Баасын төмөн баалоого болбойт: согуш катышуучулар үчүн каалаган учурда өлүмгө алып келиши мүмкүн!
Согушка ыктыярчы болуп катышкандар эч качан аскерлердин артына эмес, алдыңкы катарга жөнөтүлөт.
Бул ачык. Мен үчүн согуштун муундарга таасири бар экени ачык.
Согуш сени эч качан бошобойт. Сен өзүңдү орнотуп, ата-энем Бонндо куруп берген үйүң жана
бакчаң болсо да, ал сени эч качан бошобойт.
Бардык снайперлер, бардык снайперлер, үйүнө кайтып келгенде, адамдарды өлтүргөнүнө туруштук бере алышпайт.
Анткени түнкүсүн түшүндө бейтандар кайрадан пайда болуп, алардан кутула алышпайт.
Натыйжасы – же спирт ичимдиктери, же психотроптук дарылар, же өз жанын кыйуу.
Бул бүт согушка тиешелүү. Согуштун көптөгөн ар түрдүү жүздөрү бар.
Бирок бир элге жайылган согуштун жүзү бир гана.
Ал элди, алардын тарыхын жана өзүнө болгон ишенимин жок кылат.
Ошондо согушка катышкысы келгендер кимдер, же кимдир бирөө идеалист болуп, ошондуктан баргысы келеби...?
Жакшы, айтайын дегеним, мен үчүн бул толугу менен... – Мен кимдир бирөө мындай нерсени жасап жатканын
элестете да албайм! Бул кино эмес! Бул кызыктуу деле эмес!
Жана балким тасмада көпүрө жардырылып же ошого окшогон бир нерсе болуп калат. Бирок чындык башкача.
Ар бир күнү, ар бир сааты өзүңдүн жашооң жөнүндө. Бул нерсени жеңил көрбө.
Сен эч кимди бактылуу кыла албайсың.
Бирок мен бул тууралуу эки ирет ойлонуп алмакмын...! Сен ар дайым «жок» деп айта аласың.
Согуш деген эмне? Германияда чындап канча адам билет?
Виртуалдык согуш кинодо же жаңылыктарда гана бар.
Айырмасы: сен анын ортосунда эмес, жөн гана көрүүчүсүң.
Германияда үч муундон ашык убакыттан бери согуш болгон эмес.
Азыр НАТО өлкөлөрү массалык түрдө кайра куралданып жатышат.
Мамлекеттик казынанын бош болушу миллиарддаган каражат сарптоодо көйгөй жаратпай тургандай.
Тескерисинче, Резервисттер ассоциациясынын президентинин жакында берген билдирүүсүнө ылайык, согуш чыкса,
Бундесвериге күнүнө болжол менен 1 000 каза болгон же оор жарадар болгон аскердин ордун толтуруу керек болот.
Бул үч жылда болжол менен 1,1 миллионго барабар.
Азырынча бул иштердин көбү ыктыярдуу болуп эсептелгени үчүн, Бундесвеер мектептерде, автобус токтоочу
жайларда жана балдардын программаларында жарнама берет.
Жакшы акча төлөнгөн шыктуу эс алуудай эле.
Бирок бул согуш жөнүндө! Бул өлтүрүү жана өлтүрүлүү жөнүндө! Бул кыйроо жөнүндө!
Бул күбөлөрдүн баяндары Германиядагы окуяларды башынан өткөргөн, көрүүчү гана эмес, түздөн-түз
таасирленген адамдардын тажрыйбасын эске салат.
Алдыңкы сызыктагы «баатырлар» эмес, бүгүнкү күнгө чейин эмоционалдык жараларын сактап жүргөн балдар.
Мен 1932-жылы туулгам, согуштун аягында мага он үч жаш болчу.
Согуш башталганда кайда жашап жаттыңыз?
Мунхенде согуш чыкканда, абдан борбордук жерде, так борбордо эмес, бирок дээрлик шаар борборунда.
Жакшы, мен деңиз жээгинде, тактап айтканда жээгинде — Чыгыш Пруссиядагы Кранц шаарында туулгам.
Бул түгөнгүс азап тарткан өлкө.
Ал эми мен канча жашта болчумун? Биз Кранцдан качканда мен болжол менен төрт жаштан үч чейрек
болчумун, мен 1940-жылдын февраль айында туулгам.
Андан кийин апам сентябрда Краунддан поезд менен чыгып качты, анткени баары талкаланып баратканын айтты.
Анткени биз алыстан артиллериянын гуркулдаганын укканбыз жана түнкүсүн Кёнигсберг күйүп жатканын
көргөнбүз — албетте, биз, балдар эмес, чоңдор эле.
Бомбалоочу учактар анын үстүнөн учуп өтүп, баарын тегиздеп салышты.
Биз жээкте эле жашачубуз – райдай, райдай!
Бизди, айтор, бул бейиштен жулуп чыгышты.
Апам үч баланы колунан кармап алды. Бизде кызматчы аял болгон.
Жөн гана чемодан менен, бизде болгону өзүбүз кийип жүргөн кийимдерибиз эле, анан анын
сиңдиси жашаган Австрияга поезд менен бардык.
Бул 1943-жылы башталган, ал эми 1944-жылы көп бомбалоолор болуп, ошондуктан бизге Мюнхенден кетүүгө туура келген.
14 жашка чейинки балдары бар энелер кетүүгө тийиш эле.
