Goranmak, garşylyk we güýç hemişe takmynan diňe zorluk nukdaýnazaryndan pikir edilip gelindi.
Esasanam gaty zalym awtokrarlar we merhemesiz diktatorlara garşy durmak meselesinde, zorluk diňe garşy zorluk bilen
ýeňilip biljekdigi, uruş bolsa parahatçylyk getirýändigi barada golaý-golaý biragyzdan ylalaşyk bar.
2022-nji ýylyň fewralynda Germaniýanyň Bundestagynda şol wagtky kansler Olaf Scholz tarapyndan yglan edilen "dönüş
nokadyndan" bäri diskussiýanyň esasan harby argumentlere çäkli bolmagy örän artdy – we bu diňe Germaniýada däl.
Indi harby güýji ulanylmalymy ýa ulanylmazmy diýen barada hiç hili ara alyp maslahatlaşma ýok; indi diňe näçe
ýarag üpjün edilmeli, haýsy görnüşdäki ýarag, haçan berilmeli we ş.m. barada gürrüň edilýär.
Pasisistler "çat-çat pasisistler" diýlip hakarlandyrylýar ýa-da naýiw we dünýäden habarsyz diýlip gülkünç edilýär.
Diplomatiýa ikinji derejeli hasaplanýar we zorluksyz hereketler abraýsyz hasaplanýar.
Bu köplenç "özüni goramak hukugy" (BMG-niň Esasy Kanunynyň 51-nji maddasy) diýlip atlandyrylýan zat bilen düşündirilýär, mysal üçin,
Ukrainanyň ýa-da Ysraýylyň şol hukuga eýe bolýandygy aýdylýar.
Elbetde, her döwletde bu hukuk bar.
Emma özüni goramak iň netijeli usul bilen amala aşyrylmalydyr.
Köp adamlar başlangyçdan bäri harby goragy goragyň iň täsirli görnüşi diýip hasap edýärler.
Emma olar hakykatdanam dogrymy? Köpçülik habar serişdeleriniň bize ynandyrmagyna synanyşýan ýaly, uruşa, zorluga we
ýarag üpjünçiligine hakykatdanam başga alternatiw ýokmy – olar harby tarapdarlaryň agzy bolup görünýärler?
Gorag netijeli bolmak üçin hemişe harby bolmalymy?
Ýa-da şonça täsirli ýa-da has-da üstünlikli bolan başga raýat goragy görnüşleri barmy?
We olar, goşmaça täsir hökmünde, tutuş şäherleriň we giň ýerleriň ýok edilmeginiň öňüni alýarlar
we adam ýitgileriniň sanyny düýpgöter azaldýarlar?
Bir zat anyk: uruşlar köplenç maksat edinilen netijelere ýetmän, gorkunç ýykylyşyk we gan dökülmegine sebäp boldy.
Middletondaky Wesleyan Uniwersitetinden Erica Chenoweth, ABŞ – terrorçylyk meseleleri boýunça ykrar edilen hünärmen – we onuň
kärdeşi Maria J. Stephan 1900–2006-njy ýyllar aralygynda dünýäniň dürli künjeklerinde öz-özüni kesgitlemek hukugy, syýasy
ýolbaşçylaryň wezipesinden çetleşdirilmegi ýa-da harby işgalçy güýçleriň kowulmagy bilen
baglanyşykly ähli belli konfliktleri öwrenip çykdylar.
Bularyň 218-si ýaragly, 105-si bolsa zorluk ulanmadykdy.
Onuň gözleg işi 2011-nji ýylda "Näme üçin raýat garşylygy işleýär. Zorluksyz konflikt dolandyryşyň strategiki logikasy"
atly ad bilen çap edildi we häzir nemes dilinde hem elýeterlidir ("Why Civil Resistance Works
– The Strategic Logic of Nonviolent Conflict").
Bu gözleg işgal edilen territoriýalaryň gaýtadan eýelenmegi, işgale garşy durmak, diktaturalar, basyşly režimler we meşhur däl
hökümetleriň agdarylmagy meselesinde parahatçylykly ýa-da zorlukly garşylyk haýsysynyň has netijeli
bolýandygy soragyna jogap berip, gözlegdäki boşlugy doldurdy.
Şeýlelik bilen bu barlag halkara derejesinde öňdebaryjy üstünlik boldy we umumy şübheleriň durnuksyzdygyny görkezdi.
