Dili angay balewalaon: ang gubat mahimong makamatay bisan kanus-a alang sa mga nalambigit!
Kadtong magboluntaryo sa gubat dili gyud ibutang sa likod sa tropa, kondili ipadala sila sa unahan sa linya sa pakig-away.
Klaro kana. Klaro kanako nga ang gubat adunay epekto sa mga henerasyon.
Ang gubat dili gyud molakaw kanimo. Bisan pa kon nakapuyo na ka, adunay ka'y balay ug tanaman nga gitukod sa
akong ginikanan sa Bonn. Dili gyud kini molakaw kanimo.
Tanang sniper, tanang sniper, sa dihang mobalik sila sa ilang panimalay, dili nila makaya nga nakapatay sila og mga tawo.
Kay sa gabii sa ilang mga damgo, mobalik ang mga nawong ug dili nila kini mawala.
Ang resulta mao ang alkohol, mga psychotropic nga droga, o pagpakamatay.
Ug kini magamit sa tibuok gubat. Ang gubat adunay daghang lain-laing nawong.
Apan ang gubat nga misakop sa usa ka nasud adunay usa ra ka nawong.
Gipapas niya ang mga tawo, ang ilang kasaysayan, ug ang ilang kumpiyansa sa kaugalingon.
Kinsa pa kaha ang gustong moapil sa gubat, o kinsa kaha ang usa ka idealista nga gustong moadto didto tungod niini...?
Aw, kinahanglan nako isulti, para nako, kana hingpit nga... – Dili gani nako maimagine nga naay tawo
nga mohimo ana! Dili kini pelikula! Dili kini lingaw!
Ug tingali usa ka tulay ang mabuto o ingon ana – sa pelikula. Apan lain ang tinuod.
Ug matag adlaw ug matag oras, bahin kini sa imong kaugalingong kinabuhi. Ug dili kini angay balewalaon.
Dili nimo matabangan bisan kinsa nga malipayon.
Pero maghunahuna ko kaduha bahin ana...! Pwede ra gyud ka moingon og dili.
Unsa ang kahulugan sa gubat? Pila ka tawo sa Alemanya ang tinuod nga nakahibalo?
Ang virtual nga gubat naa sa mga pelikula o sa balita.
Ang kalainan: dili ka naa sa tunga-tunga niini, kondili usa ka manan-aw.
Wala nay gubat sa Alemanya sulod sa kapin tulo ka henerasyon.
Karon ang mga nasud sa NATO nag-armas pag-usab sa dagkong sukod.
Ang walay sulod nga kaban sa estado murag dili problema alang sa bilyon-bilyon nga gigasto.
Sa baylo, sumala sa bag-ohay lang nga pahayag sa presidente sa Reservists' Association, kung moabot ang gubat, ang
German Armed Forces magkinahanglan og kapuli para sa mga 1,000 ka sundalo nga nahulog o grabeng nasamdan matag adlaw.
Mga 1.1 milyon kana sa tulo ka tuig.
Tungod kay – sa pagkakaron – kadaghanan niini giisip nga boluntaryo, ang Bundeswehr nag-anunsyo sa mga eskwelahan,
sa mga hintuan sa bus, ug sa mga programa para sa mga bata.
Murag usa ka maayong bayad nga bakasyon sa panimpalad.
Apan bahin kini sa gubat! Bahin kini sa pagpatay ug pagapatyon! Bahin kini sa pagkaguba!
Kini nga mga salaysay sa mga saksi nagpahinumdom kanato sa kasinatian sa mga tawo sa Alemanya, mga tawo nga dili mga
manan-aw lang kondili sila mismo ang direktang naapektuhan.
Dili ang gitawag nga mga bayani sa atubangan sa gubat, kondili ang mga bata nga hangtod
karon nagbitbit gihapon og mga samad sa emosyon.
Natawo ko niadtong 1932, ug sa katapusan sa gubat trese anyos na ko.
Ug asa ka nagpuyo sa dihang nagsugod ang gubat?
Sa dihang nibuto ang gubat sa Munich, sa sentro kaayo, aw, dili gyud, pero hapit na sa sentro sa siyudad.
Natawo ko sa daplin sa dagat, o mas tukma pa, sa baybayon – sa Kranz, East Prussia.
Kini ang nasud nga nag-antos nga walay katapusan.
Ug pila na ko ka tuig? Sa dihang nilayas kami gikan sa Kranz, mga upat na ko ka tuig
(tulo ug tunga), natawo ko niadtong Pebrero 1940.
Unya nilayas ang akong inahan niadtong Septyembre, mibiya kang Kranz pinaagi sa tren kay
miingon siya nga ang tibuok butang nagkaguba na.
Kay nadungog na namo ang pag-ugong sa mga kanyon sa gilay-on ug nakita namo ang Königsberg nga nagdilaab sa gabii
– dili kami mga bata, siyempre, kondili ang mga hamtong.
Mibulag ang mga bomber sa ibabaw ug gipapanaog ang tanan.
Nagpuyo gyud kami sa baybayon – sama sa paraiso, sama sa paraiso!
Gikuha kami, aron isulti, gikan niining paraiso.
Gikuptan sa akong inahan ang kamot sa tulo ka mga bata. Naa mi'y katabang sa balay.
Usa ra ka maleta, mao ra ang among dala sa likod, unya misakay kami sa tren paingon sa
Austria, diin nagpuyo ang iyang igsoon nga babaye.
Nagsugod kini niadtong 1943, ug sa 1944 daghan kaayong pagbomba, busa kinahanglan namo mobiya sa Munich.
Ang mga inahan nga adunay mga anak nga ubos sa 14 anyos kinahanglan molakaw.