Эгерде алар муну жасоого даяр болбосо, анда балдар жөн гана өз алдынча бир жакка жөнөтүлүп коюлган.
Мен кайда экенин билбейм, ошондуктан бул биз үчүн маанилүү болгон жок, анткени биз Мюнхенден өз ыктыярыбыз менен кеткенбиз.
Бирок калууга орун табуу абдан кыйын болду.
Адатта, шаардан сырткары, чоң шаардан бир аз алысыраак айылда жашагандардын эч кимиси шаар тургундарын каалачу эмес.
Алар бизге айтылгандай, аткарган фермердик жумуштарына ылайык болбогондуктан.
Ошол эле сөздөр менен болбосо да, бирок сен эмне болуп жатканын түшүнгөнсүң.
Согуш тууралуу эсиңде эмнелер калды, артиллерия огунун үнүнөн башка, Кёнигсберг бар экенин деле биз балдар кезинде дээрлик
көргөн эмеспиз, анткени кечинде уктап калчубуз – тынчсыздануу бар экенин гана айтышкан. Биз артиллерия огунун үнүн укканбыз.
Бирок андан кийин бир нерсе пайда болду, ал, айткандай, бүт өмүрүм бою мени коштоп келди.
Качуудан улам пайда болгон бул тынчсыздануу жөн гана жоголуп кеткен жок; ал кайсы бир жерде дагы деле бар.
Ошентип, сен чындап эле эч качан жетпейсиң. Сен дайыма бир жерде каласың...
Ошондуктан үй мен үчүн да, эки бир тууганым үчүн да абдан маанилүү болчу.
Андан кийин да көп жылдар бою мекенибиз жөнүндө талкуулай бердик.
Мен бала кезимде мекенимди, айткандай, орус аскерлеринен бошотуу үчүн согушка барууга даяр болчумун деп эсимде.
Мен аны жакшы эсимде сактайм – сен, албетте, 1956-жылдагы Венгрия көтөрүлүшү менен таанышсың, ошол
кезде болжол менен 80 000 венгр өмүрүн жоготкон.
Мен ошол кезде 16 жашта болчумун жана Советтерге каршы күрөшүү үчүн Венгрияга барууга даяр болчумун.
Ошентип, ал кезде жөн гана ошол сезим бар эле.
Андан кийин мени чындап эле таң калтырган башка бир нерсе болду.
Мен «карышкыр балдар» тууралуу тасма көрдүм. Сен аны көргөнсүңбү, билбейм.
Бул тасманы көргөндө мен өзүм үчүн таптакыр тааныш эмес деңгээлде ыйлай баштадым. Мен муну билчү эмесмин.
Ал ыйлаган адам эле, бирок чындыгында мен ушунчалык көп ыйладым, көз жашым бетимден агып жатты.
Жубайым толугу менен титиреп кетти: «Сага эмне болду?»
Мен бул жерде карышкыр балдар жөнүндө тасма көрдүм.
Анан мен ичимде бир нерсе талкаланганын түшүндүм.
Бул азаптар, бул коркуулар да, айтор, ушул фильм аркылуу бетке чыгарылды.
Бул балдар жөнүндө документалдык тасма болчу.
Бул балдар пайда болуп, өздөрү, өмүрү жана башка нерселер тууралуу, кандай болуп жаткандары жөнүндө сүйлөштү.
Мен орус аскерлери Кранцты басып алганда Кранцда болгон адамдар менен жолуктум, жана алар ал жакта
башынан өткөргөн окуялары өтө коркунучтуу болгон.
Балдар – балким он же сегиз жашта, же бир аз улуураак – тосмолордон сөөктөрдү алып салышты.
Бул адамдар подвалдарынан чыгып, жей турган эч нерсеси жок болуп, тоңуп өлүп, тосмолорго жабышып калганын билдирет.
Андан соң бул адамдар аларды жаштар катары көрүүгө алып барышты.
Мисалы, мен зордуктоолор жөнүндө да билем.
Менде... Бизде Кызыл Кресттин медайымы бар эле... – бирок булардын баары согуштан кийин болду, мен
адамдардын баштан өткөргөн тажрыйбалары жөнүндө айтып жатам.
Бирок адилеттикке болгон каалоо бар экенин жана орус начльник же мэр немис балдарына абдан достук мамиле кылганын да айтуу керек.
Ал көп нерсе кыла алган жок. Адамдар ачарчылыктан өлүп, жей турган эч нерсеси жок
болгондуктан каза болуп, сууктан тоңуп өмүрүн өткөрүштү.
Мен Кранзда болгон окуяны кийин уккандарыма гана таянып айта алам.
Ошондуктан миңдеген-миңдеген тургундар өлтүрүлгөн, зордолгон.
Мен, мисалы, бир окуяны билем – эгер кызыксаң, албетте, билбейм?
Өтө эле кош бойлуу аялды жөн гана бөлмөсүнөн сүйрөп чыгып, орус аскерлери баскычтан ылдый сүйрөштү.
Же болбосо болжол менен 15–16 жаштагы бир бала, анын курсагында орус аскер бийлеп, ичегилери чыгып кеткен.
Бирок мен өзүм мындайды баштан кечирген эмесмин, бул тууралуу аны баштан кечирген адамдар айтып беришкен.
Согуштун аягына жакын биз айылда болчубуз.
