Kua whakaaro tonu mō te tiaki, te ārai me te kaha i roto i ngā horopaki o te tūkino anake.
Ahakoa mō te ātete ki ngā rangatira tino whakamataku me ngā kaiwhakahaere kino, e tata ana te kotahitanga o te whakaaro, arā,
mā te whakamahi i te tūkino anō anake e taea ai te whakakore i te tūkino, mā te pakanga
anake e kawe mai ai te rangimārie, me ērā atu.
Mai i taua wā i whakatauria ai e Olaf Scholz, te Kāwana Pūtea i taua wā, i te Pāremata Tiamana i Huitanguru
2022, kua tino whāititia te whakawhitiwhiti kōrero ki ngā take hōia anake – ehara i Tiamana anake.
Kāore anō he kōrero mō te whakamahi rawa i te kaha hōia, engari ko te pātai anake ināianei, he tokomaha pēhea ngā patu me
tuku, he aha ngā momo patu, āhea rānei e tuku ai, me ērā atu.
Ka whakaitia ngā kai rangimārie hei 'kai rangimārie paruparu', ka whakakatakihia rānei hei hunga
pōhēhē, kāore i te mōhio ki ngā āhuatanga o te ao.
Ko te whakawhitiwhiti kōrero he tuarua, ā, kua whakakahorehia ngā mahi kore-tūkino.
He maha ngā wā ka whakamana tēnei mā te kīia nei ko te "tika ki te tiaki i a ia anō" (Art. 51 o te Karaati a te UN), ā, hei
tauira, kei a Ūkaraina rānei, kei a Iharaira rānei tēnei tika.
Tūturu, he tika tēnei ki ia kāwanatanga.
Heoi, me whakahaere te tiaki-ā-tangata mā te whakamahi i te tikanga tino whai hua.
Ko te nuinga o te tangata e whakaaro ana ko te tiaki hōia te huarahi tino whai hua hei tiaki mai i te tīmatanga.
Engari, kei te tika rawa rānei rātou? He mea pono rānei kāore he huarahi kē atu i te pakanga, i te tūkino, i te tuku pū me ngā
taputapu riri, pēnei i tā ngā pāpāho whānui e akiaki ana kia whakapono tātou – ā, kua riro
rānei rātou hei waha kōrero mō ngā kaitautoko hōia?
Me noho tonu te tiaki hei ope taua kia whai hua?
He aha rānei ētahi atu momo ārai ā-hapori e whai hua ana, ā, he pai ake rānei, he tino angitu ake rānei?
Ā, hei pānga taha, ka ārai i te whakangaromanga o ngā tāone katoa me ngā rohe whenua nui, ā,
ka tino whakaiti i te maha o ngā mate tangata?
He mea kotahi anake e mārama ana: he maha ngā wā i puta ai ngā pakanga i te whakangaromanga whakamataku me te
totohe, ā, kāore i tutuki i a rātou ngā whāinga i whakaarohia.
Erica Chenoweth nō te Whare Wānanga o Wesleyan i Middleton, USA – he mātanga kua mōhiotia mō ngā take whakatumatuma – me tana hoa
mahi a Maria J. Stephan, i arotake i ngā pakanga katoa i mōhiotia puta noa i te ao i waenga i te tau 1900 me te 2006 e pā ana ki
te tika ki te whakatau i a ia anō, ki te tango i ngā rangatira tōrangapū, me te whakawātea i ngā ope taua kua noho ai.
O ēnei, 218 i mau pū, ā, 105 kāore i whakamahi i te tūkino.
I whakaputaina tana rangahau i te tau 2011 i raro i te taitara: "He aha e whai hua ai te ātete ā-iwi: Te arorau rautaki mō te
whakahaere pakanga kore-whawhai" ā, kei te wātea ināianei hoki i te reo Tiamana ("He aha te take e whai hua ai te
ātete ā-iwi – Te Arorau Rautaki o te Pakanga Kore-Whawhai")
Nā tēnei rangahau i whakakī i tētahi āputa i roto i ngā rangahau mā te whakautu i te pātai mēnā he angitu ake te whakahokinga o
ngā rohe kua nohoia, te ātete ki te nohoanga, ngā kāwanatanga ā-tino rangatira, ngā kāwanatanga pēhi, me te
whakakore i ngā kāwanatanga kāore i te rongonui, mā te ātete kore-tūkino, mā te ātete tūkino rānei.
Nā reira, he whakatutukitanga auaha tēnei rangahau i te taumata ā-ao, e whakaatu ana
kāore e taea te tautoko i ngā āwangawanga noa.
