Mudofaa, qarshilik va kuch deyarli doimo faqat zo'ravonlik nuqtai nazaridan qaralgan.
Kamida ayniqsa shafqatsiz avtokratlar va vijdonsiz diktatorlarga qarshi qarshilik haqida gap ketganda, zo'ravonlikni faqat
qarshi zo'ravonlik bilan yengish mumkinligi, urush tinchlik olib keladi va hokazolar bo'yicha deyarli yakdil fikr mavjud.
2022-yil fevral oyida Germaniya Bundestagi o'sha paytdagi kansler Olaf Scholz e'lon qilgan "burilish nuqtasidan"
beri munozara harbiy argumentlarga sezilarli darajada toraydi – va bu faqat Germaniyada emas.
Endi harbiy kuchdan foydalanish kerakmi-yo'qmi, degan mavzuda hech qanday muhokama yo'q; endi faqat qancha qurol
yetkazib berilishi, qaysi turdagi qurollar, bu qachon amalga oshirilishi va hokazo haqida gap ketmoqda.
Pacifistlarga "tartibsiz pacifistlar" deb haqorat qilinadi yoki ular sodda va dunyoviy hayotdan bexabardek masxara qilinadi.
Diplomatiya ikkinchi darajali deb hisoblanadi va zo'ravon bo'lmagan harakatlar obro'sizlantiriladi.
Bu ko'pincha shunday ataluvchi "o'zini himoya qilish huquqi" (BMT Nizomining 51-moddasi) bilan asoslanadi,
masalan, Ukraina yoki Isroilga bunday huquq berilgan.
Albatta, har bir shtatga bu huquq berilgan.
Biroq, o'zini himoya qilish eng samarali usul bilan amalga oshirilishi kerak.
Ko'pchilik odamlar boshidan harbiy mudofaani eng samarali mudofaa shakli deb hisoblaydilar.
Lekin ular haqiqatan ham haqmi? Keng ommaviy axborot vositalari bizni ishontirmoqchi bo'lganidek, urushga, zo'ravonlikka va
qurol yetkazib berishga hech qanday muqobil yo'l yo'qmi? Go'yo ular harbiy tarafdorlarning og'zidagi so'zga aylangan ko'rinadi?
Samara berishi uchun mudofaa har doim harbiy bo'lishi kerakmi?
Yoki shunchalik samarali yoki hatto undan ham muvaffaqiyatli bo'lgan boshqa fuqarolik mudofaasi shakllari bormi?
Va qaysi biri yon ta'sir sifatida butun shaharlar va katta yer maydonlarining vayron bo'lishini oldini oladi
hamda insoniy yo'qotishlar sonini keskin kamaytiradi?
Bir narsa aniq: urushlar ko'pincha mo'ljallangan maqsadlariga erishmay, dahshatli
vayronagarchilik va qon to'kilishiga sabab bo'lgan.
Middletondagi Vesleyan universitetidan Erica Chenoweth, AQSh – terrorizm masalalari bo'yicha tan olingan mutaxassis – va uning
hamkori Maria J. Stephan 1900 yildan 2006 yilgacha bo'lgan davrdagi dunyo bo'ylab o'z-o'zini belgilash huquqi,
siyosiy rahbarlarni ag'darish yoki harbiy bosqinchi kuchlarni haydash bilan bog'liq barcha ma'lum mojarolarni o'rganishdi.
Ulardan 218 nafari qurollangan, 105 nafari esa zo'ravonliksiz bo'lgan.
Uning tadqiqoti 2011 yilda "Nega fuqarolik qarshiligi samarali: zo'ravonliksiz mojarolarni boshqarishning strategik mantiqi" nomi
bilan nashr etilgan va hozirda nemis tilida ham mavjud ("Fuqarolik qarshiligi nega samarali –
zo'ravonliksiz mojarolarning strategik mantiqi").
Tadqiqot bosib olingan hududlarni qayta egallash, bosqinlikka qarshi turish, diktaturalar, repressiv rejimlar va ommabop
bo'lmagan hukumatlarni ag'darish masalasida zo'ravon bo'lmagan yoki zo'ravon qarshilik qaysi biri samaraliroq ekanligi
savoliga javob berib, tadqiqotlardagi bo'shliqni to'ldirdi.
Shunday qilib, ushbu tadqiqot xalqaro miqyosda peshqadam yutuq bo'lib, keng tarqalgan
shubhalarning asossiz ekanligini fosh etdi.