Жана мындай назик, абдан начар долбоорлонгон кошумча жай – төрт адамга, үч бала жана алардын апасына он эки чарчы метр.
Жана ошол эле... Ферма жолдо эле, ал эгүү менен ылдый түшүп, биз болсо жогоруда турчубуз.
Ал эми биз жашаган бул бөлмө кошумча курулган бөлмө болчу.
Жана чарбадан артка чыгып, бакчага карай.
Жана дагы бир тар жол бар эле, бирок ал асфальтталган эмес, эч нерсе менен жабылган эмес. Жөн эле…
Жана биз ал жерде дээрлик толугу менен изоляцияланган элек.
Ошондуктан эч ким сейилдөөгө чыкчу эмес – балким күндүз гана, анткени аларга ага да
убактысы болчу эмес – жумуш кылбаган адам болбосо.
Жана согуштун аягында Ваффен-ССтин бүтүндөй батальону келди.
Мен бул сага бир нерсени билдиреби же жокпу билбейм. Ал атайын бөлүк эле, ага атайын тапшырмалар да берилген.
Айтышым керек, алар чындап эле көпчүлүккө ачык эмес эле; алар эмне менен алек болуп жатканын
билүү мүмкүн болчу эмес. Бирок алардан коркушчу.
Адамдар бүт айыл боюнча чачылып, кандайдыр бир турак жайларда жашап жатышты, кайда экенин билбейм. Мен ал жакка барбадым.
Бирок ферманын сыртына көчүп баргандан кийин, ал жерде турган ошол эски үй болгону кошумча гана болчу.
Жана биз багдын айланасын толугу менен айланып, андан соң короого кирип, дааратканага барууга туура келди.
Ал жөнөкөй эле болчу, айтсаң, жалаң тешик даараткана эле.
Андан кийин ал жерде аскерлер бар эле, алардын бири мени күтүүсүздөн билегимден кармап, мен дааратканага
баргым келип, мени сарайга сүйрөп кетүүгө аракет кылды.
Жана менде кандайдыр бир сезим болду, ал сага жакшы ниетте эмес экен.
Мен өлтүргүч үн менен кыйкырдым, бул менин өзүмдү билдирүүнүн кадимки жолум эмес.
Андан кийин, Кудайга шүгүр, дыйкандын кыздарынын бири келип, дароо ага жакындап барды – ал күчтүү кыз эле – жана мындай деди:
Ошол баланы бошотуңуз! Азыр эле! Болбосо мен баарын чогултам да, анан сиз өкүнөсүз!
Ал, балким, абдан таң калгандыр, билбейм, бирок ал мени чындап эле коё берди, ал мени кармап, апама алып барды.
Ооба, мен жөн гана муну байкабай калдым.
Ал мага кийинчерээк дагы болду, башка бирөө мени да коргогондо.
Жана ошол кезде биз кайрадан Мюнхенде болчубуз.
Жана электр жарыгы ар дайым эле болчу эмес.
Ошентип, кышында кечкисин имаратка киргенде эч нерсе көрө алчу эмессиң.
Ошондуктан сен ал жерде бир аз убакыт жашап жүргөнүң үчүн гана жолду билчүң.
Мен жөн гана үйгө киргим келген, бирок ал эч качан кулпуланчу эмес, анткени бул мүмкүн болчу
эмес; ылдыйкы кабатта эч кимде ачкыч болчу эмес...
Ал мен киргим келген үйдүн эшигинин алдында туруптур.
Андан кийин ал мени ал жакка сүйрөп киргизүүгө аракет кылды.
Мен кайрадан коркунучтуу кыйкырдым, андан кийин бактыга жараша кошуна үйдөн тааныш бир жигит чыкты, ал менден бир аз улуу болчу.
Ал да аны тааныйт эле, дароо мага жакындап келип, колун тартып алып мындай деди:
Эгер сен ошол кызга дагы бир жолу тийсең, ал менин сүйгөн кызым, сени таптап-жапырып салам!
Андан кийин ал издерин калтырбай жоголуп кетти. Кудайга шүгүр!
Ошентип, атам кайтып келди, жана аны биринчи болуп мен көрдүм – толугу менен арыктап калган.
Ал, балким, мен так билбейм, ал бул тууралуу эч качан эч нерсе айткан эмес, Рейн өрөөнүнөн качып чыккан окшойт, демек
ага мүмкүнчүлүк болгон. Ал толугу менен арыктап кеткен эле.
Ал чындап эле өзү башынан өткөргөн окуялар жана нацисттик доор тууралуу өтө аз гана айтты.
Согуштан кайтып келгендердин дээрлик баары жарадар же психологиялык жаракат алган болчу, эгерде алардын
мага белгисиз кандайдыр бир өзгөчө жумушу болбосо.
Апамдын бала кезиндеги досу бир жолу бизге келип калды. Ал Францияда туткунга түшүп, ал жактагы туткундар —
менимче, Жер Ортолук деңиздин жээгиндеги бир жерде — туткун лагеринде кармалганын айтып берди.
Андан кийин ар бир күнү тамак-аш ордуна аларга бадыраң сорпа берилген, натыйжада лагерьдегилердин жарымына дизентерия жукту.
Андан кийин алар акырындап, логикалык түрдө өлүштү, анткени эч ким муну көтөрө албайт.
Бул ошондой эле адамдардан кутулуунун бир жолу эле.
