Kaua e whakaiti: ka tino mōrearea te pakanga i ngā wā katoa mō te hunga e whai wāhi ana!
Ko te hunga e tūao ana mō te pakanga, kāore rawa e noho ki muri o ngā ope, engari ka tukuna ki te rārangi mua.
Kua mārama tērā. E mārama ana ki ahau he pānga tō te pakanga ki ngā whakatupuranga.
Kāore te pakanga e wehe atu i a koe. Ahakoa kua noho koe, kua whai whare me te māra i hangaia e
ōku mātua ki Bonn. Kāore rawa e wehe atu i a koe.
Katoa ngā kaiwhakatere mamao, katoa ngā kaiwhakatere mamao, i te hoki ki te kāinga, kāore rātou e taea te
manawaroa ki te mea kua patua e rātou ētahi tāngata.
Nō te mea i te pō, i roto i ō rātou moemoeā, ka hoki mai ngā kanohi, ā, kāore rātou e taea te whakakore i a rātou.
Ko te hua he waipiro, he tarukino whakarerekē hinengaro rānei, he whakamomori rānei.
Ā, e pā ana tēnei ki te pakanga katoa. He maha ngā āhua o te pakanga.
Engari kotahi anake te kanohi o te pakanga e kapi ana i tētahi iwi.
Ka whakangaro ia i te iwi, i tō rātou hītori, i tō rātou māia.
Nō reira, ko wai tonu e hiahia ana ki te uru ki te pakanga, ki te tangata rānei e whai ana i ngā moemoeā tiketike,
ā, e hiahia ana ia ki te haere ki reira mō tērā take...?
Āe, me kī atu au, ki ahau nei he tino… – kāore rawa au e taea te whakaaro ka mahia e tētahi he
pērā! Ehara tēnei i te kiriata! Ehara i te mea ngahau!
Ā, tērā pea ka pahū tētahi piriti, he pērā rānei i te kiriata. Engari he rerekē te ao tūturu.
Ā ia rā, ā ia haora, e pā ana ki tō ake oranga. Kāore e tika kia whakaitia tēnei.
Kāore e taea e koe te āwhina i tētahi kia hari.
Engari me whakaaro anō au ki tērā...! Ka taea tonu e koe te kī 'kāore'.
He aha te tikanga o te pakanga? E hia ngā tāngata i Tiamana e tino mōhio ana?
Kei roto i ngā kiriata, i ngā rongo pāpāho rānei te pakanga mariko.
Ko te rerekētanga: ehara koe i te pokapū o tēnei, engari he kaititiro koe.
Kāore he pakanga i Tiamana mō ngā whakatupuranga e toru neke atu.
Ināianei kei te whakahou kaha i ō rātou pū te nuinga o ngā whenua o NATO.
Ehara i te mea he raru ngā pūtea kāore he moni o te kāwanatanga mō ngā piriona e whakapauhia ana.
Engari, e ai ki tētahi kōrero tata nei nā te perehitini o te Rōpū Kaiwhakatipu Hoia, mēnā ka puta he pakanga, ka hiahia
ngā Ope Taua Tiamana i ngā whakakapi mō ngā hoia tata ki te kotahi mano kua mate, kua whara nui rānei ia rā.
E tata ana ki te 1.1 miriona i roto i ngā toru tau.
Nō te mea – mō tēnei wā – e mea ana kia ā-kōwhiringa te nuinga o ēnei, ka whakatairanga te Bundeswehr i ngā
kura, i ngā tūnga pahi, me ngā hōtaka ā ngā tamariki.
Mehemea he hararei awheawhe utu nui.
Engari he pā ki te pakanga! He pā ki te patu tangata me te patua! He pā ki te whakangaromanga!
Ko ēnei kōrero a ngā kaiwhiwhi tirohanga e whakamahara ana ki a tātou mō ngā wheako a ngā tāngata i Tiamana,
ehara i te hunga mātakitaki noa, engari ko rātou i pā tika.
Ehara i ngā toa e kīia ana kei te rārangi mua, engari he tamariki kei a rātou tonu ngā mākete ā-hinengaro i ēnei rā.
I whānau mai au i te tau 1932, ā, i te mutunga o te pakanga, tekau mā toru aku tau.
Ā, kei hea koe i noho ai i te tīmatanga o te pakanga?
I te pakanga i puāwai ai i Munich, i te pokapū rawa, āe, ehara i te tino pokapū, engari tata tonu ki te pokapū o te tāone.
Nō reira, i whānau mai au ki te taha o te moana, arā, ki te takutai – i Kranz, Pirusia Rāwhiti.