Ahyrynda barlag ýaragsyz garşylyk görnüşleriniň Ýewropada hem-de Amerikada, Aziýada we Afrikada ýaragly garşylyga garanyňda
takmynan iki esse üstünlikli bolandygyny anyk görkezdi.
2000–2006-njy ýyllar aralygynda zorluksyz hereketler ýaragly gozgalaňlardan bäş esse has üstünlikli boldy.
Awtorlar aýdýarlar: "...esasan-da režimi üýtgetmegi ýa-da daşary işgalçylykdan azat bolmagy maksat edinýän
kampaniýalarda, zorluksyz garşylyk aç-açan üstün bolýar" .
Bu netijeler häzire çenli inkär edilmedi, sebäbi olar giň gerimli maglumatlara we düýpli ylmy seljermä
esaslanýar. Bu bolsa düşnükli netijelere getiripdi.
Gözlegiň awtorlarynyň pikiriçe, zorluksyz garşylygyň üstünlik gazanmagyna kepillik ýok.
Emma zorlukly hereketlerde üstünlik derejesi 22 göterim bolup, bu zorluksyz garşylykda hadysalaryň 50 göteriminden
gowragynda gazanylan üstünlik derejesinden ep-esli pes boldy.
Gyzykly jikme-jiklik: hatda uly göwrümli zorluksyz garşylygy zorlukly kanatlar bilen birleşdirýän gibrid hereketler
hem arassa zorluksyz kampaniýalardan az üstünlikli bolýar.
Zorluk bilen zorluksyz hereketleri garyşdyrmak üstünlige alyp gelmeýär.
Gözlegiň awtorlary kampaniýany işjeňligiň iň ýokary nokadyndan soň bir ýylyň içinde onuň maksatlarynyň 100
göterim ýerine ýetirilmegi ýagdaýynda üstünlikli hasapladylar.
Gözlegiň netijelerine görä, üstünlikli zorluksyz kampaniýalara Eýranyň inqilaby (1977–1979) we
Filippindäki Halk Güýji hereketi (1983–1986) girýär.
2005-nji ýylda yzygiderli we sistematik parahatçylykly hereketler Liwanyň daşary ýurt işgalyna ahyr goýdy .
"Gündogar Timorda," awtorlaryň pikiriçe, "zorluksyz garşylyk hereketi Gündogar Timordan indoneziýaly
goşunlary üstünlikli çykarmaga we anneksiýa edilen territoriýanyň garaşsyzlygyny gazanmaga kömek etdi."
Zorluksyz garşylyk amalda näme many aňladýar?
Hereket görnüşleriniň giň gerimi göz öňüne getirip bolýar.
Ýokarda agzalýan mysallarda millionlarça adamyň gatnaşmagyndaky köpçülikleýin protestler, streýkler we
guramaçylykly boýunboşluk görnüşindäki zorluksyz garşylyk bardy.
Bu, duşmanyň syýasy, ykdysady we harby güýç çeşmelerinden yzygiderli mahrum etdi.
Bu, işewürleriň, işçileriň, kärdeşler arkalaşyklarynyň, talyplaryň, hünärmenleriň, ruhanylaryň, ýaşlaryň, aýallaryň,
garyplaryň, daýhanlar birleşikleriniň we režimiň olaryň itaatkarlygyna we serişdelerine garaşly bolan
beýleki toparlaryň işjeň goldawy arkaly gazanyldy.
Elektrik stansiýalaryndaky Eýranyň işçileri tarapyndan raýat garşylygy ýaly döredijilikli hereketler boldy.
Her agşam olar döwlet telewideniýesiniň agşamky habarlaryny kesmek we komendat sagadyny bozýan demonstrantlara garaňkylyk örtügini
döretmek üçin iki sagatlap elektrik energiýasyny öçürýärler.
Köplenç, zorluksyz garşylyk hereketleri köçelere şonça köp demonstrant çekýärdi, garşy tarapyň polisiýa we
howpsuzlyk güýçleriniň gadaganlyklary ýerine ýetirmek üçin zerur serişdeleri ýa-da işgärleri ýokdy.
Ahyrynda, diňe birnäçe boş türme öýjükleriňiz bar bolanda on müňlerçe adamy birden türmä salyp bilmeýärsiňiz.