Ал өзү жөнүндө көп сүйлөбөйт эле, бирок бизге келгенден бир жыл өткөндөн кийин каза болду.
Бирок мен анын эмнеден каза болгонун билбейм.
Бирок мен айткандай, алардын баары ооруп турган, баары эле.
Анткени сен ошол «диетада», кавычкада, тирүү кала албайсың.
Андан кийин ал, балким, үйүндө аялы менен болгондо жеген тамакты да көтөрө алган эмес. Аз гана болсо да.
Мен ошол кезде кандай болгонун билбейм, алар узак убакыт бою туткунда болгону эске алынганбы, балким
аларга көбүрөөк азык-түлүк талондору берилгенби же...
Билбейм, мен бул тууралуу эч нерсе билчү эмесмин жана эч нерсе уккан да эмесмин.
Бирок адатта, алардын баары ооруканаларда текшерилип бүтмөк. Бул ишке ашырылдыбы?
Менимче, аларда материалдар, адамдар же жабдуулар болгон эмес; баары өзгөчө кырдаал эле.
Бул тууралуу бир окуя бар. Менин улуу эжем – үйүбүзгө бир киши келип, эшикти какты да: «Нан барбы?» деп сурады.
Андан кийин апам: «Жок, бизде нан жок», — деди. Бизге өзүбүзгө нан керек эле.
Андан кийин менин улуу эжем кыйкырып: «Апа, сен бул кишини ушинтип эле кетире албайсың», — деди.
Андан кийин апам макул болуп, адамга бир булка нан берди. Ошол кезде ушундай эле болчу.
Жана апам муну мүмкүн болушунча жакшы жасады.
Жана биз тамак-ашты кантип ала алаарыбызды өзүбүз көрүшүбүз керек болду.
Андан кийин Альфельд шаары менин ата-энеме бакча үчүн жер тилкесин берди, аны алар өзү башкарышы керек болчу.
Андан кийин биз энебиз менен талаага түшүмдөн кийин калган түптөрдү чогултууга бардык.
Биз ошондой эле репаларды уурдап алып, албетте, куралчан талаа күзөтчүлөрү бизди
кармап калбашы үчүн этият болушубуз керек болчу.
Албетте, алар бизди атып салбайт эле, бул толук ачык, бирок алар бизди кууп чыгышмак.
Сироп жасоо үчүн свекланы уурдоо.
Атам күндөлүгүнө биз баарыбыз жетиштүү тамактанбаганыбызды жазган.
Биз өтө начар тамактангандыктан ичеги-карын ооруларына – жука курттарга жана башка ушундай ооруларга да чалдыкканбыз.
Андан кийин мен өзүм Австриядагы Кляйнвальстерталга дарыланып, калыбыма келүү үчүн барууга туура келди, анткени
мен туберкулезге, тактап айтканда лимфа түйүндөрүнө таасир эткен өпкө ичи туберкулезине чалдыккам.
Ошентип эле болчу. Эң негизгиси, мен аталган жүгөрү нанды азыр да абдан так эсимде сактайм.
Мен сен муну уккансыңбы же жокпу билбейм.
Ошондуктан дан эгиндеринин ордуна америкалыктардан жүгөрү болду.
Ал дээми жагымдуу болгон жок; бизге жаккан жок.
Биринчи бир-эки жылда сен жөн гана чыдап коюшуң керек эле.
Май да болгон жок, бул толук ачык, маргарин эле бар болчу.
Балын да болгон жок, болгону жасалма бал гана бар эле.
Биз көп кабаттуу турак үйлөрдүн кварталдары жана кыйраган имараттардын калдыктары менен курчалганбыз.
Мисалы, Эссенде биз балдар кезинде таш секиртчүбүз.
Мен бул термин менен тааныш экениңди билбейм.
Ошентип, кыйраган имараттардан кирпичтерди чогултуп, аларды балга менен иштетип ж.б.
Же, мисалы, тапкан акчам менен сүт алуу үчүн темир сыныктарын чогултуп жүрчүмүн. Албетте, мен муну бала кезимде кылгам.
Эгер кааласаңыз, үй-бүлөгө колдоо көрсөтүүгө жардам берүү үчүн.
Ошентип эле болчу. Биз ал тургай чатырдан суу агызуучу түтүктөрдү балбандап сындырып, чугунду
алууга чейин бардык, анткени чугун абдан баалуу эле.
Согуштун башында бизге азык-түлүк талондору берилген – ошондой деп аталчу.
Жана үй-бүлөдөгү ар бир адам үчүн – алты жашка чейинки балдар көбүрөөк алды, бөбөктөр бир аз көбүрөөк алды жана дагы
бир нерсе да – бирок ал бөбөктөрдүн тамагыбы, айта албайм.
Ооба, чоңдор үчүн да ал чындап эле спартандык эле. Ал эч качан сени тоюуга жетиштүү болчу эмес.
Картошка бирөө бир жакта сатса гана табылчу.
Сизге керектүү нерсени алуу үчүн кайсы жакка барууну эч качан так билген эмессиз. Эң
болбосо, биз Мюнхенде жүргөндө дал ушундай эле болчу.
Айылда да ошондой эле кыйын болду. Фермерлер эч нерсе бергиси келген жок.
Ошентип, сенде аларга жаккан алмаштырууга боло турган бир нече нерсе бар эле, алар сага анын ордуна бир нерсе
беришти, бирок кийинки жолу сага эч нерсе калган жок.