Ko tēnei te whenua kua pāngia e te mamae mutunga kore.
Ā, he tohea ahau? I a mātou e rere ana i Kranz, e whā tau mā toru hauwha pea ahau; i whānau ahau i Hui-tanguru 1940.
I te marama o Mahuru, ka oma tōku whaea, ka waiho a Kranz mā runga tereina, nā te mea i mea ia kua pakaru katoa te mea katoa.
Nā te mea kua rongo kē mātou i te korokoro o ngā pū i tawhiti, ā, i kite hoki mātou i a Königsberg e mura ana i te
pō – ehara i a mātou ngā tamariki, engari ko ngā pakeke.
I rere ngā rererangi pahū i runga ake i a ia, ā, i whakakore katoa ngā mea katoa.
I noho mātou i te taha o te takutai – pērā i te parataiso, pērā i te parataiso!
I wehe atu mātou i tēnei parataiso, kia pērā ai te kī.
I mau e taku whaea i ngā ringa o ngā tamariki e toru. I whai mātou i tētahi kaiawhina kāinga.
Me tētahi pēke anake, arā, ko ngā mea i mau ki ō mātou tuara, ā, kātahi ka eke mātou ki te
tereina ki Ōtiria, i reira e noho ana tōna tuahine.
I tīmata i te tau 1943, ā, i te tau 1944 he maha ngā pahūtanga, nō reira me wehe mātou i Munich.
Me wehe ngā whaea e whai tamariki kei raro i te tekau mā whā tau.
Ā, mēnā kāore rātou i whakarite kia pērā, ka tukuna noa ngā tamariki ki tētahi wāhi kia haere mā rātou anō.
Kāore au i te mōhio kei hea, nō reira kāore i tino hira ki a mātou, nā te mea i wehe
mātou i Munich i runga i tō mātou ake hiahia.
Engari he tino uaua ki te kimi wāhi hei noho.
I te nuinga o te wā, kāore he tangata i noho ki te whenua tuawhenua, arā, ki waho o te tāone, he tawhiti iti
atu i te tāone nui, i hiahia ki ngā kainoho o te tāone.
Nā te mea kāore rātou i hāngai ki ngā mahi pāmu i mahia e rātou, koia tā rātou i kī mai ai ki a mātou.
Ehara i ngā kupu kotahi, engari, āe, i mōhio koe ki ngā mea i tupu.
He aha ngā mahara mō te pakanga, i tua atu i te ruru o ngā pu, i tua atu i te mea ko Königsberg – kāore mātou i kite i reira i a
mātou e tamariki ana, nā te mea i moe mātou i te ahiahi – i reira he āwangawanga, ā, i kōrero mai rātou
ki a mātou mō tērā. I rongo mātou i te ruru o ngā pu.
Engari i puta mai tētahi mea i haere tahi mai ki ahau puta noa i taku oranga katoa, kia pērā ai te kī.
Kāore i ngaro noa iho tēnei āwangawanga i puta mai i te pakaru; kei reira tonu i tētahi wāhi.
Nō reira, kāore koe e tae tūturu ana. Ka noho tonu koe ki tētahi wāhi...
Nō reira, he mea tino hira te kāinga ki ahau, ā, ki aku tuākana me aku teina hoki.
I haere tonu mātou ki te matapaki mō tō mātou whenua taketake mō ngā tau i muri mai.
E maumahara ana ahau, i taku wā hei rangatahi, i rite ahau ki te haere ki te pakanga ki ngā Rūhia kia
whakaora i taku whenua, hei kī, i taku wā hei tama.
Kei te maumahara pai au ki tērā – kāore e kore kua mōhio koe ki te aranga o Hūngāri i te tau
1956, i mate ai tata ki te 80,000 o ngā Hūngāri.
Ā, i te wā tērā, he tekau mā ono ōku tau, ā, i hiahia ahau ki te haere ki Hūngāri kia whawhai ki ngā Soviet.
Nō reira, he kare ā-roto noa iho i reira i taua wā.
Ka puta anō tētahi mea i tino ohorere ai ahau.
I mātakitaki au i tētahi kiriata mō ngā tamariki wōfu. Kāore au e mōhio mēnā kua mātakitaki koe i taua kiriata.
Ā, i taku kitenga i tēnei kiriata, ka tīmata ahau ki te tangi ki tētahi taumata tino rerekē ki ahau. Kāore au i mōhio ki tērā.
He tangata tērā i tangi, engari ko au i tino tangi rawa, ā, i rere ngā roimata i taku mata.
I tino wiri taku wahine: "He aha te raru ki a koe?"