Ug kung dili sila andam buhaton kini, gipadala lang ang mga bata sa lain nga lugar nga nag-inusara.
Wala ko kahibalo asa, busa dili kini importante para namo kay boluntaryo mi nga mibiya sa Munich.
Apan lisod kaayo pagpangita og lugar nga mapuy-an.
Kasagaran, walay bisan kinsa nga nagpuyo sa kabukiran, sa gawas sa siyudad, gamay ra ang gilay-on gikan sa
dakong siyudad, nga gusto sa mga lumolupyo sa siyudad.
Tungod kay dili sila angay sa trabaho sa uma nga ilang gibuhat, mao na ang gisulti kanamo.
Dili sa parehas nga mga pulong, pero, kabalo ra man ka unsay nahitabo.
Unsa man nga mga hinumduman sa gubat, gawas sa dagundong sa kanyon, gawas sa kamatuoran nga ang Königsberg – halos wala namo
kini makita isip mga bata kay matulog na kami sa gabii – nga adunay kagubot, gisultihan mi
nila ana. Nadungog namo ang dagundong sa kanyon.
Apan unya mitungha ang usa ka butang nga misunod kanako sa tibuok nakong kinabuhi, aron isulti.
Ang kaguol nga gipahinabo sa pag-ikyas wala lang nawala; nagpabilin kini sa usa ka dapit.
Busa dili gyud ka moabot. Kanunay ka magpabilin sa usa ka lugar...
Busa ang balay, balay usa ka butang nga labi ka importante kanako, ug usab sa akong duha ka igsoon.
Nagpadayon kami sa paghisgot bahin sa balay sulod sa daghang katuigan pagkahuman niini.
Nahinumdom ko nga, isip usa ka batan-ong lalaki, andam unta ko moadto sa gubat batok sa mga Ruso aron, ingon pa
man, mapagwagtang ang pagka-okupa sa akong yutang natawhan.
Nahinumdom ko niini pag-ayo – sigurado ko nga pamilyar ka sa pag-alsa sa Hungary niadtong
1956, sa dihang mga 80,000 ka Hunggaro ang namatay.
Ug 16 anyos pa ko niadtong panahona, ug andam unta ko moadto sa Hungary aron makig-away batok sa mga Sobyet.
Busa kana usa ka pagbati nga naa lang gayud niadto.
Unya nahitabo ang lain nga butang nga nakapahingangha gyud nako.
Nakakita ko ug pelikula bahin sa "mga batang lobo". Wala ko kahibalo kung nakakita na ka niini.
Ug sa dihang nakita nako ning pelikula, nagsugod ko'g paghilak sa usa ka lebel nga hingpit
nga dili pamilyar kanako. Wala ko kahibalo ana.
Mao kana ang lalaki nga naghilak, pero sa tinuod, ako ang naghilak kaayo nga nag-agos ang mga luha sa akong nawong.
Ang akong asawa nabalaka kaayo: "Unsa man imong nahitabo?"
Nakakita ko dinhi og pelikula bahin sa mga batang lobo.
Ug unya nakamatikod ko nga adunay butang sa sulod nako nga nawala na.
Kini nga pag-antos, kini nga mga kahadlok, napagawas usab sa ibabaw, aron isulti, niining pelikula.
Kini usa ka dokumentaryong pelikula – bahin niining mga bata.
Mibutho kining mga bata, nagsulti sila bahin sa ilang kaugalingon, sa ilang kinabuhi ug uban pa, ug unsa na ang ilang kahimtang.
Nakaila ko og mga tawo nga naa mismo sa Kranz sa dihang gisakop sa mga Ruso ang Kranz, ug grabe kaayo ang ilang nasinati didto.
Ang mga batang lalaki – tingali napulo o walo ka tuig ang edad, o medyo mas tigulang pa –
gikuha nila ang mga lawas gikan sa mga bakod.
Nagpasabot kini nga migawas ang mga tawo gikan sa ilang mga silo, unya wala silay pagkaon ug
namatay sila sa katugnaw samtang nagkabit sa mga bakod.
Ug gidala sila sa mga tawo ngadto sa sementeryo aron ilubong sila isip mga batan-on.
Nasayud usab ko bahin sa mga panglugos, pananglitan.
Naa koy... Naa mi'y usa ka nars sa Red Cross... – pero nahitabo kana tanan pagkahuman sa
gubat, pasabot nako, ang mga kasinatian sa mga tawo.
Bisan pa, kinahanglan usab isulti nga adunay tinguha alang sa hustisya, ug nga ang Rusyano nga
nachalnik o mayor mahigalaon kaayo sa mga Aleman nga bata.
Wala siyay daghang mahimo. Ang mga tawo nagutom kaayo, namatay lang tungod kay wala silay pagkaon, ug namatay sa katugnaw.
Masulti ra nako kung unsa ang nahitabo sa Kranz base sa akong nadungog pagkahuman.
Busa libo-libo ka mga lumolupyo ang napatay ug gisang-at.
Nakahibalo ko ug usa ka istorya, pananglitan – kung interesado ka, mao na, wala ko kahibalo?
Usa ka babaye nga bug-at kaayo ang pagbuntis gisikop lang gikan sa iyang kwarto ug gipanaog sa hagdanan sa mga sundalong Ruso.
O usa ka batang lalaki nga mga 15 o 16 anyos, sa iyang tiyan gisayaw sa usa ka sundalong
Ruso hangtud nga migawas ang iyang mga bituka.
Pero wala pa nako kini masinati sa akong kaugalingon; nahibalo ko niini gikan sa mga tawo nga
nakasinati niini ug nagsulti kanako bahin niini.
