Не варта недаацэньваць: вайна можа быць смяротнай у любы момант для ўсіх, хто ў ёй удзельнічае!
Тыя, хто добраахвотнікам ідзе на вайну, безумоўна, не будуць у тыле, а будуць накіраваны на перадавую.
Гэта зразумела. Для мяне відавочна, што вайна ўплывае на пакаленні.
Вайна ніколі цябе не пакідае. Нават калі ты аселы, у цябе ёсць дом і сад, які мае бацькі
пабудавалі ў Бонне. Яна ніколі цябе не пакідае.
Усе снайперы, усе снайперы, калі яны вяртаюцца дадому, не могуць справіцца з тым, што яны забілі людзей.
Бо ўначы, у снах, твары вяртаюцца, і яны не могуць ад іх пазбавіцца.
У выніку альбо алкаголь, альбо псіхатрапныя наркотыкі, альбо самагубства.
І гэта датычыцца ўсёй вайны. Вайна мае шмат розных асоб.
Але вайна, што абрынулася на нацыю, мае толькі адно аблічча.
Ён знішчае народ, яго гісторыю, яго ўпэўненасць у сабе.
Дык хто яшчэ хоча ўдзельнічаць у вайне, ці хтосьці там ідэаліст і хоча туды паехаць з гэтай прычыны...?
Ну, мушу сказаць, для мяне гэта абсалютна... – я нават не магу ўявіць, што нехта можа
такое зрабіць! Гэта ж не фільм! Гэта не забаўна!
І, можа, у фільме мост выбухае ці нешта такое. Але ў рэчаіснасці ўсё выглядае інакш.
І кожны дзень, і кожную гадзіну — гэта пра ваша ўласнае жыццё. І гэта не варта недаацэньваць.
Вы не можаце дапамагчы нікому быць шчаслівым.
Але я б добра падумаў...! Ты заўсёды можаш сказаць «не».
Што значыць вайна? Колькі людзей у Германіі сапраўды ведае?
Віртуальная вайна існуе ў фільмах або ў навінах.
Розніца ў тым, што вы не ў цэнтры падзеі, а проста гледач.
У Германіі не было вайны больш за тры пакаленні.
Цяпер краіны НАТА масава рэармяцца.
Здаецца, пустыя казны не з'яўляюцца праблемай для мільярдаў, якія трацяцца.
Хутчэй, згодна з нядаўняй заявай прэзідэнта Асацыяцыі рэзервістаў, у выпадку вайны Нямецкім узброеным сілам спатрэбяцца замены
для каля 1000 загінулых або цяжка параненых салдат у дзень.
Гэта складае каля 1,1 мільёна за тры гады.
Паколькі – пакуль што – большая частка гэтага павінна быць добраахвотнай, Бундэсвер рэкламуе сябе ў
школах, на аўтобусных прыпынках і падчас дзіцячых праграм.
Нібы гэта быў добрааплатны прыгодніцкі адпачынак.
Але ж гэта пра вайну! Гэта пра забойствы і загіну! Гэта пра разбурэнні!
Гэтыя сведчанні вачэй нагадваюць нам пра тое, што перажылі людзі ў Германіі, — людзі, якія
былі не гледачамі, а непасрэдна пацярпелымі.
Не так званыя героі на нейкім фронце, а дзеці, якія і сёння нясуць на сабе эмацыйныя шнары.
Я нарадзілася ў 1932 годзе, і ў канцы вайны мне было трынаццаць гадоў.
І дзе вы жылі, калі пачалася вайна?
Калі ў Мюнхене пачалася вайна, вельмі ў цэнтры, ну, не зусім, але амаль у цэнтры горада.
Ну, я нарадзіўся ля мора, ці, дакладней, на ўзбярэжжы — у Кранцы, ва Усходняй Прусіі.
Гэта краіна, якая бясконца пакутавала.
І колькі мне было гадоў? Калі мы ўцяклі з Кранца, мне было каля чатырох з трох чвэрцямі, я нарадзіўся ў лютым 1940 года.
Мая маці потым у верасні з'ехала, пакінуўшы Кранц на цягніку, бо, па яе словах, усё гэта развальвалася.
Бо мы ўжо чулі грымот гармат удалечыні і бачылі, як уначы гарэў Кёнігсберг — вядома, не мы, дзеці, а дарослыя.
Бамардзіроўшчыкі праляцелі і зраўналі ўсё з зямлёй.
Мы жылі проста на ўзбярэжжы – як у раі, як у раі!
Нас, так бы мовіць, вырвалі з гэтага раю.
Мая маці ўзяла за рукі трох дзяцей. У нас была пакаёўка.
Толькі з валізкай, г.зн. з тым, што было на нас, а потым сесці на цягнік у Аўстрыю, дзе жыла яе сястра.
Усё пачалося ў 1943 годзе, а потым у 1944-м было шмат бамбардзіровак, таму нам давялося пакінуць Мюнхен.