I kite au i tētahi kiriata i konei mō ngā tamariki wōfu.
Ā, kātahi ka mōhio au he mea kei roto i ahau kua whakangaromia.
Nā tēnei kiriata i whakakitea mai ēnei mamae me ēnei mataku ki te mata, kia pērā ai te kī.
He kiriata tuhipoka tēnei – mō ēnei tamariki.
I puta mai ēnei tamariki, ka kōrero mō rātou anō, mō ō rātou oranga me ērā atu mea, me pēhea rātou e ora ana.
I tutaki au ki ētahi tāngata i Kranz anō i te wā i mau ai e ngā Rūhia a Kranz, ā, he
tino kino ngā wheako i pā ki a rātou i reira.
Ngā tama – tērā pea e tekau, e waru rānei ō rātou tau, he pakeke ake rānei – i tango i ngā tinana i ngā taiapa.
Ko te tikanga, i puta ngā tāngata i ō rātou rūma raro, kāore he kai, ā, i makariri rātou kia mate, e piri ana ki ngā taiapa.
Ā, nā ēnei tāngata i kawe ēnei tūpāpaku ki te urupā, hei whakangaro i a rātou, i a rātou e rangatahi ana.
E mōhio ana hoki au ki ngā whakawhēkau, hei tauira.
I whai au... I whai mātou i tētahi nēhi o te Red Cross... – engari i muri katoa i te pakanga i puta
ai ēnei mea katoa, arā, ngā wheako o ngā tāngata.
Heoi anō, me kī hoki i puta he hiahia mō te tika, ā, he tino hoa te Nachalnik Rūhia, arā te mēra, ki ngā tamariki Tiamana.
Kāore ia i tino āhei ki te mahi nui. E mate hiakai ana ngā tāngata, e mate noa ana nā te kore he kai, e mate makariri ana.
Ka taea noa e au te kī i ngā mea i tupu i Kranz i runga i tāku i rongo ai i muri mai.
Nō reira, kua patua, kua whiua ā-tinana ngā mano mano o ngā kainoho.
Kei te mōhio au ki tētahi pūrākau, hei tauira – mēnā kei te hiahia koe, arā, kāore au i te mōhio?
He wahine hapū taumaha i tōna rūma noa iho, ā, i tōia ia ki waho, ā, i tōia iho i ngā hipi e ngā hōia Rūhia.
Rānei he tama tata ki te tekau mā rima, tekau mā ono rānei ngā tau, i runga i tōna puku i
kanikani ai tētahi hōia Rūhia kia puta ake ai ōna puku.
Engari kāore au i wheako i tērā, e mōhio ana au nā ngā tāngata i wheako i tērā, ā, nā rātou i kōrero mai ki ahau.
I te mutunga o te pakanga, i noho mātou ki te whenua tuawhenua.
He toronga ngoikore, he hoahoa hē rawa – tekau mā rua mita tapawha mō te whā tāngata, toru ngā tamariki me tō rātou whaea.
Ā, koia tērā... I te taha o te huarahi te pāmu, he pākihiwi iho, ā, i runga mātou i reira.
Ā, he whakawhānuitanga tēnei rūma i noho ai mātou.
Ā, ka huri whakamuri i waho o te pāmu, ā, ka anga ki te māra hua rākau.
Ā, i reira hoki tētahi huarahi whaiti, engari kāore i whakapaia, kāore he mea. Pērā noa iho…
Ā, i reira mātou, tata kua tino wehewehe.
Nō reira kāore he tangata i haere hīkoi – ahakoa pea i te awatea, nā te mea kāore hoki rātou i whai wā mō tērā
– me kore rā he tangata kāore e hiahiatia ana kia mahi.
I te mutunga o te pakanga, ka tae mai tētahi pūnaha hōia katoa o te Waffen-SS.
Kāore au e mōhio mēnā he tikanga tēnei ki a koe. He wāhanga motuhake tēnei, ā, he mahi motuhake anō āna.
Me kī atu, kāore rātou i tino tūmatanui; kāore koe i mōhio he aha ā rātou mahi. Engari i mataku te tangata ki a rātou.
Ā, i whakawhānuitia ngā tāngata puta noa i te kāinga, e noho ana i ētahi momo whare noho, kāore
au e mōhio kei hea. Kāore au i haere ki reira.
Engari i muri i tō mātou noho ki waho o te pāmu, he whakawhānuitanga noa iho tērā whare tawhito i tū i reira.
Me hīkoi mātou puta noa i te māra hua, ā, kātahi ka tomo ki te ātea o roto kia tae atu ki te wharepaku.