Sa hapit na matapos ang gubat, naa kami sa kabukiran.
Ug ingon ana ka huyang, medyo daotan kaayo ang disenyo sa extension – dose ka metro kwadrado
para sa upat ka tawo, tulo ka bata ug ilang inahan.
Ug kana mao... Ang umahan naa sa kilid sa dalan, mibaba kini sa usa ka bakilid ug naa kami sa ibabaw.
Ug kini nga kwarto diin kami nagpuyo usa ka dugang nga bahin sa balay.
Ug paatras gikan sa umahan paingon sa tanoman sa prutas.
Ug naa usab usa ka masipit nga dalan, apan wala kini sementado o bisan unsa. Ingon ana lang...
Ug didto kami, hapit hingpit nga naisolate.
Busa walay nanglakaw-lakaw – gawas lang tingali sa adlaw, kay wala pud sila'y oras ana – gawas
lang kung kinsa nga dili kinahanglan magtrabaho.
Ug sa katapusan sa gubat, miabot ang tibuok batalyon sa Waffen-SS.
Wala ko kahibalo kung aduna ba kini'y kahulugan para nimo. Usa kini ka espesyal nga yunit
nga adunay usab espesyal nga mga buluhaton.
Kinahanglan ko isulti, dili gyud sila kaayo publiko; wala ka makahibalo unsay ilang gibuhat. Apan nahadlukan sila.
Ug ang mga tawo nagkalat sa tibuok baryo, nagpuyo sa lain-laing matang sa kapuy-an, wala ko kahibalo asa. Wala ko moadto didto.
Apan pagkahuman namo nga nagpuyo gawas sa umahan, nga mao ra kana nga daang balay nga nagtindog didto, kini usa ra ka dugang.
Ug kinahanglan namo molakaw palibot sa tanoman sa prutas unya mosulod sa patyo aron makaadto sa kasilyas.
Yano ra kaayo kini, usa ka lubong nga kasilyas, masulti nimo.
Ug unya naa didto mga sundalo, ug kalit lang gikuptan ko sa pulso sa usa kanila kay kinahanglan ko moadto sa
kasilyas, ug gisulayan ko niyang guyuron paingon sa kamalig.
Ug sa dili ko masabtan nga paagi, nabati nako nga wala siyay maayong tuyo kanimo.
Ug misinggit ko nga murag gusto ko mamuno, nga dili kana ang akong kasagarang paagi sa pagpahayag sa akong gibati.
Ug unya, salamat sa Diyos, miabot ang usa sa mga anak nga babaye sa mag-uuma ug dayon
miduol kaniya – lig-on siyang babaye – ug miingon:
Buhian nimo kana nga bata! Karon dayon! Kung dili, tipuon nako ang tanan ug magbasol ka!
Ug tingali nabigla kaayo siya, ambot lang, bisan pa man, gipahawa gyud niya ko, gikuptan ko niya ug gidala ko sa akong mama.
Ug oo, wala lang nako na nabantayi.
Ug nahitabo na usab kana kanako pagkahuman, sa dihang giprotektahan usab ko sa lain.
Ug kana mao ang panahon nga mibalik na usab kami sa Munich.
Ug kanunay gayud nga walay kuryente.
Busa sa dihang misulod ka sa usa ka building sa tingtugnaw, hapit na sa gabii, wala ka makakita bisan unsa.
Busa nakaila ra ka sa palibot kay dugay na ka nagpuyo didto.
Ug gusto ra unta ko mosulod sa balay, ug wala gyud kini nakasusi kay dili man kana mahimo; wala
man'y bisan kinsa nga adunay yawi gikan sa ubos...
Ug siya nagbarug sa ganghaan sa balay nga gusto nakong sudlan.
Ug unya gisulayan niya nga hilabton ko didto.
Misigaw ko pag-usab sa grabe kaayo, unya sa swerte misulod gikan sa silingang balay ang usa ka batan-ong
lalaki nga kaila nako, medyo mas tigulang siya kaysa nako.
Ug nailhan pud niya siya, dayon miduol siya kanako, gikuha niya ang iyang kamot ug miingon:
Ug kung hikapon nimo pag-usab kana nga babaye, uyab nako siya, bugbogon tika hangtod malata ka!
Ug unya nawala siya nga walay bakas. Salamat sa Diyos!
Busa nibalik ang akong amahan, ug ako ang unang nakakita kaniya – hingpit nga payat.
Siguro, wala ko kahibalo gyud, kay wala gyud siya'y gisulti bahin niini, nakalingkawas siya gikan sa mga parang sa Rhine,
busa siguro nakabaton siya og kahigayunan. Grabe ka payat siya.
Ug sa tinuod, gamay ra gyud iyang gisulti bahin sa iyang naagian ug sa panahon sa Nazi.
Ang mga nibalik gikan sa gubat kay nasamdan o natrauma, halos tanan kanila, gawas lang kung naa
silay espesyal nga trabaho nga wala ko kahibalo.
Usa ka higala sa pagkabata sa akong inahan mibisita kanamo kaniadto. Gidakop siya isip priso sa Pransya ug gisultihan
kami nga ang mga priso nga naa didto – sa akong huna-huna duol sa Dagat Mediterraneo – gibutang sa usa ka kampo sa prisohan.
Ug unya, matag adlaw, imbis nga pagkaon, gihatagan sila og sabaw sa pipino, ug unya hapit katunga sa kampo ang nagka-dysenteryo .
Ug unya namatay sila hinay-hinay, lohikal ra, kay walay makasugakod ana.
Usa usab kini ka paagi sa pagpahawa sa mga tawo.