Маці з дзецьмі ва ўзросце да 14 гадоў павінны былі сысці.
А калі яны не былі гатовыя гэта зрабіць, то дзяцей проста адпраўлялі куды-небудзь адных.
Я не ведаю дзе, таму для нас гэта не было важна, бо мы пакінулі Мюнхен добраахвотна.
Але было вельмі цяжка знайсці, дзе спыніцца.
Звычайна ніхто з тых, хто жыў у сельскай мясцовасці, гэта значыць за горадам, непадалёк ад
вялікага горада, не хацеў гарадскіх жыхароў.
Бо яны не падыходзілі для той фермерскай працы, якую яны выконвалі, — вось што нам сказалі.
Не ў тых словах, але, ну, вы разумелі, што адбываецца.
Якія ж успаміны пра вайну, акрамя грукату гармат, акрамя таго, што Кёнігсберг – мы амаль не бачылі яго
дзецьмі, бо вечарам ужо спалі – што там былі беспарадкі, пра гэта нам казалі. Мы чулі грукат гармат.
Але потым з'явілася нешта, што, так бы мовіць, суправаджала мяне ўсё маё жыццё.
Гэты неспакой, выкліканы ўцёкамі, не проста знік; ён недзе застаўся.
Таму ты так і не прыязджаеш. Ты заўсёды застаешся дзесьці...
Так, дом, дом быў вельмі важным для мяне, а таксама для маіх двух братоў і сясцёр.
Мы гаварылі пра дом яшчэ шмат гадоў.
Я памятаю, што, будучы маладым чалавекам, я быў гатовы, як хлопчык, пайсці на вайну супраць
рускіх, каб, так бы мовіць, вызваліць сваю радзіму.
Я добра памятаю – вы, безумоўна, знаёмыя з венгерскім паўстаннем 1956 года, калі каля 80 000 венграў загінулі.
І мне тады было 16 гадоў, і я б паехаў у Венгрыю ваяваць супраць саветаў.
Гэта было простае пачуццё на той момант.
Потым здарылася нешта яшчэ, што мяне вельмі здзівіла.
Я бачыў фільм пра «воўчых дзяцей». Не ведаю, ці бачыў ты яго.
І калі я паглядзеў гэты фільм, я пачаў плакаць так, як мне было зусім неўласціва. Я не ведаў, што ў мяне такія эмоцыі.
Гэта быў чалавек, які плакаў, але насамрэч я плакаў так моцна, што слёзы сцякалі па маім твары.
Мая жонка была цалкам ашаломленая: «Што з табой не так?»
Я тут бачыў фільм пра ваўчыных дзяцей.
І тады я зразумеў, што ўва мне нешта было знішчана.
Гэты фільм, так бы мовіць, таксама вывеў на паверхню гэтыя пакуты і гэтыя страхі.
Гэта быў дакументальны фільм – пра гэтых дзяцей.
Гэтыя дзеці з'явіліся, распавялі пра сябе, сваё жыццё і гэтак далей, як яны сябе адчуваюць.
Я сустракаў людзей, якія самі былі ў Кранцы, калі рускія яго занялі, і тое, што яны там перажылі, было жахлівым.
Хлопчыкі – магчыма, васьмі ці дзесяці гадоў, а можа, і крыху старэйшыя – прыбралі целы з плотаў.
Гэта значыць, што людзі выйшлі са сваіх падвалаў, а потым у іх не было чаго есці, і яны замерзлі да смерці, трымаючыся за плот.
І гэтыя людзі потым аднеслі іх на могілкі, як маладых, каб пахаваць іх.
Я таксама ведаю пра згвалтаванні, напрыклад.
У мяне... У нас была медсястра Чырвонага Крыжа... – але ўсё гэта адбылося пасля вайны, я маю на ўвазе, досвед людзей.
Аднак трэба сказаць і тое, што існавала імкненне да справядлівасці, і што рускі начальнік
або мэр быў даволі прыязным да нямецкіх дзяцей.
Ён не мог зрабіць шмат. Людзі галадалі, паміралі проста таму, што ў іх не было ежы, замярзалі да смерці.
Я магу толькі сказаць, што адбылося ў Кранцы, на падставе таго, што пачуў пасля.
Такім чынам, тысячы і тысячы жыхароў былі забітыя, згвалтаваныя.
Я, напрыклад, ведаю адну гісторыю — калі цябе цікавіць, гэта значыць, я не ведаю?
Цяжарную жанчыну проста выцягнулі з яе пакоя і сцягнулі ўніз па лесвіцы расійскія салдаты.
Або хлопца гадоў 15-16, на жываце якога рускі салдат танцаваў, пакуль у яго кішкі не выпалі.
Але я сам гэтага не перажываў, я ведаю пра гэта ад людзей, якія гэта перажылі і расказалі мне.
Напрыканцы вайны мы былі ў сельскай мясцовасці.
І такая хісткая, даволі дрэнна спраектаваная прыбудова – дванаццаць квадратных метраў
на чатырох чалавек, траіх дзяцей і іх маці.