I te mutunga iho, i whakaatu mārama te rangahau he tata rua ngā wā te angitu o ngā momo ātete kore-tūkino i te
ātete mau pū – i Uropi, i Amerika, i Ahia me Āwherika.
I waenga i te tau 2000 me te tau 2006, i rima ngā wā i angitu ake ngā mahi kore-tūkino i ngā huringa ope.
E ai ki ngā kaituhi: "…ina koa i ngā kaupapa e whai ana ki te huri kāwanatanga, ki te whakaora rānei i te
whenua i raro i te rangatiratanga o ngā tauiwi, he tino pai ake te ātete kore-tūkino" .
Kāore ēnei kitenga i whakahēhia tae noa ki tēnei rā, nā te mea i hāngai ki ngā raraunga whānui me te
tātaritanga pūtaiao hōhonu. Nā konei i puta ai ngā hua mārama.
E ai ki ngā kaituhi o te rangahau, kāore he whakamana ka arahi te ātete kore-tūkino ki te angitū.
Heoi, i ngā mahi tūkino, he tino iti ake te reiti angitu, arā, 22 ōrau, i te whakatete kore tūkino,
i angitu ai i runga ake i te 50 ōrau o ngā take.
He taipitopito whakamīharo: Ahakoa ngā momo nekehanga whakakotahi e whakakotahi ana i te ātete kore-tūkino ā-whānui me ngā peka
tūkino, kāore e tino angitu pēnā i ngā kaupapa kore-tūkino anake.
Ehara i te mea ka angitu te whakakotahitanga o te tūkino me ngā mahi kore tūkino.
I whakaaro ngā kaituhi o te rangahau he angitu te kaupapa whakatairanga mēnā i tutuki ngā whāinga katoa (100 ōrau) i
roto i te kotahi tau i muri i te taumata tiketike o ngā mahi.
E ai ki te rangahau, ko ētahi o ngā kaupapa pakanga kore-tūkino i angitu ko te Irawhana o Īrana
(1977–1979) me te Nehunga Mana Tangata o Niu-Pīpī (1983–1986).
I te tau 2005, nā ngā mahi tauwhiro, whakarite hoki, kāore i whakamahi i te patu, i
mutu ai te noho rangatira ā-waho i Libanona .
"I Timora ki te Rāwhiti," e ai ki ngā kaituhi, "i āwhina tētahi nekehanga whakatūpato kore-tūkino ki te whakakore
i ngā hōia o Indonesia i Timora ki te Rāwhiti, ā, kia whiwhi rangatiratanga mō te rohe i tāpirihia."
He aha te tikanga o te ātete kore-tūkino i te mahi?
He tini ngā momo mahi e taea te whakaaro.
I ngā tauira kua whakahuatia nei, i puta he ātete kore-tūkino i whai wāhanga ai ngā miriona tāngata, i roto i ngā hīkoi
whakawhē, ngā whakatā mahi me te kore-mahi ā-tari kua whakaritea.
Nā tēnei i whakakore i ngā puna mana tōrangapū, ōhanga, me hōia a te hoariri i runga i te pūnaha.
I tutuki tēnei mā te tautoko kaha a ngā kaipakihi, ngā kaimahi, ngā rōpū mahi, ngā ākonga, ngā tohunga ngaio, ngā minita, ngā
rangatahi, ngā wāhine, ngā rawakore, ngā rōpū kaimahi whenua me ētahi atu rōpū i whakawhirinaki ai te
kāwanatanga ki tō rātou whakarongo me ō rātou rauemi.
I puta he mahi auaha, pērā i te hē ture ā-iwi a ngā kaimahi Īrānia i ngā teihana hiko.
Ia ahiahi, ka tapahia e rātou te hiko mō ngā haora e rua kia aukati i te pūrongo ahiahi ā-motu, ā, kia whakarato i te
pōuri hei huna mō ngā kaiwhakaatu i takahi i te here haere.
He maha ngā wā, nā ngā mahi whakatūpato kore-tūkino i kukume ai he tokomaha ngā kaiwhakaatu ki ngā tiriti, ā, kāore ngā
pirihimana me ngā ope haumarutanga o te taha whakahē i whai rauemi, i whai kaimahi rānei hei whakatinana i ngā aukatinga.
Heoi anō, kāore e taea e koe te whakanoho ohorere i ngā tekau mano tāngata ki te whare
herehere ina he tokoiti noa ngā pūherehere wātea.
Hei tauira, i hanga e ngā tekau mano tāngata he pakitara hei aukati i ngā tanki me ngā hōia pono ki te kāwanatanga.
