehivavy sy ny
zokiolona, satria kely kokoa ny loza ateraky ny hetsika toy izany raha oharina amin'ny fanoherana mampiasa herisetra.
Araka ny filazan'i Erica Chenoweth, raha mahatratra ampahany midadasika amin'ny mponina ny hetsika, dia
sarotra ho an'ny fitondrana ny mitazona ny fahefany amin'ny fandraisana anjara 10 isan-jato.
Eny, na dia amin'ny fandraisana anjara dimy isan-jato fotsiny aza, dia ho sarotra ho an'ny fitondrana.
2. Sarotra kokoa ny manasaraka ireo olona voakasika.
Matetika ireo mpandray anjara amin'ny fampielezan-kevitra tsy herisetra dia misolo tena ampahany tena samihafa amin'ny mponina,
satria matetika ny fampielezan-kevitra tsy herisetra dia ahitana olona samihafa amin'ny lahy sy vavy, taona, fivavahana, foko,
hevitra politika, asa ary sata ara-tsosialy sy ara-toekarena.
Izany dia mahatonga azy ho sarotra kokoa ho an'ny mpanohitra ny manilika ny mpandray anjara sy mampihatra famoretana.
3. Ny fampielezan-kevitra tsy mampiasa herisetra dia manana fahafahana bebe kokoa hampivelatra tetika sy hevitra
vaovao noho ny fampandray anjara isan-karazany sy maro kokoa.
Araka ny fanadihadiana, tsy niankina tamin'ny maha-mpanjaka jadona, matanjaka na malemy ny fitondrana resahina, na tamin'ny
fikasany hanery ny fampielezan-kevitra, ny fahombiazana.
Ny tombony fanampiny amin'ny fanoherana tsy herisetra dia:
- ny faharetana antonony fohy lavitra (3 taona fa tsy 9 taona ho an'ny fifandonana mahery vaika)
- maty, naratra, faharavana ary ratram-po vitsy lavitra
- azo inoana kokoa fa handresy ny demaokrasia manaraka ao anatin'ny dimy taona aorian'ny fifandonana.
Na dia mahomby aza ny fikomiana mahery vaika, dia mbola tsy hisy toe-javatra demokratika
ao amin'ny firenena amin'ny fotoana maharitra.
Matetika dia fanafihana valifaty atao amin'ireo mpanohana ny fitondrana teo aloha, tsy firaharahiana ny zon'ny vitsy
an'isa, sns., ka vokatry ny ady mitam-piadiana dia matetika mihamafy kokoa ny famoretana ao amin'ny firenena.
- Ny fanoherana tsy herisetra dia mitondra risika ambany kokoa amin'ny ady sivily manaraka, satria saika
antsasaky ny ady mitam-piadiana nahomby no mitarika ady mitam-piadiana vaovao ao anatin'ny folo taona.
Ny fomba fijery fa ny herisetra dia tsy azo resena afa-tsy amin'ny herisetra mifanohitra aminy dia diso.
Misy safidy hafa maro kokoa mahomby noho ny hery miaramila, izay, tsy toy ny hetsika miaramila, dia afaka mitondra
fandriampahalemana tena izy, maharitra, ara-drariny ary demokratika ao amin'ny firenena voakasika.
Mandritra izany, nanohy ny fikarohana nataony i Erica Chenoweth tamin'ny taona 2004 ka
hatramin'ny 2019 ary nahita izao manaraka izao:
Mbola mahomby kokoa noho ireo mahery setra ny fikomiana tsy mahery setra.
Na izany aza, efa manana fitaovana tsara kokoa ny governemanta hiatrehana ny fanoherana tsy am-pahatezerana.
Ny mpanao didy jadona sy ny fitondrana mpanapaka dia efa nianatra nanery ireo hetsika tsy mampiasa herisetra.
Miatrika ireto fanamby manaraka ireto ny hetsika fanoherana tsy herisetra amin'ny taonjato faha-21:
- Voasakana ny fampitam-baovao tsy mitanila noho ny fanaraha-maso sy ny fanarahana akaiky, raha
aparitaky ny fitondrana kosa ny vaovao sandoka.