І вось гэта было... Ферма была на дарозе, яна спускалася па схіле, а мы былі там, уверсе.
І гэтая кватэра, дзе мы жылі, была прыбудовай.
І наадварот з фермы і насустрач саду.
І быў там таксама вузкі дарог, але яна была неасфальтаваная і нічога падобнага. Проста так...
І вось мы былі там, практычна цалкам ізаляваныя.
Таму ніхто не хадзіў гуляць — хіба што ўдзень, бо і на гэта ў іх не было часу — за выключэннем тых, хто не працаваў.
І ў канцы вайны прыбыў цэлы батальён Вафен-СС.
Я не ведаю, ці што гэта для вас значыць. Гэта была спецыяльная падраздзяленне, якое таксама мела спецыяльныя задачы.
Мушу сказаць, яны не былі асабліва публічнымі; вы не даведаліся, чым яны займаюцца. Але іх баяліся.
А людзі былі раскіданыя па ўсёй вёсцы, спыняліся дзесьці ў жытле, не ведаю, дзе. Я туды не хадзіў.
Але пасля таго, як мы жылі па-за фермай, а тая старая хата, што там стаяла, была ўсяго толькі прыбудовай.
І нам давялося абысці ўвесь сад, а потым увайсці ў двор, каб дабрацца да прыбіральні.
Гэта быў проста просты туалет, можна сказаць.
А потым там былі салдаты, і адзін з іх раптам схапіў мяне за запясце, бо мне трэба было ў
прыбіральню, і паспрабаваў зацягнуць у хляў.
І ў мяне нейкім чынам было адчуванне, што ў яго не былі добрыя намеры ў твой адрас.
І я завыла забойча, што не з'яўляецца маім звычайным спосабам выказвання.
І тады, дзякуй Богу, з'явілася адна з дачок фермера і адразу ж кінулася да яго — яна была дужэйшай дзяўчынай — і сказала:
Адпусці гэтае дзіця! Зараз жа! Інакш я саберу ўсіх, і тады табе будзе кепска!
І ён, напэўна, быў такі здзіўлены, не ведаю, у любым выпадку ён мяне сапраўды адпусціў, яна схапіла мяне і павяла да маёй мамы.
І так, я проста гэта прапусціў.
І гэта зноў здарылася са мной пазней, калі мяне таксама абараніў нехта іншы.
І гэта было тады, калі мы зноў вярнуліся ў Мюнхен.
І заўсёды там не было электрычнасці.
Таму, калі вы ўваходзілі ў будынак узімку, пад вечар, вы нічога не бачылі.
Таму ты арыентаваўся там толькі таму, што ўжо некаторы час там жыў.
А я проста хацеў зайсці ў дом, і яго ніколі не замыкалі, бо гэта было немагчыма; ніхто не меў ключа знізу...
І ён стаяў у дзвярах дома, у які я хацела ўвайсці.
А потым ён паспрабаваў мяне ўцягнуць.
Я зноў жахліва закручэла, і тады, на шчасце, з суседняга дома выйшаў малады чалавек,
якога я ведала: ён быў крыху старэйшы за мяне.
І ён таксама яго ведаў, і адразу ж падышоў да мяне, выцягнуў руку і сказаў:
І калі ты яшчэ раз дакранешся да той дзяўчыны, яна мая дзяўчына, я збіту цябе да непрытомнасці!
І потым ён знік без следу. Дзякуй Богу!
Так мой бацька вярнуўся, і я першым яго ўбачыў – зусім вычарпаным.
Магчыма, — я дакладна не ведаю, ён ніколі пра гэта нічога не казаў, — ён уцёк з рэйнскіх лугоў, значыць,
у яго была такая магчымасць. Ён быў зусім вычарпаны.
І ён насамрэч вельмі мала расказваў пра тое, што перажыў, і пра нацысцкую эпоху.
Тыя, хто вярнуўся з вайны, былі альбо параненыя, альбо з траўмамі, па сутнасці, амаль усе, калі толькі ў іх
не была нейкая асаблівая праца, пра якую я не ведаю.
Аднойчы да нас у госці завітаў сябар маёй маці з дзяцінства. Яго ўзялі ў палон у Францыі, і ён распавёў нам, што
вязні, якія там былі — я думаю, дзесьці каля Міжземнага мора, — трымалі іх у турэмным лагеры.
А потым кожны дзень замест ежы ім давалі агурковы суп, і тады каля паловы лагера захварэлі на дызентэрыю .
І потым яны памерлі пакрысе, лагічна, бо ніхто гэтага не вытрымае.
Гэта таксама быў спосаб пазбавіцца ад людзей.
Ён мала расказваў пра сябе, але памёр праз год пасля нашага візіту. Праўда, я не ведаю, з чым ён памёр.
Але, як я сказаў, яны ўсе былі хворыя, усе да аднаго.