Oxir-oqibat, tadqiqot shuni aniq ko'rsatdiki, zo'ravonliksiz qarshilik ko'rinishlari qurolli qarshilikka
nisbatan deyarli ikki baravar samarali bo'lgan – Evropada ham, Amerikada ham, Osiyo va Afrikada ham.
2000 yildan 2006 yilgacha zo'ravon bo'lmagan harakatlar qurolli qo'zg'olonlarga nisbatan
besh baravar ko'proq muvaffaqiyatga erishdi.
Mualliflar shunday deydilar: "...ayniqsa, hokimiyatni o'zgartirish yoki chet el bosqinidan ozod bo'lishni maqsad
qilgan kampaniyalarda zo'ravonliksiz qarshilik aniq ustun" .
Ushbu topilmalar hozirgacha inkor etilmagan, chunki ular keng qamrovli ma'lumotlar va puxta ilmiy
tahlilga asoslangan. Bu aniq natijalarga olib keldi.
Tadqiqot mualliflariga ko'ra, zo'ravonliksiz qarshilik muvaffaqiyatga olib kelishiga hech qanday kafolat yo'q.
Biroq, zo'ravon harakatlar holatida muvaffaqiyat darajasi 22 foiz bo'lib, zo'ravon bo'lmagan qarshilik holatlaridagi 50 foizdan
ortiq muvaffaqiyatga nisbatan sezilarli darajada past bo'ldi.
Qiziqarli tafsilot: Keng ko'lamli zo'ravon bo'lmagan qarshilikni zo'ravon qanotlar bilan birlashtirgan gibrid
harakatlar ham toza zo'ravon bo'lmagan kampaniyalarga qaraganda kamroq samarali bo'ladi.
Zo'ravonlikni zo'ravon bo'lmagan harakatlar bilan aralashtirish muvaffaqiyatga olib kelmaydi.
Tadqiqot mualliflari kampaniyani faoliyat cho'qqisidan keyingi bir yil ichida maqsadlariga 100 foiz
erishilgan taqdirda muvaffaqiyatli deb hisoblashdi.
Tadqiqotga ko'ra, muvaffaqiyatli zo'ravonliksiz kampaniyalarga Eron inqilobi (1977–1979) va
Filippindagi Xalq qudrat harakati (1983–1986) kiradi.
2005 yilda tinimsiz va tizimli zo'ravonliksiz harakatlar Livan xorijiy bosqinini tugatdi .
Mualliflarning aytishicha, Sharqiy Timorda zo'ravonliksiz qarshilik harakati Indoneziya qo'shinlarini Sharqiy
Timor hududidan muvaffaqiyatli haydashga va ilhaq qilingan hududga mustaqillikni qo'lga kiritishga yordam berdi.
Zo'ravonliksiz qarshilik amalda nimani anglatadi?
Har xil turdagi harakat shakllari tasavvur qilinishi mumkin.
Yuqorida tilga olingan misollarda ommaviy norozilik namoyishlari, ish tashlashlar va tashkillashtirilgan hamkorlik
qilmaslik shaklida millionlab ishtirokchilarni o'z ichiga olgan zo'ravonliksiz qarshilik bo'lib o'tdi.
Bu dushmanning siyosiy, iqtisodiy va harbiy qudrat manbalarini tizimli ravishda mahrum qildi.
Bu ish tadbirkorlar, ishchilar, kasaba uyushmalari, talabalar, mutaxassislar, ruhoniylar, yoshlar, ayollar, kambag'allar,
fermerlar uyushmalari va boshqa guruhlarning faol yordami evaziga erishildi, chunki rejim
ularning itoatkorligi va resurslariga tayanar edi.
Elektr stansiyalaridagi eronlik ishchilarning fuqarolik noroziligi kabi ijodiy harakatlar bo'ldi.
Har kecha ular ikki soatga elektrni uzib, davlat kechki yangiliklar dasturini to'xtatib, komendat soatni buzayotgan
namoyishchilarga qorong'ulik ostida himoya yaratishardi.
Ko'pincha, zo'ravonliksiz qarshilik harakatlari shunchalik ko'p namoyishchilarni ko'chalarga jalb qilardiki, qarashlari
qarama-qarshi bo'lgan tomondagi politsiya va xavfsizlik kuchlari taqiqlarni ijro etish uchun
zarur resurslar yoki kadrlarga ega bo'lmas edi.
Axir, faqat bir necha bo'sh qamoq hujralaringiz bo'lsa, birdaniga o'n minglab odamlarni qamoqqa sololmaysiz.
Masalan, o'n minglab odamlar hukumatga sodiq tanklar va qo'shinlarni to'xtatish uchun devor hosil qilishdi.