Анткени бир маалда бардык камсыздоолор түгөнөт.
Жакшы, мен ачкачылыктын кандай көрүнөрүн жана кандай сезилерин билем...
Мен муну сөзсүз тастыктай алам.
Ошондуктан атам андан кийин үй-бүлөнү тирүү кармоосу керек болду.
Андан кийин ал Чыгышта америкалыктар менен британдыктар үчүн тыңчылык кылган. Бул анын
үй-бүлөсүнө акча табууга мүмкүндүк берген.
Бул анын күндөлүгүнөн жана анын үчүн канчалык кыйын болгонун көрсөтүп турат.
Ал машине менен бара алган жок, чек арадан өтүүгө туура келди жана башка ушундай нерселер, андан кийин кандайдыр бир жол
менен түнү бою темир жол вокзалдарында өткөрүүгө туура келди.
Ошондуктан ага бул оңой болгон эмес.
Кийинчерээк анын Мюнхенде жана Берлинде кеңсеси болгон.
Ошондуктан союздаштар анын отчетторуна абдан таасирленишти – ал абдан мыкты жазуучу эле.
Жана зордоолор ар дайым кабарланган.
Жана биз бирге жашаган адамдар менен да тааныштык.
Мисалы, Эссенде, бизди кийинчерээк жайгаштырган көп кабаттуу турак үйдө.
Андан кийин ата-энем Эссенге көчүп келишти, анткени атам ал жерде «Neue Ruhrzeitung»
гезитинин бизнес-редакция бөлүмүн жетектөөгө алган.
Биз балдар муну билчүбүз, биз аны билчүбүз. Жана аялдардын жүздөрү кайра эч качан бактылуу болгон эмес.
Бул узак мөөнөткө эсте каларлык таасир калтырды. Биздин бир апабыз Сибирьге айдалган.
Анын колунда ондогон немис жаштары каза болду. Ал бул тууралуу ырларды да жазган.
Алардын баары батышка карап турушат, деди ал.
Алар дайыма батышка, күн баткан жакка, Германия жайгашкан жакка карап турууну каалашчу.
Орусиялыктар менен жашоо өтө кыйын болду.
Бул согуштан кийинки мезгилде, айталы, биз Чыгыштан качкын болуп келгенде, жергиликтүү калк бизди
өзгөчө жылуу кабыл алган жок. Мындай болгон эмес.
Биз жергиликтүү тургундар менен буюмдарыбызды бөлүшүүгө туура келди.
Жашоо мейкиндигин бөлүшүү, кийим-кечени бөлүшүү, тамак-ашты бөлүшүү жана башка ушул сыяктуу нерселер.
Эң жаман абалдардын бири — Нокхербергдеги бул бункер, бул аба чабуулунан коргонуучу жай эле.
Тоого казылган куполдуу подвал, мурда негизинен шарапты, кийинчерээк сыраны сактоо үчүн курулган.
Жана тревога жаңырды – баары буга чейин эле абдан жакындап калган эле, сен да билгенсиң – анан биз, мен жана чоң
апам, болгону экөөбүз, ичке кирдик, кийинчерээк мен билгендей, ал жерде 3000 адам бар экен.
Сирена өчкөндө, адамдар паникага түшүп, чыгуу эшигине чуркап жөнөштү.
Жана анда онго жакын же андан көп адам бар, так билбейм, алар чындап эле тебеленип калышкан...
Албетте, бул өтө жаман болду! Биз бул тууралуу кийин гана уктук.
Ал жердеги аба ушунчалык начар болгондуктан, айрым адамдар табигый түрдө кулап түшүштү, полго анчалык алыс эмес. Ошондо
калгандары бир аз четке жылып, алар полго кулап түшүштү, анан сен алардын үстүнөн аттап өтпөй, балким алардын үстүнө басып кеттиң.
Мен анын башкача болоорун элестете да албайм.
Ооба, бул жагымдуу эмес окуялар, сен ошол куракта болгондо мен болгону он бир жашта болчумун...
Менимче, ал чындап эле 1943-жылы жанданган.
Андан кийин фосфор бомбалары ташталды, алар жерге тийгенде жарылып, бардык фосфорду чыгарып, ал дароо күйүп кетти.
Андан кийин биз жашаган бүт көчө өрттөп, жалындар буга чейин эле бийик көтөрүлүп кеткен.
Ошентип, мен, агам жана апам терезелердин жанында туруп, терезе рамкаларын өчүрүүгө туура келди, анткени эгер жалындар
аларга жетсе, алар күйүп, айнектери сынып, эч нерсе калмак эмес.
Жана бул эми анчалык жагымдуу эмес, анткени сиз терезелерди ала алган эмессиз.
Бул дээрлик сага керектүү болгон баары эле. Эгер эч кимден эч нерсе албасаң же мындай нерселери бар туугандарың болбосо,
анда ооба, бар нерсең менен жашашың керек эле: кышында терезе айнектериң барбы же жокпу, анын эч кандай мааниси болчу эмес...
Согуштан кийин да биз терезе айнектерин таба албагандыктан, терезе айнексиз батирде жашачубуз. Жана терезе айнектери жок эле.
Жакшы, менимче, аларды кара базарда сатышкан, бирок чыныгы жашоодо эч ким кайсы бир жерден сатып алган дискке ээ боло алмак эмес.
Согуш учурунда сизде согуш балдарды эске алгандай болду деген таасир калдыбы?