Бо на той «дыеце», у двукоссі, ты не выжывеш.
Потым ён, напэўна, таксама не мог пераносіць тое, што меў, калі быў дома са сваёй жонкай, — ежу. Нават калі ён мала атрымліваў.
І я не ведаю, як тады было, ці ўлічвалі той факт, што яны доўга былі ў палоне, што ім, магчыма, далі больш талонаў на ежу ці...
Нічога не ведаю, я пра гэта нічога не ведаў і таксама нічога не чуў.
Але звычайна ўсіх іх трэба было б агледзець у бальніцах. Гэта было зроблена?
Я не думаю, што ў іх былі матэрыялы, людзі ці абсталяванне; усё было ў стане надзвычайнай сітуацыі.
Ёсць пра гэта гісторыя. Мая старэйшая сястра – прыйшоў да нас у дом мужчына, пастукаў у дзверы і спытаў: «Ці ёсць у вас хлеба?»
І тады мая маці сказала: «Не, у нас няма хлеба». Хлеб быў патрэбны нам самім.
І тады мая старэйшая сястра ўскрыкнула і сказала: «Мама, ты ж не можаш проста так адпусціць гэтага чалавека».
І тады мая маці пахіснулася і дала мужчыну бохан хлеба. Такое тады было.
І мая маці зрабіла гэта найлепш, як магла.
І нам давялося на ўласныя вочы паглядзець, як мы маглі б дастаць ежу.
Потым маім бацькам горадам Альфельд выдзеліў кавалак садовай зямлі, якую ім давялося апрацоўваць самастойна.
Потым мы пайшлі з маці ў поле набраць бульбы .
І мы яшчэ скралі рэпу і, вядома, павінны былі сачыць, каб нас не злавілі ўзброеныя палявыя вартаўнікі.
Вядома, яны б нас не расстралялі, гэта цалкам зразумела, але яны б нас прагналі.
Крадзець буракі, каб з іх зрабіць сіроп.
Мой бацька напісаў у сваім дзённіку, што мы ўсе былі недакормленыя.
Мы былі настолькі недакормленыя, што ў нас таксама развіліся кішачныя хваробы – аскарыды і гэтак далей, і таму падобнае.
І потым мне самой давялося паехаць у Кляйнвальсэрталь у Аўстрыі, каб акрыяць, бо я захварэла
на туберкулёз, а менавіта на галярны туберкулёз.
Такім было. Найперш, я дагэтуль вельмі выразна памятаю так званы кукурузны хлеб.
Я не ведаю, ці чулі вы калі-небудзь пра гэта.
Такім чынам, замест збожжа было кукурузнае мурожанае ад амерыканцаў.
На смак было зусім не смачна, нам не спадабалася.
У першы год-два даводзілася проста мірыцца з гэтым.
Масла таксама не было, гэта цалкам зразумела, быў маргарын.
Мёду таксама не было, быў штучны мёд.
Нас атачалі жылыя дамы і руіны.
Напрыклад, у Эсэне мы ў дзяцінстве закідвалі каменьчыкі па вадзе.
Я не ведаю, ці знаёмыя вы з гэтым тэрмінам.
Такім чынам, збірайце цагліны з-пад завалаў, апрацоўвайце іх малатком і гэтак далей.
Або, напрыклад, збіраць металалом, каб на заробленыя грошы купіць малако. Я, вядома, рабіў гэта ў дзяцінстве.
Каб дапамагчы пракарміць сям'ю, так бы мовіць.
Такім было тады. Мы нават дайшлі да таго, што збівалі малатком вадасцёкавыя трубы, каб
дабрацца да чыгуну, бо чыгун быў асабліва каштоўным.
На пачатку вайны нам выдавалі харчовыя талоны – так іх называлі.
А для ўсіх у сям'і – дзеці да шасці гадоў атрымалі больш, немаўляты – крыху больш і яшчэ нешта – але
ці было гэта дзіцячае харчаванне, я сказаць не магу.
Так, а ежа для дарослых была сапраўды аскетычнай. Яе ніколі не хапала, каб наесціся.
Бульба была даступная толькі тады, калі нехта дзе-небудзь яе прадаваў.
Вы ніколі не былі ўпэўнены, куды пайсці, каб атрымаць тое, што вам было патрэбна. Прынамсі, так было, калі мы былі ў Мюнхене.
У сельскай мясцовасці было гэтак жа цяжка. Селяне не хацелі нічога аддаваць.
Такім чынам, у цябе былі рэчы, якія ім спадабаліся, і яны аддалі табе нешта ўзамен, але ў
наступны раз у цябе ўжо нічога не засталося.
Бо ў нейкі момант усе запасы скончацца.
Ну, я ведаю, як выглядае голад – і што пры гэтым адчуваеш...
Я, безумоўна, магу гэта пацвердзіць.
Таму майму бацьку тады давялося клапаціцца, каб пракарміць сям'ю.
А потым ён шпіёніў за амерыканцаў і брытанцаў на Усходзе. Гэта забяспечвала яго сям'ю грашыма.