Hukumat xavfsizlik kuchlariga hujum qilish o'rniga, fuqarolik namoyishchilari tanklar oldida o'tirib, askarlarni salomlashish
ramzi sifatida gullar, shokolad yoki apelsin limonadi kabi tinch ramzlar bilan kutib olishdi
va ularni muxolifatga qo'shilishga chaqirishdi.
Zo'ravonliksiz harakatlar bir necha yil oldin zo'ravonlikka urinish muvaffaqiyatsiz bo'lgan joylarda ham muvaffaqiyatga
erishdi, masalan, Filippindagi People Power harakati misolida.
Nega zo'ravon bo'lmagan kampaniyalar oxir-oqibat ancha yuqori muvaffaqiyatga erishish imkoniyatiga ega?
Tadqiqot mualliflari quyidagi sabablarni keltiradilar:
1. Zo'ravonliksiz kampaniyalar ancha ko'proq odamlarni safarbar qila oladi.
O'rtacha zo'ravon harakatda 50 000 nafar ishtirokchi bo'lgan, zo'ravon bo'lmagan kampaniyalarda
esa o'rtacha 200 000 nafar ishtirokchi bo'lgan.
Bu kengroq chora-tadbirlar ko'rilishiga imkon berdi, bu esa rejim uchun hozirgi holatni saqlash xarajatlarini oshirdi.
Zo'ravon bo'lmagan kampaniyalar ayollar va keksa odamlarning ishtirokiga ham ko'proq ochiq, chunki bu faoliyatlar
zo'ravon qarshilikka nisbatan kamroq xavf tug'diradi.
Erica Chenowethga ko'ra, agar aholining keng qatlamiga erishilsa, rejim o'n foizlik ishtirok
bilan o'z hokimiyatini deyarli saqlab qola olmaydi.
Ha, hatto faqat besh foiz ishtirok bo'lsa ham, rejim uchun qiyin bo'ladi.
2. Ishtirok etgan shaxslarni ajratib olish qiyinroq.
Zo'ravonliksiz kampaniyalarda ishtirok etuvchilar ko'pincha aholining juda turlicha qatlamlarini ifodalaydi, chunki bunday
kampaniyalar turli jins, yosh, din, etnik kelib chiqish, mafkuraviy qarashlar, kasb va
ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega odamlarni o'z ichiga oladi.
Bu qarshi tomonlarning ishtirokchilarni ajratib, ularga qarshi bostirishni amalga oshirishini qiyinlashtiradi.
3. Zo'ravon bo'lmagan kampaniyalar turli-tuman va ko'proq ishtirokchilarga ega bo'lgani uchun yangi taktika va
g'oyalarni ishlab chiqish uchun ko'proq imkoniyatlarga ega.
Tadqiqotga ko'ra, muvaffaqiyatlar muhokama qilinayotgan rejim avtoritar, kuchli yoki zaif bo'lishidan yoki kampaniyani
kuch bilan bostirishga urinishidan qat'i nazar bo'lgan.
Zo'ravonliksiz qarshilikning qo'shimcha afzalliklari quyidagilardan iborat:
- ancha qisqaroq o'rtacha davomiylik (zo'ravon mojarolar uchun 9 yil o'rniga 3 yil)
- ancha kamroq o'limlar, jarohatlar, vayronagarchilik va ruhiy travma
- mojarodan keyingi besh yil ichida demokratizatsiya ustun kelish ehtimoli ancha yuqori.
Hatto zo'ravon qo'zg'olonlar muvaffaqiyatli bo'lsa ham, mamlakatda uzoq muddatda demokratik sharoit bo'lmaydi.
Natijada ko'pincha sobiq rejim tarafdorlariga qarshi qasos choralari qo'llanadi, ozchilik huquqlari e'tiborsiz qoldiriladi
va hokazo, natijada qurolli to'qnashuvlardan keyin mamlakatdagi vaziyat ko'pincha avvalgidan ham ko'proq repressiv bo'ladi.
- Zo'ravon bo'lmagan qarshilik keyingi fuqarolar urushi xavfini kamaytiradi, chunki deyarli yarmiga yaqin
barcha muvaffaqiyatli qurolli mojarolar 10 yil ichida yangi qurolli mojaroga olib keladi.
Zo'ravonlikni faqat qarshi zo'ravonlik bilan yengish mumkin degan qarash shuning uchun noto'g'ri.
Harbiy kuchga nisbatan ancha muvaffaqiyatliroq muqobillar mavjudki, ular harbiy amaliyotlardan farqli
o'laroq, tegishli mamlakatda haqiqiy, barqaror, adolatli va demokratik tinchlikni ta'minlay oladi.