Менде мындай таасир болгон жок.
Анткени биз айылда жүргөндө чыгыштан келген бардык качкындарды багуу үчүн картошка менен репаны казып алышыбыз керек болчу.
Андан кийин учактар бизге ок атууну башташты. Алар абдан төмөн учуп, кокпиттеги учкучтардын баштарын көрүүгө болчу.
Алар түздөн-түз бизди көздөп атышпаган, бирок бала кезиңде муну билбейсиң. Сен жөн гана
«Ал мени атууну каалап жатат» деп ойлойсуң.
Мен өмүрүмдү сактап калуу үчүн чуркап бараткам, ошондуктан жетпей калам деп ойлочумун.
Бир жолу согуш учурунда мен стоматологго барууга туура келди.
Кийинки шаарга жөө бара алмак эмесмин, анткени абдан ысык болчу.
Жайда абдан ысык болчу, жана мурда айткандай, 30 градус эч кандай өзгөчө эмес эле.
Менге тишти чыгарууга туура келди. Андан кийин мен кайра велосипед тебип келдим.
Бизде дагы бир велосипед бар эле, бирок кийинчерээк алар аны бизден уурдап кетишти.
Андан кийин дагы бирөө учак менен түштү.
Жүгөрүнүн баштары абдан бийик болчу, ошондуктан мен талаага кирип, жүгөрүнүн баштарына өзүмдү
ыргытып, велосипедди жөн гана ыргытып жибердим.
Андан кийин ал мага кайра ок атты.
Жана бул үчүнчү жолу дагы болду, анткени хмель мамыларынын түшүмү жыйналып жаткан учурда ал жерде көп адамдар
бар эле, хмель конустары түшүп, алар сыра бышырууда керек.
Андан кийин учактар келишти. Ошентип, бул хмель багы токойго абдан жакын эле.
Жана токойдон канчалык алыс болсоң, ошончолук узак чуркашың керек болчу.
Алар кайрадан төмөндөп кетти, мен алар кулайт деп ойлочумун.
Анткени ошол кезде хмель башкача болчу, бүгүнкүдөй эмес, аны зымдар менен илип коюуга туура келчү.
Жана бул зымдарды ордунда кармап турган мамылар абдан бийик эле.
Учактар ушунчалык төмөндөп, ичиндеги экипаж мүчөлөрүнүн баштарын көрө баштаганда, биз
ойлодук: «Кудай үчүн, алар анда кулап түшпөйт да».
Ошондуктан биз жиндидай чуркап, баарыбыз токойго кирүүгө аракет кылдык.
Андан кийин алар жөн гана жогору-ылдый, алды-артка учуп жүрүштү.
Биз абдан корктук, бул акылга сыйбас эле!
Мен эч качан мындай нерсени кайрадан баштан кечиргим келбейт! Ошондуктан, үмүт кылам, бул эч качан кайра болбойт.
Бүгүнкү күндө аларда башка куралдар жана башка нерселер бар. Бирок ал өтө коркунучтуу нерсе эле.
Мен жаш теология студенти болуп жүргөндө да жетимдер үйүнө барчумун; бизге жетимдер үйүнө барууга туура келчү.
Мен теология студенттеринин бир тобу менен болчумун.
Биз баарын угуп, анан кайра үйгө кайттык. Андан кийин, балким сегиз-токтоз жаштагы бир
кичинекей бала келип, мени кучактап, «ата» деди.
Ал менин жүрөгүмдү бычактай тиштеди! Сен муну элестете да албайсың!
Ошол учурда мен үйлөнгөндө эки баланы асырап алам деп айттым. Жана мен дал ошондой кылдым.
Билип койгула, балдар менен сыртта, мисалы Альфельдде же Эссенде ойногондо, аларда аталар жок болгондо
сезген кайгың бир нерсенин жетишпей жатканын билдирет!
Энелер муну толуктай алышпайт; алар муну табигый түрдө жасашкан, бул так көрүнүп турат, бирок абдан маанилүү.
Жана бул кайгы мени абдан, абдан терең тийди, андан кийин болгон кучактоо да.
Курулуш калдыктары менен капталган жер тилкелери. Мисалы, жаман жыт.
Мен Кранцтан чыкканыбызды эсимде, биринчиде Альфельдде болчубуз, туурабы, анан мага
рентгендик текшерүү үчүн Ганноверге барууга туура келди.
Ал жерде мен талкаланган шаарды көрдүм. Бул мен үчүн чоң сокку болду.
Сен муну элестете да албайсың. Бул менин тажрыйбаларым.
Ал эми көчөдөгү майыптар, ооба, албетте.
Бирок ал башкача эле. Ошондуктан биз майыптардын алдында өзүбүздү коргоп алганбыз.
Ошондуктан ал колун жоготту, ошондуктан ал бутун жоготту, ошондуктан ал оозу менен сүрөт тарткан
сүрөтчү же буттары менен сүрөт тарткан сүрөтчү болду.
Биз ошол адамдарга урмат көрсөттүк.
Ошондо бүт коомдук түзүлүш талкаланып баратат деген сезим болуп жатат.
Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин, сиз билгендей, адамдар эзүүгө кабылып, моралдык түшүү башталган
ошол он жылдык — Ваймар Республикасы да болгон.
Албетте, бул Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин да белгилүү бир мааниде бар эле, бирок менимче анчалык күчтүү эмес.