Гэта відавочна з яго дзённіка і таго, наколькі яму было цяжка.
Ён не мог ехаць на машыне, трэба было перасякаць мяжу і гэтак далей, а потым яшчэ неяк праводзіць ноч на вакзалах.
Такім чынам, яму не было так лёгка.
Пазней у яго быў офіс у Мюнхене, а таксама ў Берліне.
Таму саюзнікі былі вельмі ўражаны яго справаздачамі — ён быў вельмі добрым пісьменнікам.
І згвалтаванні заўсёды паведамляліся.
І мы таксама пазнаёміліся з людзьмі, з якімі жылі разам.
Напрыклад, у Эсэне, у жылым доме, дзе нас пазней размясцілі.
Потым мае бацькі пераехалі ў Эсэн, бо мой бацька ўзначаліў аддзел рэдакцыі бізнесу ў тамтэйшай газеце «Neue Ruhrzeitung».
Мы, дзеці, ведалі гэта, мы ведалі. І твары жанчын больш ніколі не былі шчаслівымі.
Гэта зрабіла незабыўнае ўражанне. Адна з нашых цётак была дэпартаваная на Сібір.
Дзясяткі нямецкіх маладых людзей памерлі на яе руках. Яна таксама пісала пра гэта вершы.
Усе яны павернутыя на захад, сказала яна.
Яны заўсёды хацелі глядзець на захад, туды, дзе заходзіць сонца, дзе знаходзіцца Германія.
Жыццё з рускімі было неверагодна цяжкім.
Гэты пасляваенны перыяд быў, скажам так, мы як бежанцы з Усходу не былі асабліва, скажам так,
жаданымі мясцовым насельніцтвам. Гэтага не адбылося.
Нам давялося дзяліцца сваімі рэчамі з мясцовымі.
Сумесны пражывецкі пакой, сумесны адзенне, сумесная ежа і гэтак далей і гэтак далей.
Адна з найгоршых сітуацый была ў гэтым бункеры, у гэтым супрацьпаветраным сховішчы на Нокербергу.
Гранчатая крытая падвала, выразаная ў гары, пабудаваная для захоўвання напояў, у асноўным віна ў мінулым, а пазней — піва.
І быў трывожны сігнал, і – усё гэта ўжо было даволі блізка, вы ж ведалі, – а потым мы, мая бабуля і я, нас было ўсяго двое,
зайшлі туды, а там, як я пасля даведаўся, было 3000 чалавек.
І калі трывога скончылася, людзі ў паніцы кінуліся да выхаду.
І іх каля дзесяці ці больш, я дакладна не ведаю, людзей, якія былі растаптаныя – літаральна...
І гэта было жахліва, вядома! Мы даведаліся пра гэта толькі пасля.
І паветра там было такім дрэнным, што некаторыя людзі, натуральна, знепрытомнелі, не вельмі далёка ад падлогі,
таму астатнія крыху адышлі, а потым яны ўпалі на падлогу, і тады вы не пераступалі праз іх, а, напэўна, наступілі на іх.
Я не магу ўявіць, каб было інакш.
Так, гэта былі непрыемныя падзеі, тады табе было столькі, а мне ўсяго адзінаццаць...
Я думаю, што гэта было ў 1943 годзе, калі гэта сапраўды набрала абароты.
Потым скінулі фасфаравыя бомбы, якія выбухалі пры ўдары аб зямлю, вызваляючы ўвесь фасфор, што адразу ж загарэўся.
І раптам уся вуліца, дзе мы жылі, загарэлася, і полымя ўжо ўздымалася высока ўверх.
І так усе мы: мой старэйшы брат, мама і я, мусілі стаць ля вокнаў і патушыць агні на рамах, бо калі б полымя да іх дасягнула,
яны б згарэлі, а шыбы б разбіліся, і тады б нічога не засталося.
І гэта не надта прыемна, бо вы не маглі атрымаць вокны.
Гэта было амаль усё, што трэба. Калі ты нічога ні ад кога не атрымаў або ў цябе не было сваякоў, у якіх былі такія
рэчы, то так, табе проста даводзілася жыць тым, што было, ці былі ў цябе аконныя шыбы ўзімку, ці не, — усё роўна...
Нават пасля вайны мы жылі ў кватэры без аконных шыб, бо іх нельга было дастаць. І шыб проста не было.
Ну, я думаю, што іх прадавалі на чорным рынку, але ў рэальным жыцці немагчыма было
дастаць дыск, які б хто-небудзь дзе-небудзь набыў.
І ці склалася ў вас падчас вайны ўражанне, што вайна брала дзіцячыя інтарэсы пад увагу?
У мяне такое ўражанне не склалася.
Бо калі мы яшчэ былі ў вёсцы, нам даводзілася капаць бульбу і рэпу, каб накарміць усіх бежанцаў з Усходу.