Shu orada, Erika Chenoweth 2004 yildan 2019 yilgacha tadqiqotlarini davom ettirib, quyidagilarni aniqladi:
Zo'ravon bo'lmagan qo'zg'olonlar zo'ravon qo'zg'olonlarga qaraganda hali ham ko'proq muvaffaqiyatli bo'lib qolmoqda.
Biroq, hukumatlar zo'ravon bo'lmagan qarshilikni bartaraf etishga yaxshiroq tayyor bo'lib qoldi.
Diktatorlar va avtoritar rejimlar zo'ravonliksiz harakatlarni bostirishni o'rgandilar.
Zo'ravonliksiz qarshilik harakati 21-asrda quyidagi muammolarga duch keladi:
- Neytral xabar berish senzura va kuzatuv tufayli to'sqinlikka uchraydi, soxta yangiliklar esa rejimlar tomonidan tarqatiladi.
- Zo'ravon qanotlarga ega bo'lmagan zo'ravonliksiz harakatlar ko'paydi.
Provokator agentlar harakatga zo'ravonlik kiritish uchun tobora ko'proq qo'llanilmoqda.
Agent provocateur — politsiya, jamoat prokuraturasi yoki maxfiy xizmatlar kabi hokimiyat organlari nomidan guruh
yoki tashkilotga kirib, uning a'zolarini noqonuniy harakatlar sodir etishga undaydigan shaxsdir.
Bu shafqatsiz qanotlar harakatning muvaffaqiyatini kamaytiradi.
Shuning uchun: Zo'ravon shaxslarning maqsadli aralashuvidan ehtiyot bo'ling!
- Raqamli harakatlar va imkoniyatlar ortiqcha baholangan.
Garchi internet orqali odamlarni tezda safarbar qilish mumkin bo'lsa-da, bu odatda odamlar bir-birini shaxsan tanishi
talab etiladigan uzoq muddatli kampaniyalarga olib kelmaydi.
- Ko'pincha kampaniyalarni rejalashtirishga va harakat ichidagi birlikni mustahkamlashga juda kam vaqt va energiya sarflanadi.
Muvaffaqiyatli qarshilik kampaniyasi odamlar bir-birini yaxshi biladigan va zulm yuzaga kelganda bir-biriga yordam
beradigan guruhlarning mustahkam tarmoqlarini talab qiladi.
Ushbu qiyinchiliklarga qaramay, zo'ravonliksiz qarshilik hanuzgacha muvaffaqiyatliroq bo'lib qolmoqda.
Nega hozirgacha zo'ravonliksiz yo'l ancha ko'p qo'llanilmagan?
Tadqiqot mualliflari bunga zo'ravonliksiz qarshilikning mohiyati, imkoniyatlari va muvaffaqiyatga erishish ehtimollari haqidagi
bilim yetishmasligi sabab bo'layotganini taxmin qilishmoqda.
Ajablanarli emaski, bu tadqiqot siyosatchilar, ommaviy axborot vositalari va akademiya
tomonidan asosan e'tiborsiz qoldirilmoqda.
Axir, agar qurolli kuchdan ancha samarali usullar mavjudligi anglab yetilsa, urushlardan olinadigan foyda xavf ostida qoladi.
Buning sababi shundaki, qurol sanoatining biznes modeli zo'ravon qarshilik zarur va muhim, degan hikoyaga asoslangan.
Xulosa: Biz urush emas, tinchlik qobiliyatiga ega bo'lishimiz kerak!
Shunday ekan, iltimos, bu dasturni ijtimoiy tarmoqlarda ulashib, xabar tarqating!
Faqatgina ushbu tadqiqot natijalari qabul qilinsa, yana dahshatli qon to'kilishi va vayronagarchilikning oldini olish, shuningdek
urushdan foyda ko'ruvchilarning inson azob-uqubatlari va butun mamlakatlar vayronagarchiligidan
daromad olish imkoniyatini yo'q qilish mumkin bo'ladi.
Internetdagi ijtimoiy tarmoqlarga tayanmang, balki haqiqiy hayotda ishonishingiz mumkin
bo'lgan o'xshash fikrli odamlar bilan tanishing.
Faqat birgalikda zo'ravonlik spiralini sindirish mumkin.
Bizga tinchlik uchun birlashib, o'rnak bo'lib yetakchilik qiladigan odamlar kerak.
Kla.TV tinchliksevar odamlarning mahalliy tarmoqlanishini www.kla.tv/vernetzung manzildagi aloqa formasidan
foydalangan holda mamnuniyat bilan qo'llab-quvvatlaydi.