Wala siya kaayo maghisgot bahin sa iyang kaugalingon, apan namatay siya usa ka tuig pagkahuman sa iyang pagbisita
kanamo. Wala ko kahibalo unsa ang hinungdan sa iyang kamatayon.
Apan sama sa akong giingon, sila tanan masakiton, tanan gyud.
Kay dili ka mabuhi anang 'diyeta', sa mga kuotasyon marks.
Unya tingali dili pud niya makaya ang pagkaon nga iyang nakuha sa dihang naa siya sa balay uban sa
iyang asawa. Bisan pa man gamay ra ang iyang nakuha.
Ug wala ko kahibalo unsaon niadto, kung gihatagan ba og pagtagad ang kamatuoran nga dugay na sila sa pagkakapihig,
nga basin gihatagan sila og mas daghang food stamps o...
Wala ko kahibalo, wala ko'y nahibaloan bahin ana ug wala pud ko kadungog og bisan unsa.
Apan kasagaran, kinahanglan silang tanan susihon sa mga ospital. Nahimo ba kana?
Sa akong tan-aw, wala sila'y materyales, mga tawo o kagamitan; tibuok kini usa ka kahimtang sa emerhensya.
Aduna'y istorya bahin niini. Ang akong panganay nga igsoon nga babaye – miabot ang usa ka lalaki sa among balay,
mituktok sa pultahan ug nangutana, "Aduna ba mo'y pan?"
Ug unya miingon ang akong inahan, "Dili, wala kami'y pan." Kinahanglan namo ang pan para sa among kaugalingon.
Ug unya misinggit ang akong panganay nga igsoon nga babaye ug miingon, "Mama, dili nimo pwede
pasagdan lang ning lalaki nga molakaw ingon ana."
Ug unya misugot na ang akong inahan ug gihatagan niya ang lalaki og usa ka tinapay. Mao na ang dagan sa mga butang kaniadto.
Ug gibuhat kini sa akong inahan sa labing maayo nga iyang mahimo.
Ug kinahanglan namo makita sa among kaugalingon kung giunsa namo makakuha og pagkaon.
Dayon gihatagan ang akong mga ginikanan og usa ka luna sa tanaman sa lungsod sa Alfeld,
nga sila mismo ang kinahanglan mag-uma niini.
Unya miadto kami uban sa among inahan sa uma aron mag-ani sa nahabilin nga mga patatas o uban pang mga tanom
pagkahuman sa pag-ani, nga gitawag usab og "stubble".
Ug nangawat usab kami og mga rutabaga, ug siyempre kinahanglan namo masiguro nga dili
kami madakpan sa mga bantay sa uma nga armado.
Syempre, dili gyud nila kami gipusil, klaro kaayo na, pero gipalayas gyud mi nila.
Nagnakaw og beets aron himuon kini nga syrup.
Gisulat sa akong amahan sa iyang diaryo nga kita tanan kulang sa nutrisyon.
Grabe kaayo kami kakulang sa nutrisyon nga nakasinati usab kami og mga sakit sa tinai – sama sa mga bulate ug uban pa.
Ug unya kinahanglan ko mismo nga moadto sa Kleinwalsertal sa Austria aron magpahulay kay
nakakuha ko og TB , partikular nga hilar TB .
Mao na gyud na. Labaw sa tanan, klaro kaayo gihapon nako nahinumduman ang gitawag nga tinapay sa mais.
Wala ko kahibalo kung nakadungog ka na ba niini.
Busa imbis nga trigo, mais ang gikan sa mga Amerikano.
Dili gyud kini lami, wala namo kini ganahi.
Sa unang usa o duha ka tuig, kinahanglan lang nimo kini pasagdan.
Wala pud butter, klaro kaayo, margarina ra ang naa.
Wala pud'y dugos, artipisyal nga dugos ra.
Napalibotan kami sa mga apartment nga bloke ug mga guho.
Sa Essen, pananglitan, kami sauna maglumpad-lumpad og bato sa tubig samtang mga bata pa kami.
Wala ko kahibalo kung pamilyar ka ba niining termino.
Busa, kuhaa ang mga tisa gikan sa mga guho, trabahoa kini gamit ang martilyo, ug uban pa.
O, pananglitan, pagkolekta og scrap metal aron makapalit og gatas gamit ang kuwarta nga akong
nakuha. Gibuhat ko kana sauna pagkabata pa ko, siyempre.
Aron matabangan ang pamilya, kung gusto nimo.
Mao na gyud na. Niabot pa gani kami sa pagbungkag sa mga downpipe sa alulod sa ulan gamit ang martilyo aron
maabot ang cast iron, kay bililhon kaayo ang cast iron.
Sa sinugdanan sa gubat, gihatagan kami og mga kupon sa pagkaon – mao na ang ilang gitawag.
Ug para sa tanan sa pamilya – ang mga bata nga ubos sa unom ka tuig nakadawat og mas daghan, ang mga sanggol
nakadawat og gamay pa ug usa pa ka butang – apan kung kini ba pagkaon sa sanggol, dili ko masulti.
Oo, ug para sa mga hamtong, grabe ka spartan gyud. Dili gyud kini igo aron mapuno ka.
Ang mga patatas makuha ra kung adunay namaligya niini sa bisan asa.
Wala gyud ka masiguro kung asa ka moadto aron makuha ang imong gikinahanglan. Sa labing menos,
mao kana ang kahimtang samtang naa kami sa Munich.
Pariho ra ka lisod sa kabukiran. Wala gustong mohatag ang mga mag-uuma.
Busa naa kay pipila ka mga butang nga ipamalit nga ilang ganahan, dayon gihatagan ka nila og baylo,
apan sa sunod nga higayon wala na kay nahabilin.