І тады самалёты пачалі па нас страляць. Яны ляцелі так нізка, што можна было разгледзець галовы пілотаў у кабіне.
Яны не цэліліся проста ў нас, але ў дзяцінстве ты гэтага не ведаеш. Ты проста думаеш: «Ён хоча мяне застрэліць».
Я бег, як ад смерці, таму думаў, што не дабягу.
І раз, падчас вайны, мне давялося пайсці да стаматолага.
Да наступнага горада я б не змог прайсці так далёка, бо было вельмі спякотна.
Улетку было даволі спякотна, і, як я ўжо казаў, 30 градусаў не было нічым незвычайным.
Мне давялося вырваць зуб. А потым я зноў вярнуўся на ровары.
У нас быў яшчэ адзін ровар, але яго пазней скралі.
І потым яшчэ адзін спусціўся на самалёце.
Кукурузныя каласы былі даволі высокія, таму я проста зайшоў у поле, кінуўся на каласы і проста выкінуў ровар.
І тады ён зноў страляў у мяне.
І гэта здарылася трэці раз, калі там было шмат людзей, бо ішла ўборка хмельных шпалер, з якіх
здымаюць хмелевыя канусы, што патрэбна для варэння піва.
І тады прыляцелі самалёты. І вось так атрымалася: гэты хмельны сад быў даволі блізка да лесу.
І чым далей ты быў ад лесу, тым даўжэй табе даводзілася бегчы.
Яны зноў паваліліся, я думаў, што яны вось-вось разбурацца.
Таму што тады хмель, сёння ўсё зусім інакш, даводзілася вешаць на дроты.
І гэтыя слупы, якія трымалі дроты, былі даволі высокімі.
І калі самалёты ўжо так апусціліся, што ўнутры можна было разгледзець галовы членаў экіпажа, мы
падумалі: божачкі, няўжо яны ж не ўпадуць туды.
Таму мы беглі як шалёныя, кожны спрабаваў уцячы ў лес.
А потым яны проста стралялі туды-сюды, туды і назад.
Мы так напалохаліся, гэта было вар'яцтва!
Я ніколі не хачу больш перажываць нешта падобнае! Таму, спадзяюся, гэта больш ніколі не паўторыцца.
Сёння ў іх ёсць іншая зброя і такое. Але тое было жахліва.
Калі я быў маладым студэнтам-тэолагам, я таксама наведваў дзіцячы дом; мы павінны былі наведваць дзіцячы дом.
Я быў з групай студэнтаў-тэолагаў.
І мы ўсё гэта паслухалі і гэтак далей, зноў пайшлі дадому, і тады падбег хлопчык, можа, гадоў
васьмі ці дзевяці, абняў мяне і сказаў мне «Тата».
І гэта пранізала маё сэрца, як нажом! Ты нават не можаш сабе ўявіць.
І тады я сказаў, што калі ажанюся, то ўдачуру двое дзяцей. І я так і зрабіў.
Проста каб ты ведаў, гэта туга, якую ты адчуваеш, калі гуляеш з дзецьмі на вуліцы, напрыклад, у Альфельдзе
ці нават у Эсэне, і ў іх няма бацькоў, нешта не хапае!
Маці не могуць гэта кампенсаваць; яны рабілі гэта натуральна, гэта цалкам зразумела, але гэта вельмі важна.
І гэтая смута закранула мяне вельмі, вельмі глыбока, як і абдымкі пасля.
Участкі, засыпаныя руінамі. Напрыклад, смярдзючы пах.
Я памятаю, калі мы пакідалі Кранц, спачатку мы былі ў Альфельдзе, так? А потым мне давялося ехаць у Ганновер на рэнтген.
І там я ўбачыў разбураны горад. Гэта быў для мяне шок.
Ты нават не ўяўляеш. Гэта мой досвед.
І калекі на вуліцах, так, безумоўна.
Але тады было інакш. Таму мы абаранілі сябе, што тычыцца інвалідаў.
Вось чаму ён страціў руку, вось чаму ён страціў нагу, вось чаму ён стаў маляваць ротам, або маляваць нагамі.
Мы паважалі гэтых людзей.
Такім чынам, гэта адчуванне, што ўвесь сацыяльны лад развальваецца.
Пасля Першай сусветнай вайны ў нас таксама былі тыя дзесяць гадоў, Веймарская Рэспубліка, як вы ведаеце, калі
людзі эксплуатаваліся і пачаўся гэты ўвесь маральны заняпад.
Вядома, у пэўным сэнсе гэта таксама існавала пасля Другой сусветнай вайны, але, на маю думку, не так моцна.
Я б не змагла жыць каля аэрапорта, гэта мяне стрэсіла б.
Вяртаюцца не толькі гукі, але і ўспаміны.
І гэта былі жахлівыя ўспаміны. Таму пасля вайны некалькі гадоў яны былі прысутныя кожную ноч.
На шчасце, з часам гэта крыху сціхла.