Kāore i whakaeke i ngā pūnaha haumarutanga o te kāwanatanga, i noho iho ngā kaiwhakaatu ā-iwi i mua i ngā tanki, ā, i mihi ki
ngā hōia mā ngā tohu rangimārie pērā i ngā putiputi, ngā tiakarete me te wai rēmana kōwhai – ā, i
karanga ki ngā hōia kia hono mai ki te rōpū whakahē.
I angitu hoki ngā mahi kore-tūkino i ngā wāhi i rahua ai tētahi whakamātau tūkino i ngā tau ruarua kua pahure,
pērā i te Take o te Nehunga Mana Tangata o Niu-Pīhene.
He aha te take e tino nui ake ai te tūponotanga o te angitu o ngā kaupapa kore-tūkino i te mutunga?
E ai ki ngā kaituhi o te rangahau, ko ēnei ngā take e whai ake nei:
1. Ka taea e ngā kaupapa kore-tūkino te whakakōkiri i te tokomaha ake o te hunga.
I whai 50,000 kaiuru te toharite o ngā mahi tūkino, ā, i whai 200,000 kaiuru te toharite o ngā kaupapa kore tūkino.
Nā tēnei i āhei ai ngā mahi whānui ake kia mahia, ā, i piki ake ngā utu hei pupuri i te āhua o nāianei mō te kāwanatanga.
He tino tuwhera ake ngā kaupapa kore-tūkino ki te whai wāhi a ngā wāhine me ngā kaumātua, nā te mea he
iti ake te mōrearea o ēnei mahi i te ātete tūkino.
E ai ki a Erica Chenoweth, mēnā ka tae atu ki te whānuitanga o te taupori, kāore e taea e tētahi kāwanatanga te
pupuri i tōna mana me te tekau ōrau anake o te whai wāhi.
Āe, ahakoa he rima ōrau noa iho te whai wāhanga, ka uaua ki te kāwanatanga.
2. He uaua ake te wehe i ngā tāngata e whai wāhi ana.
Ko ngā kaiuru ki ngā kaupapa kore-tūkino he maha ngā wāhanga rerekē o te taupori e whakauru ana, nā te mea ka whai wāhi
ngā tāngata nō ngā ira, ngā pakeke, ngā whakapono, ngā iwi taketake, ngā ariā, ngā mahi, me ngā tūnga ā-pūtea rerekē.
Ka uaua ake tēnei ki ngā kaiwhakatete ki te wehe i ngā kaiuru me te whakatinana i te pēhitanga.
3. He nui ake ngā whai wāhi o ngā kaupapa kore-tūkino ki te whakawhanake i ngā rautaki me ngā
whakaaro hou, nā te kanorau me te nui ake o ngā kaiuru.
E ai ki te rangahau, i motuhake ngā angitu ahakoa he mana whakahaere kaha, he kaha rānei, he ngoikore
rānei te kāwanatanga i kōrerohia, ā, ahakoa i ngana rānei ki te whakangaro i te kaupapa mā te kaha.
Ko ētahi atu painga o te ātete kore-tūkino ko:
- te roa toharite he tino poto ake (3 tau, kaua ko 9 tau mō ngā pakanga tūkino)
- he iti rawa atu ngā mate, ngā whara, te whakangaromanga me te mamae hinengaro
- he tino nui ake te tūponotanga ka angitū te whakawhānuitanga pōtitanga i roto i ngā rima tau i muri i te pakanga.
Ahakoa ka angitu ngā whakatūpato tūkino, kāore tonu e puta ngā tikanga pōtitanga i te whenua i te wā roa.
He maha ngā hua: he whakahoki whiu ki ngā kaitautoko o te kāwanatanga o mua, te kore aro ki ngā tika o ngā rōpū
iti, me ērā atu; nā reira, i muri i ngā pakanga ā-ringa, ka tino kaha ake te pēhanga i te whenua i mua atu.
- He iti ake te tūraru o te pakanga ā-iwi e whai ake ana i te ātete kore-tūkino, nā te mea tata ki te
haurua o ngā pakanga ā-ringa kua angitu ka ara ake he pakanga ā-ringa hou i roto i te tekau tau.
Ko te whakaaro ka taea anake te whakakore i te tūkino mā te tūkino whakahoki, nō reira he hē.
He maha ake ngā huarahi whai hua hei whakakapi i te kaha hōia, ā, kāore i te pērā ki ngā mahi hōia, ka taea e
ēnei te kawe mai i te rangimārie tūturu, mau roa, tika, ā-pāremata hoki ki te whenua e pā ana.