Kay sa usa ka punto, maubos na ang tanang suplay.
Aw, kabalo ko unsa ang hitsura sa kagutom – ug unsa ang pagbati niini...
Masiguro gyud nako kana.
Busa kinahanglan sa akong amahan nga siguraduhon nga mabuhi ang pamilya.
Ug siya dayon nag-espiya para sa mga Amerikano ug Briton sa Sidlakan. Nakatabang kana
kaniya sa pagkuha og kuwarta para sa iyang pamilya.
Makita kini sa iyang dyaryo ug sa kalisud nga iyang naagian.
Dili siya makabiyahe sa awto, kinahanglan pa niyang mo-tabok sa utlanan ug uban pa, unya sa unsang
paagi magpabilin siya sa gabii sa mga estasyon sa tren.
Busa dili kini ingon kadali para kaniya.
Sa ulahi, nakabukas siya og opisina sa Munich ug usab sa Berlin.
Busa ang mga Alyado nabighani kaayo sa iyang mga report – maayo kaayo siya nga manunulat.
Ug ang mga panggahasa kanunay gi-report.
Ug nakaila usab kami sa mga tawo nga among kauban sa pagpuyo.
Pananglitan, sa Essen, sa apartment block diin kami pagkahuman gipuy-an.
Dayon mibalhin ang akong mga ginikanan sa Essen tungod kay gikuptan sa akong amahan ang editoryal nga
departamento sa negosyo sa diyaryo nga "Neue Ruhrzeitung" didto.
Kami mga bata nakahibalo ana, nakahibalo gyud mi. Ug ang mga nawong sa mga babaye wala na gayud malipayon pag-usab.
Nakahimo kana og malungtaron nga impresyon. Usa sa among mga tiya gideporta ngadto sa Siberia.
Daghang mga kabatan-ong Aleman ang namatay sa iyang mga bukton. Nagsulat usab siya og mga balak bahin niini.
Nag-atubang silang tanan paingon sa kasadpan, ingon niya.
Gusto gyud nila nga magtan-aw paingon sa kasadpan, diin nagsalop ang adlaw, diin nahimutang ang Alemanya.
Ang kinabuhi uban sa mga Ruso grabe ka lisod.
Kining panahon pagkahuman sa gubat, ingon ta, kami nga mga refugiado gikan sa Sidlakan wala gyud kaayo
gidawat sa lokal nga populasyon. Wala gyud kana nahitabo.
Kinahanglan namo nga ipaambit ang among mga butang sa mga lumolupyo.
Pag-ambit sa puy-anan, pag-ambit sa sinina, pag-ambit sa pagkaon, ug uban pa ug uban pa.
Usa sa pinakagrabeng kahimtang mao kini nga bunker, kini nga silungan batok sa pag-atake sa hangin sa Nockherberg.
Usa ka silong nga arko nga gitukod sa bukid, gigamit sa pagtipig sa mga ilimnon, kadaghanan bino kaniadto ug sa ulahi serbesa.
Ug adunay alarma ug – hapit na gyud ang tanan, nahibalo ka ana – unya kami, ako ug ang akong lola, duha ra mi, misulod
didto, unya nahibaloan nako pagkahuman nga adunay 3,000 ka tawo.
Ug sa dihang nahunong ang alarma, ang mga tawo midali padulong sa gawas sa kahadlok.
Ug naa mga napulo o sobra pa, wala ko kahibalo eksakto, nga mga tawo nga natapakan – literal...
Ug grabe kaayo kana, siyempre! Nadungog ra namo kini pagkahuman.
Ug ang hangin didto grabe ka daotan nga ang uban natural lang nga natumba, dili kaayo layo sa salog, busa ang uban nibiya
gamay unya natumba pud sila sa salog, ug dili lang nimo sila nalabyan, kundili lagmit gisakitan pa nimo ang ilang ibabaw.
Dili nako maimagine nga lahi pa kini nga paagi.
Oo, dili kini mga makalipay nga panghitabo, sa dihang naa ka pa sa ingon ana nga edad, ako napulo'g usa pa lang...
Sa akong hunahuna, niadtong 1943 gyud kini misaka.
Unya gipahulog ang mga bomba nga puno sa posporo, nga nibuto pag-igo sa yuta, gipagawas ang tanang posporo, nga dayon misiga.
Ug unya ang tibuok dalan diin kami nagpuyo nasunog, ug ang mga kalayo misaka na kaayo sa kahitas-an.
Busa kami tanan—ang akong kuya, ang akong mama, ug ako—kinahanglan motindog sa bintana ug patyon ang kalayo sa
palibot sa bintana, kay kung maabot kini sa mga siga, masunog kini ug mabungkag ang mga salamin, ug unya wala na gyud'y mabilin.
Ug dili na kini kaayo komportable, kay dili ka makakuha og mga bintana.
Mao ra gyud na ang tanan nga imong gikinahanglan. Kung wala kay nadawat gikan sa bisan kinsa o wala kay paryente nga adunay ingon
ana nga mga butang, nan oo, kinahanglan lang nimo nga mabuhi sa imong naa, bisan pa adunay ka o wala'y
salamin sa bintana sa tingtugnaw, wala kini'y kalainan ...
Bisan pagkahuman sa gubat, nagpuyo kami sa usa ka apartment nga walay salamin sa bintana kay dili ka
makakuha og bisan usa. Ug wala gyud'y salamin sa bintana.
Aw, sa akong hunahuna gibaligya nila kini sa itom nga merkado, pero sa tinuod nga kinabuhi dili gyud ka
makakuha og disk nga napalit sa bisan kinsa bisan asa.