Мен аэропорттун жанында жашай албайм, бул мага стресс жаратат.
Жалгыз эле ызы-чуу эмес, эскерүүлөр да кайрадан эсиме келет.
Ал эскерүүлөр өтө коркунучтуу эле. Ошондуктан согуштан кийин бир нече жыл бою ар түнү ошол эскерүүлөр кайра-кайра келчү.
Бактыга жараша, убакыттын өтүшү менен ал бир аз басаңдады.
Бирок кээ бир убакта көптөгөн моторлуу учактарды укканда, айрыкча алар жарнама таратканда же окшош
нерселерде учуп жүргөндө, мен муну өтө шектүү деп эсептейм.
Мен муну жактырбайм. Бул мага ошол учурларды эске салат, алар эч кандай жагымдуу болгон эмес.
Ал эми биринчи фосфордук өрттөөчү бомбалар түшүп, көмүр сактоочу жайга түшкөндө эле. Ал, албетте, эки эсе жаман болду.
Ал эми көчөнүн экинчи тарабындагы үйдө да, көчө анчалык кең болбогондуктан, албетте, жалындар –
фосфор – ошол жакка тарап, анан бүт үй күйүп кетти.
Жана ошол жерде адамдар каза болду. Болгону ошол...
Ооба, андан кийин аларды жөн гана көмүр подвалына коюп койсоң.
Биз жерди жылытуу үчүн бир нерсе алгыбыз келди, анткени ал так эле – күз эле, бирок ошого
карабай, буга чейин эле абдан суук болуп калган.
Балдар ал жакка барышып, аны каалашты, ал алыс эмес болчу, жана ар биринин колунда челек бар эле.
Андан кийин биз ал жерде туруп, эмнени айтаарыбызды билбей калдык.
Биз ыйлаган жокпуз, бирок бул чындап эле чоң сокку болду!
Жана сиздин тажрыйбаңызга таянып, жаштарга же учурдагы чечим кабыл алуучуларга, алар катуу жарнама жүргүзүп,
кайрадан согушка куралданганга кирише электе эмнени эске алышы керектигин эмне деп айтар элеңиз?
Мен баарына, эгер мүмкүн болсо, согушка аралашпагыла деп жөн гана кеңеш берем.
Мындай нерсени сүрөттөп жеткире албайсың. Мен сага бул тууралуу айтып бере алам, бирок сен анын кандай экенин,
эмнелерден өтүшүң керектигин же аман кала аласыңбы, билбейсиң.
Биз Мюнхенде жүргөндө, бомбалар үзгүлтүксүз түшүп тургандыктан, ар түнү подвалга түшүүгө туура келчү.
Ошентип, бала кезиңде бир да түндү бүтүн түнү уктап өткөрө алган эмессиң.
Бул абдан драмалык, сен элестете албайсың.
Жана талаада жүргөндөр, «Бул мага туура келбейт, мен кетем» деп айтууга дээрлик мүмкүнчүлүгү жок.
Бул мүмкүн эмес! Аларды атып салышат. Бул абдан кадимки эле...
Мен ок атуу жөнүндө сөз кылып жаткандыктан, дагы бир гана нерсени айта алам.
Согуштун аягында, бул согуштун 100% жоготулганы жана эч кандай пайда алып келбеши толук ырасталганда, алар Гитлердин көз
карашында кары саналган 60 жаштан жогору курактагыларды жана «Фольксштурм» (элдик штурм) үчүн
14 жаштан жогору курактагы жаштарды чогултушкан.
Андан кийин дагы алар «душманды» – кавычкада – токтотууга аракет кылышы керек болчу.
14 жаштагы бала өзүнүн «мекени» деп аталган жерди коргоо үчүн мылтык менен куралданганда кандай сезимде экенин элестетсе болот.
Ал эми 60 жаштагылар да эң мыкты абалда эмес эле.
Андан согуштун аягында, америкалыктар биздин өлкөгө кирип келгенде, абал мындай болду: алар алдын ала 14 жаштагы
кээ бир балдар качып кетүүнү каалап жатышканын байкашкан.
Алар эми эч кимге каршы турууну каалашкан жок, коркуп, үйгө кетүүнү каалашты.
Аларды кармап, эң жакынкы даракка илип коюшту... Бул мындан да катаал боло алмак эмес!
Мен эки жогорку даражалуу офицер менен сүйлөштүм.
Мен алардын бирин анын казармасында зыярат кылдым. Мен аларга мындай дедим:
Сиз жаңы аскерлерди чет өлкөлүк тапшырмаларга жөнөтпөшүңүз керек!
Аларды үйдө карма! Аларга үйдө калыңыздар деп айт!
Бул, айтор, ыктыярдуу эле. Алар муну түшүнүштү.
Ал эми азыр Афганистанда жана башка жерлерде жарадар болгон бул жоокерлердин башынан өткөн бардык травматикалык жаракаттарын
көргөндө, «Жигиттер, өзүңөрдү гана күнөөлөңөр!» деп айтасың.
Бул балдардын мотивин сурашыбыз керек. Алар үч мотивге ээ.
Тубаса жаш идеализм бар.
Бирок бул жаш адам андан соң адаштырылат. Ал жакшы иш кылып жатканына ишенет, бирок бул эч кандай жакшылык эмес!
Афганистандагы согуш да муну көрсөттү.