Але калі я чую шмат матавых самалётаў, што часам здараецца ў пэўныя часы, і калі яны проста лятаюць з
рэкламай ці нечым падобным, я лічу гэта надзвычай падазроным.
Мне гэта не падабаецца. Гэта нагадвае мне пра тыя часы, і яны былі зусім не прыемнымі.
І менавіта тады ўпалі першыя фасфарыстыя запальныя бомбы, прызямліўшыся проста на
вугальнай складоўцы. Гэта было, вядома, удвая горш.
А дом з іншага боку... вуліца была не такая шырокая, і, вядома, полымя — фосфар — перакінулася туды, і тады ўвесь дом згарэў.
І там памерлі людзі. Вось і ўсё...
Так, а потым вы проста пакідаеце іх у вугальнай погрэбі.
І мы хацелі нешта, каб сагрэць тут, бо не зусім было — была восень, але ўсё ж ужо было даволі холадна.
І дзеці пайшлі туды і захацелі таго, бо гэта было недалёка, і ў кожнага з іх была ў руках вёдра.
І тады мы стаялі там і не ведалі, што сказаць.
Мы не плакалі, але гэта быў сапраўдны шок!
І што б вы, на аснове свайго досведу, параілі маладым людзям ці тым, хто зараз прымае рашэнні, аб чым ім варта падумаць, перш
чым пачынаць інтэнсіўна рэкламавацца і зноў узбройвацца на вайну?
Я б проста параіла ўсім, калі гэта ўвогуле магчыма, не ўвязвацца ў вайну.
Такое немагчыма апісаць. Я магу расказаць табе пра гэта, але ты не можаш ведаць, што гэта
такое, што давядзецца перажыць, ці нават выжывеш ты.
Калі мы яшчэ былі ў Мюнхене, нам даводзілася кожную ноч спускацца ў склеп, бо бомбы пастаянна падалі.
Такім чынам, у дзяцінстве ў вас ніколі не было ночы, калі б вы маглі спаць усю ноч.
Гэта сапраўды драматычна, вы нават не ўяўляеце.
І тыя, хто на полі, у каго практычна няма магчымасці сказаць: «Гэта мне не пасуе, я сыходжу».
Гэта немагчыма! Іх застрэляць. Гэта было цалкам нармальна...
Я магу сказаць толькі яшчэ адно, бо гавару пра здымкі.
Пасля вайны, гэта значыць, у канцы вайны, калі ўжо было на 100% пэўна, што гэтую вайну незваротна прайгралі і што больш нічога
дасягнуць нельга, яны сабралі ўсіх пажылых, гэта значыць, тых, каму было 60 гадоў і больш, якіх Гітлер
лічыў старымі, і маладых людзей ва ўзросце ад 14 гадоў для «Фолькштурму» (народнага шторму).
І потым ім усё роўна давялося паспрабаваць спыніць «варога» — у двукоссі.
Можна ўявіць, што адчувае 14-гадовы хлопец, калі яго ўзбройваюць гвинтоўкай для абароны так званай радзімы.
І 60-гадовыя таксама не былі ў найлепшай форме.
А потым, пад канец вайны, калі амерыканцы ўжо ўвайшлі ў нашу краіну, усё было так: яны загадзя
заўважылі, што некаторыя хлопцы, 14-гадовыя, хацелі ўцячы.
Яны больш не хацелі ні з кім змагацца, яны баяліся і хацелі ісці дадому.
Яны злавілі іх і павесілі на бліжэйшым дрэве... Жорсткасці больш не было б!
Я размаўляў з двума афіцэрамі, высокапастаўленымі афіцэрамі.
Я наведаў аднаго з іх у ягонай казарме. Я сказаў ім вось што:
Вы не павінны адпраўляць сваіх навабранцаў у замежныя місіі!
Трымайце іх дома! Скажыце ім застацца дома!
У любым выпадку гэта добраахвотна. Яны гэта зразумелі.
І калі вы бачыце ўсе траўматычныя раненні, атрыманыя гэтымі салдатамі, якія цяпер параненыя ў
афганскай місіі і ў іншых месцах, вы можаце сказаць: «Хлопцы, вінаваціце толькі саміх сябе!»
Трэба спытаць, які матыў у гэтых хлопцаў? Ёсць тры матывы.
Ёсць уласцівы ад нараджэння юнацкі ідэалізм.
Але гэтая маладая асоба тады збіваецца са шляху. Ён лічыць, што робіць нешта добрае, але гэта зусім не добра!
Гэта таксама прадэманстравала вайна ў Афганістане.
Потым ёсць малады чалавек, якому ўвогуле ўсё роўна, які нічым не зацікаўлены.
А ёсць і такія, хто робіць гэта дзеля прыгодаў.
Таму ён сядзіць у сваёй браніраванай машыне або трымае ў руцэ зброю і адчувае сябе магутным –
гаспадаром жыцця і смерці. Гэта таксама спакуса!