Ug nakasinati ba ka og impresyon atol sa gubat nga giisip ba sa gubat ang mga bata?
Wala ko makakuha ana nga impresyon.
Kay sa dihang naa pa kami sa kabukiran, kinahanglan namo hukayon ang patatas ug turnips aron
mapakaon ang tanang mga refugiado nga gikan sa sidlakan.
Ug unya misugod ang mga eroplano sa pagpamusil kanamo. Nilupad sila og ubos kaayo nga
makita nimo ang ulo sa mga piloto sa cockpit.
Wala sila nagtumong diretso kanamo, pero isip bata, wala ka kahibalo ana. Maghunahuna ra ka, gusto niya ko patyon.
Nagdagan ko para sa akong kinabuhi, mao nga nagtuo ko nga dili ko makalabang.
Ug sa usa ka higayon, atol sa gubat, kinahanglan ko moadto sa dentista.
Paingon sa sunod nga lungsod, dili ko makalakaw og ingon ana kalayo kay init kaayo.
Mainit kaayo sa ting-init, ug sama sa akong giingon kaniadto, ang 30 ka grado dili man espesyal.
Kinahanglan nako nga kuhaon ang usa ka ngipon. Ug unya nibalik ko usab.
Naa pa mi'y lain nga bisikleta, apan gikawat nila kini gikan namo pagkahuman.
Ug unya usa pa ang niabot uban sa eroplano.
Taas kaayo ang mga uho sa mais, busa nisulod lang ko sa uma, gilukso nako ang akong kaugalingon sa mga
uho sa mais, ug gisalikway lang nako ang bisikleta.
Ug unya gipusil niya ko pag-usab.
Ug nahitabo kini sa ikatulo ka beses, sa dihang daghan kaayong mga tawo didto tungod kay ani na sa hop
poles, diin nagbitay ang mga hop cones, nga mao ang imong gikinahanglan sa paghimo og serbesa.
Ug unya miabot ang mga eroplano. Ug mao na, kining hop garden hapit ra kaayo sa lasang.
Ug mas layo ka gikan sa lasang, mas dugay ka kinahanglan modagan.
Na-down na pud sila, abi nako hapit na gyud sila mo-crash.
Tungod kay kaniadto gigamit ang hops, karon lahi na gyud tanan, kinahanglan kini isabit gamit ang mga alambre.
Ug kining mga poste nga nagkupot sa mga kable sa ilang lugar kay taas kaayo.
Ug pagkahuman nga mibaba na kaayo ang mga eroplano ug makita na nimo ang mga ulo sa mga tripulante sa sulod,
naghunahuna kami, ay sus, dili man sila mahulog didto.
Busa midagan kami sama sa mga buang, tanan naningkamot nga makasulod sa lasang.
Ug unya nibira lang sila pataas ug paubos, balik-balik.
Nakahadlok kaayo mi, buang gyud na!
Dili na gyud nako gusto nga masinati pag-usab ang ingon ana! Busa, naglaum ko nga dili na kini mahitabo pag-usab.
Karong adlawa naa na silay lain nga mga armas ug uban pa. Apan grabe kaayo kana nga butang.
Ingon usa ka batan-ong estudyante sa teolohiya, mibisita usab ko sa usa ka ampunan; kinahanglan namo mibisita sa usa ka ampunan.
Naa ko uban sa usa ka grupo sa mga estudyante sa teolohiya.
Ug namati kami sa tanan ug uban pa, mibalik kami sa balay, unya miabot ang usa ka batang lalaki, siguro walo o siyam
ka tuig ang edad, gipalibot niya ang iyang mga bukton sa akong palibot ug miingon siya og "Daddy" kanako.
Ug kana misaksak sa akong kasingkasing sama sa kutsilyo! Dili nimo gani maimagine.
Ug niadtong panahona, miingon ko nga kung magminyo ko, mag-ampon ko og duha ka bata. Ug mao kana akong gibuhat.
Aron lang mahibalo ka, kana nga kasubo nga imong mabati kung magdula ka uban sa mga bata sa gawas, sa Alfeld pananglitan,
o bisan pa sa Essen, ug wala silay amahan, naay kulang!
Dili kini mapunan sa mga inahan; gihimo nila kini sa natural nga paagi, klaro kaayo, apan kini importante kaayo.
Ug kini nga kasubo nakaabot kanako sa lawom kaayo, ingon man usab ang yakap pagkahuman.
Ang mga lote nga puno sa mga guho. Ang baho, pananglitan.
Nahinumdom ko nga sa dihang mibiya mi sa Kranz, naa mi una sa Alfeld, di ba, unya kinahanglan ko
moadto sa Hanover para sa usa ka X-ray nga eksaminasyon.
Ug didto nakakita ko og usa ka guba nga siyudad. Nakurat kaayo ko.
Dili nimo kini maimagine. Mao kana ang akong mga kasinatian.
Ug ang mga pilay sa kadalanan, oo, sigurado.
Apan lahi na kana. Busa nakapangdepensa kami sa among kaugalingon bahin sa mga pilay.
Mao nga nawala ang iyang bukton, mao nga nawala ang iyang tiil, mao nga nahimong pintor sa
baba siya, o pintor gamit ang iyang mga tiil.
Girespeto namo kana nga mga tawo.
Busa kining pagbati nga ang tibuok sosyal nga istruktura nagkaguba.
Pagkahuman sa Unang Gubat sa Kalibutan, naa pud kitay kana napulo ka tuig, ang Weimar Republic, sama sa imong
nahibaloan, diin gipahimuslan ang mga tawo ug misugod kining tibuok moral nga pagkahugno.
Siyempre, naglungtad usab kini pagkahuman sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan sa usa ka paagi,
apan sa akong hunahuna, dili kini ingon ka kusog.