I taua wā, kua haere tonu a Erica Chenoweth i āna rangahau i waenga i te tau 2004 me te tau
2019, ā, i kitea e ia ngā mea e whai ake nei:
Kei te angitu tonu ngā hīkoi kore-tūkino i ngā hīkoi tūkino.
Heoi, kua pai ake te whakarite a ngā kāwanatanga ki te whakatutuki i te ātete kore-tūkino.
Kua ako ngā kaiwhakahaere kī me ngā kāwanatanga ā-ture kaha ki te whakaiti i ngā nekehanga kore-tūkino.
Kei mua i te nekehanga whakatūpato kore-tūkino ngā wero e whai ake nei i te rautau rua tekau mā tahi:
- Kei te ārai i te pūrongo taurite te whakamāharatanga me te tirotiro, ā, kei te horapa ngā rongo teka e ngā kāwanatanga.
- Kua piki ake ngā nekehanga kore-tūkino me ō rātou pito tūkino.
Kei te piki haere te whakamahinga o ngā kaiwhakatupu riri hei kawe i te tūkino ki roto i tētahi nekehanga.
Ko te kaiwhakatupu raruraru he tangata e mahi ana mō ngā mana whakahaere pērā i te pirihimana, te tari kaiwhakawā
tūmatanui, me ngā ratonga huna, hei kuhu huna ki roto i tētahi rōpū, whakahaere rānei, kia akiaki i ōna mema ki te mahi hara.
Ka whakaiti ēnei parirau patu i te angitū o tētahi nekehanga.
Nō reira: Kia tūpato ki te urunga huna a ngā tāngata whakamataku!
- Ka nui rawa te whakaaro ki ngā mahi matihiko me ngā whai wāhitanga.
Ahakoa ka taea te whakakōkiri i ngā tāngata tere mā te ipurangi, kāore i te nuinga o te wā e arahi ana ki ngā
kaupapa roa, ā, me mōhio ā-tinana ngā tāngata ki a rātou anō.
- He maha ngā wā, he iti rawa te wā me te kaha e whakapau ana ki te whakamahere kaupapa me te
whakatairanga i te kotahitanga i roto i tētahi nekehanga.
Hei angitu ai tētahi kaupapa ārai, me kaha ngā whatunga rōpū e mōhio pai ana ngā tāngata ki a rātou anō,
ā, e tautoko ana i a rātou anō ina puta te pēhitanga.
Ahakoa ēnei wero, kei te angitu tonu te ātete kore-tūkino.
He aha i kore ai e whakamahia nuitia te ara kore-tūkino tae noa ki tēnei wā?
E whakapae ana ngā kaituhi o te rangahau he mea nā te kore mōhiotanga mō te āhua, ngā āheinga
me ngā tūponotanga angitu o te ātete kore-tūkino.
Ehara i te mea miharo kei te nuinga o te wā e whakakorehia ana tēnei rangahau e ngā tōrangapū, ngā pāpāho me te ao mātauranga.
Hei whakamutunga, ka whakararuraru ngā hua e whiwhia ana i ngā pakanga mēnā ka mārama te katoa he
tino whai hua ake ētahi atu tikanga i te kaha ope.
Nō te mea kei runga i te kōrero e mea ana me tika, me hira hoki te ātete tūkino, te tauira pakihi a te umanga patu.
Whakakapi: Me kaha tātou ki te rangimārie, ehara i te pakanga!
Nō reira, tēnā koa horapa te kupu mā te tiri i tēnei hōtaka ki ngā pāpāho pāpori, hei tauira!
Mēnā ka whakaaetia ngā kitenga o tēnei rangahau anake, ka taea te aukati i ngā whakawhēkau toto whakamataku me te whakangaromanga,
ā, kāore e taea e te hunga e whai painga ana i te pakanga te whakaputa moni i te mamae o te
tangata me te whakangaromanga o ngā whenua katoa.
Kaua e whakawhirinaki ki ngā pāpāho pāpori i runga ipurangi, engari me mōhio koe ki ētahi tāngata e rite ana ōu whakaaro,
ā, ka taea e koe te whakawhirinaki ki a rātou i te ao tūturu.
Mā te mahi tahi anake ka taea te pakaru i te hurihanga o te tūkino.
Me hiahiatia e mātou ngā tāngata e tū kotahi ana mō te rangimārie, ā, e ārahi ana mā te tauira.
Kei te harikoa a Kla.TV ki te tautoko i te whatunga ā-rohe o ngā tāngata e aroha ana ki te rangimārie, mā
te āwhina a te puka whakapā kei www.kla.tv/vernetzung.