He mea māmā noa iho, he wharepaku rua, ka taea e koe te kī.
Ā, i reira ngā hōia, ā, i ohorere tētahi o rātou ka hopu i taku puka ringa, nā te mea me haere au ki te wharepaku,
ā, ka ngana ia ki te tō i ahau ki roto i te whare kau.
Ā, i rongo au i tētahi āhua kāore āna whakaaro pai ki a koe.
Ā, ka karanga au i te hiahia patu, ehara tēnei i taku tikanga noa ki te whakaputa i āku kare ā-roto.
Ā, ka whakawhetai ki te Atua, ka tae mai tētahi o ngā kōtiro a te kaipāmu, ā, ka oma tonu
ia ki a ia – he kōtiro kaha ia – ā, ka mea:
Tukua tērā tamaiti! Ināianei tonu! Ki te kore, ka kohi au i te katoa, ā, ka pōuri koe!
Ā, tērā pea i tino ohorere ia; kāore au e mōhio. Heoi anō, i tuku noa ia i ahau. I hopu
mai ia i ahau, ā, i ārahi mai ki tōku whaea.
Āe, i mahue noa iho i ahau tērā.
Ā, i pā mai anō tēnei ki ahau i muri mai, i te wā i tiakina hoki ahau e tētahi atu.
Ā, ko tērā te wā i hoki anō ai mātou ki Munich.
Ā, i ngā wā katoa kāore he hiko.
Nā reira, i te takurua, i te ahiahi, i tō kuhu ki roto i tētahi whare, kāore koe i kite i tētahi mea.
Nō reira, nā te mea kua roa koe e noho ana i reira, i mōhio noa koe ki ngā huarahi.
Ā, i hiahia noa ahau ki te tomo ki roto i te whare, ā, kāore rawa i raka, nā te mea kāore i
taea; kāore he tangata i whai kī nō raro iho…
Ā, i tū ia i te tomokanga o te whare i hiahia au ki te tomo.
Ā muri iho, ka ngana ia ki te tō i ahau ki roto.
Ka karanga kaha anō au, ā, i muri iho, nā te waimarie, ka puta mai tētahi tāne rangatahi i te whare
tata nei, i mōhio au ki a ia, he pakeke ake ia i ahau.
Ā, i mōhio hoki ia ki a ia, ā, ka tata mai ia ki ahau i te wā tonu, ka toia e ia tōna ringa, ā, ka mea:
Ā, mēnā ka pa anō koe ki taua kotiro, ko ia taku hoa wahine, ka patu atu au i a koe kia pakaru rawa koe!
Ā muri iho, ka ngaro ia kāore he tohu. Ngā mihi ki te Atua!
Nō reira i hoki mai taku pāpā, ā, ko au te tuatahi i kite i a ia – kua tino ngoikore tōna tinana.
Tērā pea, kāore au i te tino mōhio, kāore ia i kōrero mai mō tērā; i puta ia i ngā papa one o te Awa Rēina,
nō reira me whai wā tōna. He tino ngoikore tōna tinana.
Ā, i kōrero ia i te iti noa mō āna wheako me te wā Nazi.
Ko te hunga i hoki mai i te pakanga, i whara rānei, i pāngia e te āmaimai rānei; ko te nuinga o rātou, mēnā
kāore rātou i whai tūranga motuhake kāore au i mōhio ai.
I toro mai tētahi hoa tamarikitanga o taku whaea ki a mātou. I mauherea ia i Wīwī, ā, i kōrero mai ia ki a mātou ko ngā
mauhere i reira – ki taku whakaaro i tētahi wāhi tata ki te Moana-ā-Rohe – i puritia rātou i tētahi pā mauhere.
Ā, ia rā, kāore i whakawhiwhia ki a rātou he kai, engari i whakawhiwhia ki a rātou he hupa kūkama, ā, tata ki
te haurua o te puni i pāngia e te mate puku rerenga .
Ā, kātahi ka mate rātou āta haere, he mea tika, nā te mea kāore he tangata e taea te manawanui ki tērā.
He huarahi anō hoki tēnei ki te whakakore i ngā tāngata.
Kāore ia i kōrero nui mōna ake, engari i mate ia i te tau i muri i tana toro mai ki a mātou.
Kāore au e mōhio he aha te take i mate ai ia.
Engari, pēnei i taku kī, i māuiui katoa rātou.
Nā te mea kāore koe e ora i runga i taua 'daieti', kei roto i ngā tohu kōrero.
Nō reira, kāore pea ia i taea te manawanui ki ngā kai i whiwhi ai ia i tōna hokinga ki te
kāinga ki tōna hoa wahine, ahakoa kāore i nui.