Dili ko makapuyo duol sa airport, makapabug-at gyud na sa akong hunahuna.
Dili lang ang kasaba, apan mibalik usab ang mga hinumduman.
Ug kana nga mga hinumduman kay makalilisang. Busa pagkahuman sa gubat, sulod sa pipila ka tuig, naa kini matag gabii.
Maayo na lang, medyo nawala na kini sa paglabay sa panahon.
Apan kung makadungog ko og daghang motorisadong eroplano, nga usahay mahitabo sa pipila ka oras, ug kung
naglupad lang sila para mag-anunsyo o unsa pa man, akong gihunahuna nga grabe ka kaduda-duda.
Dili ko ganahan ana. Nagpahinumdom kini kanako sa mga panahon nga dili gyud malipay-on.
Ug kana pa lang nahulog ang unang mga bomba nga phosphorus incendiary, nga mibagsak direkta sa usa ka
pasilidad sa pagtipig sa uling. Kana doble ka daotan, siyempre.
Ug ang balay sa pikas kilid, kay dili man kaayo lapad ang dalan, ug siyempre ang kalayo – ang
posporo – misabwag didto, unya nasunog ang tibuok balay.
Ug didto namatay ang mga tawo. Mao na lang...
Oo, unya ibutang lang nimo sila sa silong sa uling.
Ug gusto namo makakuha og butang aron mapainit ang lugar, kay dili man gyud kini –
tingdagdag man, pero bisan pa niana, tugnaw na kaayo.
Ug ang mga bata miadto didto ug gusto nila kana, kay dili man kini layo, ug ang matag-usa nagbitbit og timba sa kamot.
Ug unya mitindog kami didto ug wala kami kahibalo unsa ang isulti.
Wala mi naghilak, pero katingalahan kaayo!
Unsa man imong isulti sa mga batan-on o sa mga kasamtangang naghimo og desisyon, base sa imong kasinatian, nga
angay nilang hunahunaon sa dili pa sila magsugod og bug-at nga pag-anunsyo ug pag-andam pag-usab sa gubat?
Imo lang akong tambag sa tanan nga ayaw pag-apil sa gubat kung mahimo.
Dili nimo ma-deskribi ang ingon ana. Mahimo nakong isulti kanimo bahin niini, apan dili nimo masayran unsa ang pagbati
niini, unsa ang imong pag-agian, o kung mabuhi pa gani ka.
Sa dihang naa pa kami sa Munich, kinahanglan namo nga moadto sa silo matag gabii kay padayon nga nahulog ang mga bomba.
Busa wala gyud ka makatulog tibuok gabii sukad pagkabata.
Grabe ka-dramatiko na kaayo, dili nimo maimagine.
Ug kadtong naa sa umahan, nga halos walay kahigayunan nga moingon, "Dili ni angay para nako, mobiya na ko."
Dili kana mahimo! Barilan sila. Normal ra kaayo na...
Usa ra ka butang ang akong masulti pa, kay naghisgot ko bahin sa pagpusil.
Pagkahuman sa gubat, sa katapusan niini, sa dihang hingpit nang sigurado nga napildi na gayud ang gubat ug wala na'y makuha pa,
ilang gipundok ang tanang tigulang, mao kadtong 60 anyos pataas nga giisip ni Hitler nga tigulang, ug ang mga batan-on
nga 14 anyos pataas alang sa "Volkssturm" (bagyo sa katawhan).
Ug unya kinahanglan gihapon nila nga mosulay sa pagpahunong sa "kaaway" – sa sulod sa mga marka sa panultihon.
Mahunahuna ra nimo kung unsa ang gibati sa usa ka 14-anyos nga bata kung hatagan siya og riple
aron ipanagang ang gitawag nilang yutang natawhan.
Ug ang mga 60-anyos dili pud gyud naa sa ilang pinakamaayo.
Ug sa katapusan sa gubat, sa dihang misulod na ang mga Amerikano sa among nasud, ingon ani kini: napansin daan nila
nga ang pipila ka mga batang lalaki, 14 anyos, gusto molayas.
Dili na nila gusto mosukol sa bisan kinsa, nahadlok sila ug gusto na lang sila mobalik sa balay.
Gidakop nila sila ug gibitay sa pinakaduol nga kahoy... Dili na gyud kini mahimong mas brutal pa!
Nakig-istorya ko sa duha ka opisyal, mga opisyal nga taas og ranggo.
Nibisita ko sa usa kanila sa iyang barracks. Gisultihan nako sila niini:
Dili nimo dapat ipadala ang imong mga rekrut sa langyaw nga misyon!
Pabilin sila sa balay! Sultihi sila nga magpabilin sa balay!
Boluntaryo ra man kini. Nasabtan nila kana.
Ug kung makita nimo ang tanang traumatikong kadaut nga nadawat sa mga sundalong kini nga karon nasamdan na sa
Afghanistan ug sa ubang lugar, mahimo nimong isulti, "Mga amigo, kamo ra gyud ang angay basulon!"
Kinahanglan pangutan-on, unsa ang motibo sa niining mga batang lalaki? Aduna tulo ka motibo.
Aduna'y usa ka kabatan-onang idealismo nga likas.
Apan kini nga batan-on madani sa sayop nga dalan. Nagtuo siya nga nagbuhat siya og maayo, apan dili gyud kini maayo!
Ang gubat sa Afghanistan usab nagpamatuod niini.
Unya naa pa'y batan-on nga wala gyud magtagad sa bisan unsa, nga wala magtinguha sa bisan usa niini.
Ug unya, aduna usab uban nga nagbuhat niini tungod sa pagbati sa pakig-adventure.