Андан кийин эч нерсеге маани бербеген, анын баарына кызыкпаган жаш адам бар.
Андан тышкары, аны шыгуу сезиминен кылгандар да бар.
Ошентип ал бронетехникасында отуруп же колунда курал кармап, өзүн күчтүү – өмүр менен
өлүмдүн эгеси – деп сезет. Бул дагы бир азгыруу!
Анан дагы бир жаш адам бар, ал өзүнө мындай дейт: эми Британ армиясына кошулсам, анда тынчсыздануунун кереги жок.
Менде туруктуу жумуш бар, айлыгымды алам, жана акыры пенсия алам. Болгону ушул.
Согуштун катышуучулар үчүн каалаган учурда өлүмгө алып келиши мүмкүн экенин эч качан жеңилдетип карабаш керек!
Согушка ыктыярчы болуп барғандар, албетте, аскерлердин артына эмес, алдыңкы сызыкка
жөнөтүлөт. Ал эми ал дайыма өмүргө коркунучтуу!
Бул кызыктуу эмес, ал кайсы бир тасмалар же көңүл ачуу үчүн окуган башка нерселер менен эч кандай байланышы жок.
Согуш өтө катаал жана, мен айткандай, өмүргө коркунучтуу нерсе.
Мен эч кимге ал жакка барууну сунуштай албайм – жана «аттан коргоо», дейт элем – бир аз өзүмчүл ойлонсо да болот.
Мен үчүн согуштун муундан-муунга созулган таасири бар экени ачык. Согуш эч качан сени коё бербейт.
Эгерде сен орногон болсоң да, сенин Боондо ата-энем куруп берген үйүң жана бакчаң бар.
Ал сени коё бербейт. Сен ага кайра-кайра кайтып келесиң, бул толук ачык.
Эгер кимдир бирөө бул тууралуу отчеттор бар деп ойлосо, мен алардын айрымдарын адамдардан уккам.
Менде үйдө архив бар – Афганистанда немис аскерлердин психологиялык жаракат алышы. Алар муну көтөрө алышпайт.
Биринчиден, жаракаттарынан улам, бирок өмүрүн тобокелге салганы үчүн аларды урматтап, эскерген эч
ким жок. Эмне үчүн? Бул маанисиздиктен эмне пайда?
Ошондой экен, жана бул жаштар үчүн да абдан маанилүү: атайын даярдалган снайперлер бар.
Аскерлер жөн гана жөнөкөй аскерлер, жана алар армиянын бир бөлүгү.
Бардык снайперлер, бардык снайперлер, азыр үйүнө кайтып келгенде адамдарды өлтүргөнүнө чыдай алышпайт.
Анткени түнкүсүн түшүндө жүздөр кайрадан пайда болуп, алардан кутула алышпайт.
Натыйжада же арак, же психотроптук дары-дармектер, же өз жанын кыйуу болот. Бул бүт согушка да тиешелүү.
Бирок алар да... – анын ичинде немис снайперлери, америкалык снайперлери – мекенин коргоп, аны мыкты коргогон немис
снайперлери да – ага туруштук бере алышкан жок. Бул так.
Алар башка иштерди да бүтүрө алышпайт.
Эгерде сен танктын ичинде жандан күйүп өлгөн жоодашыңды же башка ушундай көрүнүштөрдү көрсөң, бул коркунучтуу
сүрөттөрдүн баары жаштардын өмүрү бою эсинен кетпей калат.
Мен бул окуяны ошол мугалимден уккам, тактап айтканда, анын мээси, айтор, жүзүнө чачылып кеткен эле, Россиядагы
согуш кампаниясы учурунда, граната анын жолдошторун бөлүп-жарып жибергенде. Анан ал окуяны мектепте айтып берген.
Албетте, аны абдан жакшы деп эсептегендер да болгон. Ошондуктан экөө тең мүмкүн.
Алдыңкы катарда кайсы жерде турганыңызга жараша, ийгиликтүү болгонбу же жокпу.
Согуштун көптөгөн ар түрдүү жүздөрү бар.
Бирок элге жайылган согуштун бир гана жүзү бар:
Ал элди, алардын тарыхын, өзүнө болгон ишенимин жок кылат.
Ооба, эми кадимки адамдар баалай албаган дрондор бар.
Сен сөзсүз артта каласың.
Эми сага эч кандай өзгөчө нерсе керек эмес. Мурда бар болгон бардык жабдууларың эми эскирди.
Эми болсо, атомдук бомбалар же учкучсуз учуучу аппараттар да адамзатты жок кылууда.
Ошондуктан согушка катышкысы келгендер же идеалист болуп, ошол себептен ал жакка баргысы келгендер...
Жакшы, мен айтышым керек, мен үчүн бул толугу менен... – Мен кимдир бирөө мындай нерсени жасап жатканын
элестете да албайм! Бул кино эмес! Бул кызыктуу деле эмес!
Анан балким тасмада көпүрө жардырылып же ошого окшогон бир нерсе болуп калат.
Бирок чындык башкача; ар бир күн жана ар бир саат өмүр менен өлүмдүн маселеси!
Муну жеңилдетип караба! Сен эч кимди бактылуу кыла албайсың.
Бирок мен бул тууралуу кылдат ойлонуп көрмөкмүн... Сен ар дайым «жок» деп айта аласың.
Чалгындуу учурларда сиздин жол көрсөткүчүңүз: Kla.TV.