Ā, kāore au e mōhio me pēhea i taua wā, mēnā i whakaarohia te mea kua roa rātou e mauhere ana, ā, tērā pea i
whakawhiwhia atu ki a rātou he nui ake ngā tā mō te kai, rānei…
Kāore au i te mōhio, kāore au i mōhio he aha mō tērā, ā, kāore hoki au i rongo i tētahi mea.
Engari i te nuinga o te wā, me tirotirohia katoa rātou i ngā hōhipera. I mahia tērā?
Ki taku whakaaro, kāore rātou i whai rauemi, i ngā tāngata, i ngā taputapu rānei; he āhua ohorere katoa.
He kōrero tēnei mō tērā. Taku tuahine matua – i tae mai tētahi tāne ki tō mātou whare, i
patu ia i te kuaha, ā, i pātai, "He parāoa āu?"
Ā muri iho ka mea taku whaea, "Kāo, kāore ā mātou parāoa." I hiahia mātou ki te parāoa mō mātou anō.
Ā, ka tangi tōku tuahine matua, ka mea, "Māmā, kāore e taea e koe te tuku noa i tēnei tāne kia haere pēnei."
Ā muri iho, ka whakaae taku whaea, ā, ka hoatu e ia ki te tangata he parāoa. Koia pērā ngā āhuatanga i taua wā.
Ā, i mahi tōku whaea i tērā i runga i tōna kaha katoa.
Me kite mātou anō me pēhea e whiwhi ai mātou i te kai.
I whakawhiwhia ōku mātua e te tāone o Alfeld ki tētahi wāhanga whenua māra, ā, me whakatipu e rātou anō.
I muri iho, i haere mātou me tō mātou whaea ki te pāmu ki te kohi i ngā rīwai me ētahi atu hua i
muri i te kohikohi, e mōhiotia ana ko "stubble".
Ā, i tāhae hoki mātou i ngā rīwai rākau, ā, me tino whakarite kia kaua mātou e mauhia e ngā kaitiaki pāmu i mau pū.
Āe mārika, kāore rātou i pu ki a mātou, he tino mārama tērā, engari ka whai rātou i a mātou kia oma atu.
Te tāhae i ngā rīwai whero kia hanga hūpē.
I tuhi taku pāpā ki tana rangitaki i mate kai mātou katoa.
I tino kore ai mātou i whiwhi kai tika, ā, nā reira i pā mai hoki ki a mātou ngā mate o
te puku – ngā ngārara porowhita me ērā atu.
Ā muri iho, me haere au ki Kleinwalsertal i Ōtiria kia whakaora, nā te mea i pā mai ki ahau te mate TB
(tuberculosis), arā ko te TB hilar (he mate huaketo o ngā pūkahukahu e pā ana ki ngā pūtau lymph).
Koia pēnā te āhua. I runga ake i ngā mea katoa, e maumahara ana tonu au ki te parāoa kānga e kīia nei.
Kāore au e mōhio mēnā kua rongo koe mō tēnei.
Nō reira, hei utu mō te kīngī, i whiwhi mātou i te kānga i tukuna mai e ngā Amerikana.
Kāore rawa i reka; kāore mātou i pai ki a ia.
I te tau tuatahi, i te rua rānei, me manawanui noa koe ki tērā.
Kāore hoki he pata, he tino mārama tērā, he maragārini anake.
Kāore hoki he mīere, he mīere hanga anake.
I karapotia mātou e ngā whare rūma noho me ngā toenga whakangaro.
I Essen, hei tauira, i a mātou e tamariki ana, i whiu toka papaki ai mātou.
Kāore au e mōhio mēnā kua mōhio koe ki tēnei kupu.
Nō reira, kohia ngā poraka pakitara i ngā pae para, mahi ki a rātou me te hamere, ā, pērā tonu.
Rānei, hei tauira, ko te kohi rino para kia hoko miraka mā te moni i whiwhi ai au. I mahia e au tērā i taku wā hei tama, āe rā.
Hei āwhina ki te whāngai i te whānau, mēnā ka hiahia koe.
Koia pēnā te āhua. I tae mātou ki te pakaru i ngā putorino whakawhēkau o ngā paipa ua ki te hama kia tae atu ki te
rino whakarewa, nā te mea he tino whai utu te rino whakarewa.
I te tīmatanga o te pakanga, i hoatu ki a mātou ngā tāpeka kai – koia tērā te ingoa.
Ā, mō ia tangata o te whānau – i whiwhi ngā tamariki i raro i te ono tau i te nui ake, i whiwhi ngā pēpi i te nui
ake anō, ā, i whiwhi hoki rātou i tētahi atu mea – engari kāore au e taea te kī mēnā he kai pēpi tērā.