Mysal üçin, on müňlerçe adam tanklary we hökümete wepaly goşunlary togtatmak üçin diwary döretdiler.
Režimiň howpsuzlyk güýçlerine hüjüm etmek ýerine, raýat demonstrantlary tanklaryň öňünde oturdular we esgerlere
hoşniýetlilik nyşanlary hökmünde güller, şokolad ýa-da apelsin limonady hödürlediler –
we esgerleri oppozisiýa goşulmaga çagyrdylar.
Zorluksyz hereketler, birnäçe ýyl ozal zorlukly synanyşygyň başa barmadyk ýerlerde hem üstünlikli
boldy, mysal üçin Filippin Halk Güýji hereketinde.
Nädip bolup biler, zorluksyz kampaniýalar ahyrsoňy has ýokary üstünlik gazanmak mümkinçiligine eýe?
Gözlegiň awtorlary aşakdaky sebäpleri getirýärler:
1. Zorluksyz kampaniýalar has köp adamy hereketlendirip biler.
Ortaça zorlukly hereketde 50 000 gatnaşyjy bardy, zorluksyz kampaniýalarda bolsa ortaça 200 000 gatnaşyjy bardy.
Bu giň gerimli çäreleriň görülmegine mümkinçilik berdi, bu hem režimiň häzirki ýagdaýy saklamak çykdajylaryny artdyrdy.
Zorluksyz kampaniýalar aýallaryň we garry adamlaryň gatnaşmagyna hem has açykdyr, sebäbi bu çäreler
zorlukly garşylyga garanyňda az töwekgelçilik talap edýär.
Erica Chenoweth-e görä, ilatyň giň gatlagyna ýetilende we ilatyň on göterimi
gatnaşanda, režim häkimýetini saklap bilmek örän kyn.
Hawa, diňe bäş göterim gatnaşma bilen hem režim üçin kyn bolar.
2. Işjeň gatnaşyjylary izolýasiýa etmek has kyn.
Zoraýsyz kampaniýalara gatnaşýanlar köplenç ilatyň örän dürli gatlaklaryny wekilledirler, sebäbi zoraýsyz kampaniýalar köplenç
dürli jynslaryň, ýaşlaryň, dinleriň, etnik toparlaryň, ideologiýalaryň, hünärleriň we
sosial-ykdysady derejeleriň adamlaryny öz içine alýar.
Bu garşydaşlaryň gatnaşyjylary izolýasiýa etmegi we basyşy güýçlendirmegi has-da kynlaşdyrýar.
3. Zoraýsyz kampaniýalar gatnaşyjylaryň dürli we köp bolmagy sebäpli täze taktikalary we
pikirleri ösdürmek üçin has köp mümkinçiliklere eýedir.
Gözlegiň netijelerine görä, üstünlikler sorag astyndaky režimiň awtoritar, güýçli ýa gowşak bolmagyna ýa-da kampaniýany
zor bilen basyp-basmaga synanyşmagyna garamazdan gazanyldy.
Zorluksyz garşylygyň goşmaça artykmaçlyklary şulardyr:
- ortaça dowamlygyň has gysga bolmagy (zoor çaknyşyklaryň ýagdaýynda 9 ýylyň ýerine 3 ýyl)
- has az ölüm, ýaralanma, ýykylyş we ruhy şok
- konfliktden soňky bäş ýylyň içinde demokratizasiýanyň üstün çykmagyna has ýokary mümkinçilik bar.
Hatda zorly gozgalaňlar üstünlik gazansa-da, ýurtda uzak möhletde demokratik şertler bolmaz.
Netijede köplenç öňki režimiň tarapdarlaryna garşy intikam çäreleri, azlyk hukuklarynyň inkär edilmegi we ş.m.
ýüze çykýar, netijede ýaragly çaknyşyklardan soň ýurtdaky ýagdaý köplenç öňküsinden-de has basyjy bolýar.
- Zolamsyz garşylyk soňky raýat urşunyň töwekgelçiligini azaldýar, sebäbi üstünlikli bolan ýaragly konfliktleriň
takmynan ýarymy 10 ýylyň içinde täze ýaragly konflikte getirýär.
Şonuň üçin zorlugy diňe garşy zorluk bilen ýeňip boljakdygy baradaky garaýyş nädogrydyr.