Busa naglingkod siya sa iyang armadong sakyanan o naggunit og pusil sa iyang kamot ug mobati siya nga gamhanan – usa
ka ginoo sa kinabuhi ug kamatayon. Kana usab usa ka pagdani!
Ug unya naa pa'y lain batan-on nga miingon sa iyang kaugalingon, "Aw, kung mosulod ko karon sa
British Army, dili na ko kinahanglan mabalaka."
Aduna koy permanente nga trabaho, makadawat ko sa akong sweldo, ug sa ulahi makadawat ko sa akong pensiyon. Mao ra na.
Dili angay balewalaon ang kamatuoran nga ang gubat mahimong makamatay bisan kanus-a alang sa mga nalambigit!
Ang mga boluntaryo sa gubat dili gyud ibutang sa likod sa tropa, kondili ipadala sila sa
unahan nga linya. Ug didto, kanunay kini makamatay!
Dili kini lingaw, wala kini'y kalabotan sa bisan unsang pelikula o sa ubang mga butang nga imong
mabasa bisan asa alang sa kalingawan o unsa pa man.
Ang gubat usa ka grabe kaayo ug, sama sa akong giingon, makamatay nga butang.
Dili ko makarekomenda nga moadto didto ang bisan kinsa – ug "ipagtanggol ang yutang natawhan", ingon sa
giingon – mahimo usab maghunahuna og medyo makasarili.
Klaro kaayo kanako nga ang gubat adunay malungtaron nga epekto sa mga henerasyon. Dili gyud ka buhian sa gubat.
Bisan pa man nga nakatukod ka na, naa kay balay ug tanaman nga gitukod sa akong ginikanan sa Bonn.
Dili ka niya buhian. Sige ka'g balik niini, klaro kaayo.
Ug kung adunay bisan kinsa nga nagtuo nga adunay mga report bahin niini, nakadungog ko sa pipila niini gikan sa mga tawo.
Aduna usab koy arkibo sa balay – ang trauma sa mga Aleman nga sundalo sa Afghanistan. Dili nila kini makaya.
Una, tungod sa ilang mga samad, apan usab tungod kay walay bisan kinsa didto nga magpasidungog kanila sa pag-risgo sa
ilang kinabuhi. Para unsa? Unsa may pulos niining walay pulos?
Busa mao na, ug importante kaayo nga mahibalo ang mga batan-on: adunay mga sniper nga natudloan.
Ang mga sundalo mao ra gyud na, ordinaryong sundalo, ug kabahin usab sila sa usa ka hukbo.
Tanan nga sniper, tanan nga sniper, sa dihang mobalik sila sa ilang panimalay, dili nila makaya
ang kamatuoran nga nakapatay sila og mga tawo.
Kay sa gabii sa ilang mga damgo, mobalik ang mga nawong ug dili nila kini mawala.
Ang resulta mao ang alkohol, mga psychotropic nga droga, o pagpakamatay. Ug kini magamit sa tibuok gubat.
Apan bisan pa gani kadtong mga... – lakip na ang mga Aleman nga sniper, ang mga Amerikano nga sniper – ang mga Aleman nga
sniper nga nangdepensa sa ilang yutang natawhan ug maayo kaayo ang ilang pagdepensa, wala nila kini makaya. Klaro kaayo kana.
Dili pud nila mahuman ang uban pang mga butang.
Kung makakita ka og kauban nga nasunog hangtod mamatay sulod sa tangke ug uban pa, magpabilin kining tanan nga
makalilisang nga mga hulagway sa hunahuna sa mga batan-on hangtod sa katapusan sa ilang kinabuhi.
Nadungog nako kana gikan sa maong magtutudlo, di ba, nga ang utok niya nabulabog sa iyang nawong, aron isulti, sa Rusya atol sa
kampanya sa Rusya, diin gipikas-pikas sa granada ang iyang mga kauban. Ug unya gisultihan niya ang eskwelahan bahin niini.
Siyempre, aduna usab mga tawo nga nagtuo nga kini maayo kaayo. Busa posible ang duha.
Depende kung asa ka nahimutang sa unang linya, malampuson man kini o dili.
Ang gubat adunay daghang lain-laing nawong.
Apan ang gubat nga misakop sa usa ka nasud adunay usa ra ka nawong:
Gipapas niya ang mga tawo, ang ilang kasaysayan, ug ang ilang kumpiyansa sa kaugalingon.
Oo, karon adunay mga drone nga imposible para sa ordinaryong tawo nga masusi.
Sigurado nga maibutang ka sa kilid sa dalan.
Dili na nimo kinahanglan ang bisan unsang espesyal nga butang. Ang tanan nimong kagamitan kaniadto karon wala na'y pulos.
Ug karon, ang mga atomikong bomba o ang mga drone usab nagaguba sa katawhan.
Busa bisan kinsa nga gusto gihapon moapil sa gubat, o bisan kinsa nga idealista ug gusto moadto didto tungod niini...
Aw, kinahanglan nako isulti, para nako, kana hingpit nga... – Dili gani nako maimagine nga naay tawo
nga mohimo ana! Dili kini pelikula! Dili kini lingaw!
Ug unya tingali usa ka taytayan ang mabuto o ingon ana – sa pelikula.
Apan lahi ang kamatuoran; matag adlaw ug matag oras usa ka butang sa kinabuhi ug kamatayon!
Ug dili kini angay balewalaon! Dili nimo matabangan bisan kinsa nga malipayon.
Pero hunahunaa kini pag-ayo... Kanunay ka makasulti og 'dili'.
Ang imong giya sa naglibog nga mga panahon: Kla.TV.