А потым ёсць яшчэ адзін малады чалавек, які кажа сабе: ну, калі я зараз паступлю ў
Брытанскую армію, то мне не давядзецца хвалявацца.
У мяне стабільная праца, я атрымліваю заробак, і ўрэшце атрымаю пенсію. Вось і ўсё.
Не варта недаацэньваць той факт, што вайна можа быць смяротнай у любы момант для ўсіх, хто ў ёй удзельнічае!
Тыя, хто ідзе на вайну добраахвотнікам, безумоўна, не будуць у тылу, а будуць накіраваны на
перадавую. І гэта заўсёды небяспечна для жыцця!
Гэта не забава, і няма нічога агульнага ні з якімі фільмамі, ні з іншымі рэчамі, якія вы можаце
чытаць дзе-небудзь дзеля забавы ці яшчэ чагосьці.
Вайна — гэта вельмі жорсткая і, як я ўжо казаў, небяспечная для жыцця рэч.
Я не магу нікому раіць туды ехаць — і «абараняць радзіму», як кажуць, — можна падумаць і крыху эгаістычна.
Мне зразумела, што вайна аказвае доўгатэрміновы ўплыў на пакаленні. Вайна ніколі цябе не адпускае.
Нават калі ты ўжо замацаваўся, у цябе ёсць дом і сад, якія мае бацькі пабудавалі ў Бонне.
Яно цябе не адпускае. Ты ўвесь час да яго вяртаешся, гэта цалкам зразумела.
І калі хтосьці думае, што пра гэта таксама ёсць справаздачы, то я таксама чуў пра такое ад людзей.
У мяне таксама ёсць архіў дома – траўматызацыя нямецкіх салдат у Афганістане. Яны не спраўляюцца з гэтым.
Па-першае, з-за іхніх раненняў, а таксама таму, што няма каму ўшанаваць іх за тое, што яны
рызыкавалі жыццём. Дзеля чаго? У чым сэнс гэтай лухты?
Такім чынам, так яно і ёсць, і маладым людзям таксама вельмі важна ведаць: ёсць снайперы, прафесійна падрыхтаваныя.
Салдаты — гэта проста звычайныя салдаты, і яны таксама з'яўляюцца часткай арміі.
Усе снайперы, усе снайперы, калі яны цяпер дома, не могуць змірыцца з тым, што яны забілі людзей.
Бо ўначы, у снах, твары вяртаюцца, і яны не могуць ад іх пазбавіцца.
Вынік — альбо алкаголь, альбо псіхатропныя наркотыкі, альбо самагубства. І гэта датычыцца ўсёй вайны.
Але нават тыя, хто... – у тым ліку нямецкія снайперы, амерыканскія снайперы – нямецкія снайперы,
якія абаранялі сваю радзіму і абаранялі яе добра, – не змаглі з гэтым справіцца. Гэта відавочна.
Яны таксама не змогуць скончыць іншыя рэчы.
Калі ты бачыш, як таварыш загінуў у танку, абгарэў да смерці, і гэтак далей, — усе гэтыя жахлівыя
выявы застаюцца з маладымі людзьмі на ўсё жыццё.
Я пачуў пра гэта ад настаўніка, ад таго самага настаўніка, у якога, так бы мовіць, мазгі былі распырсканыя па твары ў
Расіі падчас расійскай кампаніі, дзе граната парэзала яго таварышаў на кавалкі. А потым ён распавёў пра гэта ў школе.
Вядома, былі і такія, хто лічыў, што гэта было даволі добра. Такім чынам, абодва варыянты магчымыя.
У залежнасці ад таго, дзе вы знаходзіліся на перадавой, і ад таго, ці была яна паспяховай.
У вайны шмат твараў.
Але вайна, што абрынулася на нацыю, мае толькі адно аблічча:
Ён знішчае народ, яго гісторыю, яго самаўпэўненасць.
Так, цяпер ёсць дроны, якія звычайныя людзі не могуць ацаніць.
Ты дакладна адстанеш.
Вам больш не патрэбна нічога асаблівага. Усё абсталяванне, якое ў вас было раней, цяпер састарэлае.
А цяпер альбо атамныя бомбы, альбо беспілотнікі таксама знішчаюць чалавецтва.
Таму кожны, хто ўсё яшчэ хоча прыняць удзел у вайне, або кожны, хто з'яўляецца ідэалістам і хоча паехаць туды па гэтай прычыне...
Ну, мушу сказаць, для мяне гэта абсалютна... – я нават не магу ўявіць, што нехта можа
такое зрабіць! Гэта ж не фільм! Гэта не забаўна!
А потым, магчыма, мост выбухае ці нешта такое – у фільме.
Але рэальнасць іншая; кожны дзень і кожная гадзіна — гэта пытанне жыцця і смерці!
І гэта не варта недаацэньваць! Вы не можаце дапамагчы нікому быць шчаслівым.
Але я б добра падумаў... Ты заўсёды можаш сказаць «не».
Ваш праваднік у заблытаны час: Kla.TV.