- Nitombo ny hetsika tsy herisetra manana sampana mpampiasa herisetra.
Mihamaro hatrany ny mpampisy herisetra ampiasaina mba hitondrana herisetra ao anatin'ny hetsika.
Ny mpampisavorovoro dia olona iray manao asa amin'ny anaran'ny manampahefana toy ny polisy, ny biraon'ny mpampanoa lalàna na ny
sampan-draharaha miafina mba hiditra an-tsokosoko ao anatin'ny vondrona na fikambanana ary hanentana
ny mpikambana ao aminy hanao heloka tsy ara-dalàna.
Ireo elatra mahery setra ireo dia mampihena ny fahombiazan'ny hetsika iray.
Noho izany: Tandremo ny fidirana an-keriny kendrena ataon'ny olona mahery setra!
- Mihoatra ny tokony ho izy ny hetsika sy ny fahafahana nomerika.
Na dia azo atao aza ny mampivondrona olona haingana amin'ny alalan'ny aterineto, dia tsy matetika izany no mitarika hetsika
maharitra izay ilàna ny fifankahalalan'ny olona tsirairay.
- Matetika, kely loatra ny fotoana sy ny hery ampiasaina amin'ny fandrindrana ny hetsika sy ny
fampiroboroboana ny firaisan-kina ao anatin'ny hetsika iray.
Ny fampielezan-kevitra fanoherana mahomby dia mitaky tambajotra matanjaka misy vondrona izay ahafantaran'ny olona
tsara ny tsirairay ary mifanohana rehefa misy famoretana.
Na dia eo aza ireo fanamby ireo, dia mbola mahomby kokoa ny fanoherana tsy herisetra.
Nahoana no tsy mbola nampiasaina matetika kokoa hatreto ny làlana tsy herisetra?
Ny mpanoratra ny fikarohana dia miahiahy fa vokatry ny tsy fahampian'ny fahalalana momba ny toetran'ny fanoherana tsy
herisetra, ny fahafahany ary ny vintana hahombiazany izany.
Tsy mahagaga raha tsy dia asiana lanja ity fikarohana ity amin'ny ankamaroan'ny mpanao
politika, ny fampitam-baovao ary ny akademia.
Raha ny marina, ho tandindomin-doza ny tombom-barotra azo avy amin'ny ady raha toa ka mipoitra ny fahatsapana
fa misy fomba mahomby kokoa noho ny hery mitam-piadiana.
Izany dia satria ny maodelin'ny fandraharahan'ny indostrian'ny fitaovam-piadiana dia miorina amin'ny fitantarana
milaza fa ilaina sy tena zava-dehibe ny fanoherana mahery setra.
Fehin-kevitra: Tokony ho afaka amin'ny fandriampahalemana isika, fa tsy amin'ny ady!
Koa mba aparitaho ny vaovao amin'ny fizarana ity fandaharana ity amin'ny media sosialy, ohatra!
Raha ekena fotsiny ny valin'ity fikarohana ity dia azo sorohana ny fandatsahan-dra mahatsiravina sy ny fandravana bebe kokoa, ary
tsy hahazo tombony intsony amin'ny fijalian'ny olombelona sy ny fandravana firenena iray
manontolo ireo mpahazo tombony amin'ny ady.
Aza miantehitra amin'ny media sosialy amin'ny aterineto, fa mifankafantara amin'ireo olona mitovy
hevitra azonao itokisana eo amin'ny fiainana tena izy.
Miara-miasa ihany no ahafahana manapaka ny fihodinan'ny herisetra.
Mila olona mitambatra ho an'ny fandriampahalemana ary mitarika amin'ny alalan'ny ohatra izahay.
Faly ny Kla.TV manohana ny fampifandraisana eo anivon'ny mponina mpankasitraka ny fandriampahalemana, amin'ny alalan'ny
takelaka fifandraisana ao amin'ny www.kla.tv/vernetzung.