Āe, ā, mō ngā pakeke, he tino māmā noa iho. Kāore rawa i nui kia kī koe.
Kāore i wātea ngā rīwai, mehemea kāore tētahi tangata i hea rānei e hoko ana i a rātou.
Kāore koe i tino mōhio kei hea koe e haere ai kia tiki i ngā mea e hiahiatia ana e koe.
Heoi anō, pēnei tonu te āhua i a mātou i Munich.
He uaua tonu i te whenua. Kāore ngā kaiwhenua i hiahia ki te tuku i tētahi mea.
Nā reira, i whai koe i ētahi mea hei whakawhiti i pai ki a rātou, ka hoatu e rātou he mea ki a koe hei utu,
engari i te wā i muri mai kāore he mea i toe ki a koe.
Nō te mea, i tētahi wā, ka pau katoa ngā rauemi.
Āe, e mōhio ana au ki te āhua o te hiakai – me te āhua o tōna rongo…
Ka taea e au te whakapūmau i tērā.
Nā reira, i taua wā, me whakarite e taku pāpā kia ora tonu te whānau.
Ā muri iho, ka tūhū ia mō ngā Amerikana me ngā Piritene i te Rāwhiti. Nā tērā i whiwhi ai ia i te moni mō tōna whānau.
E kitea ana tēnei i tana rangitaki, me te uaua i pā ki a ia.
Kāore ia i taea te haere mā te motokā, me whakawhiti ia i te rohe me ērā atu mea, ā,
kātahi ka noho ia i ngā teihana tereina i te pō.
Nō reira, ehara i te mea māmā rawa atu ki a ia.
I muri mai, i whai ia i tētahi tari i Munich, ā, i whai hoki ia i tētahi tari i Berlin.
Nā reira i tino whakamīharo ngā hoa riri ki āna pūrongo – he kaituhi tino pai ia.
Ā, i pūrongo tonu ngā whakawātea.
Ā, i mōhio hoki mātou ki ngā tāngata i noho tahi ai mātou.
Hei tauira, i Essen, i te whare rūma noho i whakanoho ai mātou i muri mai.
Nā, ka neke aku mātua ki Essen, nā te mea i riro i tōku pāpā te whakahaere i te tari whakatika
pakihi o te niupepa "Neue Ruhrzeitung" i reira.
I mōhio mātou tamariki ki tērā, i mōhio mātou. Kāore anō ngā kanohi o ngā wāhine kia koa anō.
I waiho tērā he pānga mau roa. I whakahaua tētahi o ā mātou whaea ki Siberia.
I mate ngā tekau tini o ngā rangatahi Tiamana i roto i ōna ringa. I tuhi hoki ia i ngā rotarota mō tēnei.
Kei te anga katoa rātou ki te uru, i mea ia.
I hiahia tonu rātou kia titiro ki te uru, ki te wāhi e heke ai te rā, ki te wāhi kei reira a Tiamana.
He tino uaua te oranga me ngā Rūsiana.
I tēnei wā i muri i te pakanga, me kī, kāore mātou, he manene nō te Rāwhiti, i tino
manaakitia e te iwi o te rohe. Kāore tērā i tupu.
Me tiritiri mātou i ā mātou mea ki ngā tāngata o te rohe.
Te tiritiri wāhi noho, te tiritiri kākahu, te tiritiri kai, me ērā atu, me ērā atu.
Ko tētahi o ngā āhuatanga tino kino ko tēnei pūwāhi, tēnei whare ārai rererangi i Nockherberg.
He rūma rokiroki waina i hangaia ki roto i te maunga, hei rokiroki i ngā inu, ko te waina te nuinga i mua, ā muri ake ko te pia.
Ā, i tangi te whakatūpato, ā, kua tata kē te mea katoa, i mōhio koe ki tērā. Nā, ko taku kuia rāua ko au anake,
tokorua noa iho mātou, i tomo ki reira; ā, i muri mai ka mōhio au he toru mano ngā tāngata i reira.
Ā, i te mutunga o te whakaoho, ka oma ngā tāngata ki te tomokanga putanga i roto i te mataku.
Ā, e tekau pea, e neke atu rānei, kāore au i te tino mōhio, ngā tāngata kua pākia e ngā waewae – arā, tūturu...
Ā, he tino kino tērā, āe rā! I muri iho anake ka rongo mātou mō tērā.