Harby güýje garanyňda has üstünlikli alternatiwalar bar; olar harby operasiýalardan tapawutlylykda degişli ýurtda hakyky,
durnukly, adalatly we demokratik parahatçylygy getirip biler.
Bu aralykda, Erica Chenoweth 2004 we 2019 ýyllar aralygyndaky gözleglerini dowam etdirip, aşakdakylary tapdy:
Zorluksyz gozgalaňlar zorlukly gozgalaňlardan has üstünlikli bolmagynda galýar.
Emma hökümetler zorluksyz garşylyk bilen başa çykmak üçin has gowy enjamlaşdy.
Diktatorlar we awtoritar režimler zorluksyz hereketleri basyp ýatyrmagy öwrendiler.
Zulumçylykly däl garşylyk hereketi 21-nji asyrda aşakdaky kynçylyklara ýüzbe-ýüz bolýar:
- Neýtral habar beriş senzura we gözegçilik sebäpli päsgelçilik çekýär, ýalan habarlar režimler tarapyndan ýaýradylýar.
- Zulumçylykly kanatly zorluk däl hereketler artdy.
Täzelikçe provokatýor agentler hereketiň içine zorluk girizmek üçin barha köp ulanylýar.
Agent provocateur polisiýa, prokuratura ýa-da gizlin gulluklar ýaly häkimiýetleriň adyndan hereket edip, bir
topara ýa-da guramaya girip, onuň agzalaryny kanunsyz hereketler etmäge höweslendirýän adamdyr.
Bu zorlukly kanatlar hereketiň üstünliklerini peseldýär.
Şonuň üçin: Zulumly şahslaryň nyşana alnan gizlin girmesine ünsli boluň!
- Sanly hereketler we mümkinçilikler aşa baha berilýär.
Internet arkaly adamlary çalt hereketlendirmek mümkin bolsa-da, bu adatça adamlaryň biri-birini şahsen tanamagy
talap edýän uzak möhletleýin kampaniýalara getirip bilmeýär.
- Köplenç kampaniýalary meýilleşdirmek we hereketiň içindäki biteweligi ösdürmek üçin gaty az wagt we energiýa sarp edilýär.
Utyşly garşylyk kampaniýasy, adamlaryň biri-birini gowy tanýan we basyş döwründe biri-birine
goldaw berýän toparlaryň berk torlaryny talap edýär.
Bu kynçylyklara garamazdan, zorluksyz garşylyk has üstünlikli bolmagynda galýar.
Näme üçin häzire çenli zorluksyz ýol has köp ulanylmady?
Gözlegiň awtorlary munuň zorluksyz garşylygyň häsiýeti, mümkinçilikleri we üstünlik gazanmak ähtimallygy
barada maglumatyň ýetmezçiliginden bolandygyny çaklaýarlar.
Geň däl, bu barlag syýasatçylar, metbugat we akademiýa tarapyndan esasan ünsden düşürilýär.
Ahyrynda, eger ýaragly güýçden has täsirli usullaryň bardygy kabul edilse, uruşlardan gazanylýan girdejiler howp astyna düşer.
Bu, sebäbi ýarag senagatynyň iş modeli zorlukly garşylygyň zerur we wajypdygy baradaky hekaýa esaslanýar.
Netije: Biz uruş däl-de, parahatçylyga ukyply bolmaly!
Şonuň üçin mysal üçin, bu programmany sosial mediada paýlaşyp habary ýaýradyp beriň!
Diňe bu barlagyň netijeleri kabul edilende, geljekde bolup biljek gorkunç gan dökülmegini we ýok edişleriň öňüni alyp
bolýar, şeýle hem uruşdan girdeji gazanýanlar adam azabyndan we tutuş ýurtlaryň ýok edilmeginden peýda alyp bilmeýärler.
Internetdäki sosial mediýalara garaşmaň, eýsem hakyky durmuşda ynanyp boljak, pikirdeş adamlar bilen tanyşyň.
Diňe bilelikde zorluk spiralasyny bozup bolýar.
Biz parahatçylyk ugrunda birleşip duran we nusga bolup ýol görkezýän adamlara mätäç.
Kla.TV parahatçylygy söýýän adamlaryň ýerli aragatnaşygyny www.kla.tv/vernetzung salgysyndaky
aragatnaşyk formasy arkaly höwes bilen goldaýar.