Ā, he tino kino rawa te hau i roto i reira, nā reira i hinga noa ētahi tāngata, kāore i tawhiti ki te papa; nō reira i neke
whakamuri ētahi, ā, ka hinga rātou ki te papa, ā, kāore koe i hikoi noa i runga i a rātou,
engari tērā pea i hikoi koe ki runga i a rātou.
Kāore e taea e au te whakaaro ka rerekē kē.
Āe, ehara ēnei i ngā kaupapa pai; i a koe i taua pakeke, tekau mā tahi noa aku tau.
Ki taku whakaaro i te tau 1943 i tino rere ai.
Nā muri iho ka taka ngā pōro fosforasi, ā, ka pahū i te wā i pā ki te whenua, ka tukuna katoa te fosforasi, ā, ka mura tonu.
Ā, ka mura te ahi i te tiriti katoa i noho ai mātou, ā, kua piki kē ngā ngaru ahi ki runga.
Nā reira, me tū mātou katoa—tōku tuakana tāne, tōku whaea me au—ki ngā matapihi, ā, me whakaweto i ngā anga
matapihi; nō te mea, mēnā ka tae ngā ngaru ahi ki reira, ka mura, ka pakaru ngā karaihe, ā, kāore he mea e toe.
Ā, kāore i tino pai anō i nāianei, nā te mea kāore koe i taea te tiki matapihi.
Ko tērā noa iho te mea i hiahiatia e koe. Ki te kore koe i whiwhi i tētahi mea mai i tētahi tangata, ki te kore rānei he whanaunga
āu e whai ana i ēnei mea, āe, me noho noa koe ki ngā mea kei a koe; ahakoa he karaihe matapihi
āu, kāore rānei i te takurua, kāore he take ...
Ahakoa i muri i te pakanga, i noho mātou i tētahi whare papatahi kāore he karaihe matapihi, nā te mea
kāore i taea te tiki. Kāore hoki he karaihe matapihi.
Āe, ki taku whakaaro i hokona ēnei ki te mākete pango, engari i te ao tūturu kāore koe e taea te
tiki kōpae i hokona e tētahi tangata i hea rānei.
I puta rānei ki a koe i te wā o te pakanga, i whakaaro te pakanga ki ngā tamariki?
Kāore au i whiwhi i taua whakaaro.
Nō te mea i a mātou e noho ana i te tuawhenua, me keri mātou i ngā rīwai me ngā tīni kia
whāngai ai ngā manene katoa i tae mai i te rāwhiti.
Ā, ka tīmata ngā rererangi ki te pu ki a mātou. I rere rātou i te pito tata rawa, ā, ka kitea ngā upoko o
ngā kaihautū rererangi i roto i te rūma whakahaere.
Ehara i te mea i whāia mai rātou ki a mātou i te tika, engari kāore koe e mōhio ana ki tērā i a koe e tamariki
ana. Ka whakaaro noa koe, e hiahia ana ia ki te pu ki ahau.
I oma ahau mō taku oranga, nō reira i whakaaro ahau kāore au e tae.
Ā, i tētahi wā i te pakanga, me haere au ki te tākuta niho.
Ki te tāone e whai ake nei, kāore au i taea te hikoi tawhiti pēnā nā te wera rawa.
He tino wera te raumati, ā, pēnei i taku i kī ai i mua, ehara i te mea rerekē te 30 tohu.
Me tango tētahi niho i ahau. Ā muri iho, ka huri anō ahau.
I whai anō mātou i tētahi paihikara, engari i tāhaetia mai i a mātou i muri mai.
Ā, ka heke mai anō tētahi me te rererangi.
He tino teitei ngā taringa kānga, nō reira i tomo noa au ki te pāmu, ka taka au ki runga i ngā
taringa kānga, ā, ka whiua noa e au te paihikara.
Ā, ka puhia anō ahau e ia.
Ā, i puta anō mō te tuatoru, i reira he tokomaha ngā tāngata, nā te mea ko te wā o te kohi hōpi, ā, ka taka iho
ngā kōni hōpi, koirā ngā mea e hiahiatia ana hei tunu pia.
Ā, ka tae mai ngā rererangi. Ā, pērā tonu te āhua: he tino tata tēnei māra hopi ki te ngahere.
Ā, i te tawhiti ake o tō noho i te ngahere, ko te roa ake o tō oma.
Kua heke anō rātou, i whakaaro au ka pakaru rātou.
Nō te mea i taua wā me whakairi ngā hōpi ki ngā taura, he tino rerekē katoa ngā mea i ēnei rā.
Ā, he tino teitei ēnei pou i mau ai ēnei taura ki tō rātou wāhi.
Ā muri i te heke rawa o ngā rererangi, ā, i kitea kē e koe ngā upoko o ngā mema o te kapa i roto, ka whakaaro mātou,
mō te atawhai o te Atua, kāore rātou e taka ki raro i reira.
Nō reira i oma mātou pēnei i ngā pōrearea, ia tangata e ngana ana ki te uru ki te ngahere.
Ā, kātahi ka tīmata rātou ki te pupuhi i runga, i raro, i mua, i muri.
I tino mataku mātou, he tino pōrangi!
Kāore au e hiahia kia pā mai anō he āhuatanga pēnei! Nō reira, ko taku tūmanako kāore e puta anō.
I tēnei rā, he pū me ērā atu taputapu ā rātou. Engari he tino kino tērā.
I a au e tauira rangahau whakapono ana, i toro hoki au ki tētahi whare tiaki tamariki kāore he mātua; me
toro mātou ki tētahi whare tiaki tamariki kāore he mātua.
Kua noho tahi au me tētahi rōpū ākonga mō te mātauranga whakapono.
Ā, i whakarongo mātou ki ngā mea katoa, ā, pērā tonu, ka hoki anō mātou ki te kāinga. Nā, ka tata mai tētahi tama
nohinohi, tērā pea e waru, e iwa rānei ōna tau, ka whakanoho ōna ringa ki taku tinana, ā, ka kī mai ia ki ahau, "Pāpā."
Ā, i werohia taku ngākau e tētahi naipi! Kāore koe e taea te whakaaro.
I taua wā, i mea ahau, ka mārena ahau, ka whāngai ahau i ngā tamariki e rua. Ā, koia tērā i mahia e au.
Kia mōhio koe, ko tērā pōuritanga ka rongo koe i a koe e tākaro ana me ngā tamariki i waho, hei tauira i Alfeld, i
Essen rānei, ā, kāore he pāpā mā rātou, kei te ngaro tētahi mea!
Kāore e taea e ngā whaea te whakakapi i tēnei; nā rātou i mahia i te āhua māori, he tino mārama tēnei, engari he tino hira.
Ā, i pā hōhonu rawa atu ki ahau tēnei pōuritanga, ā, pēnei hoki te awhi i muri mai.
Ngā papa whenua kī ana i ngā para. Hei tauira, te kakara kino.
Ka maumahara au i te wā i wehe ai mātou i Kranz; i tuatahi mātou i Alfeld, nē rā? Ā muri iho, me
haere au ki Hanover mō tētahi whakamātautau X-ray.
Ā, i reira ka kite au i tētahi tāone kua pakaru. He ohorere ki ahau.
Kāore e taea e koe te whakaaro. Ko ēnei aku wheako.
Ā, ko ngā tāngata hauā i ngā tiriti, āe, tūturu.
Engari he rerekē tērā. Nō reira, i tiaki mātou i a mātou anō mō ngā tāngata hauā.
Koia te take i ngaro ai tōna ringa, koia te take i ngaro ai tōna waewae, koia te take i riro ai ia
hei kai peita ā-waha, hei kai peita ā-waewae rānei.
I whakaute mātou i ēnā tāngata.
Nō reira, ka pakaru katoa tēnei kare ā-roto me te hanganga pāpori katoa.
I muri i te Pakanga Tuatahi o te Ao, i whai hoki mātou i aua tekau tau, arā ko te Repupurika o Weimar,
pēnei i tō mōhio, i whakamahia ai ngā tāngata, ā, ka tīmata tēnei hinganga matatika whānui.
Āe mārika, i noho anō tēnei i muri i te Pakanga Tuarua o te Ao i tētahi āhua, engari, ki taku whakaaro, kāore i tino kaha.
Kāore au e taea te noho tata ki te taunga rererangi, ka āwangawanga ahau.
Ehara i te haruru anake, engari kei te hoki mai hoki ngā mahara.
He maumahara tino kino ēnā. Nō muri i te pakanga, i ngā tau maha ka noho tonu ia ia pō.
He mea whakamoemiti, kua heke iho tērā i te wā.
Engari, i te wā ka rongo au i te tokomaha o ngā waka rererangi motuka, ā, i ētahi wā ka pērā i ngā wā motuhake, ā, ina
rere rātou mō te pānui whakatairanga, he tino whakapae ki ahau.
Kāore au e pai ki tērā. Ka whakamahara mai ki au i aua wā, ā, kāore rawa i te pai.
Ā, i taua wā tonu ka taka iho ngā pōro ahi fosforasi tuatahi, ka tau tika ki roto i tētahi whare
rokiroki waro. He tino kino rawa atu tērā, āe rānei.
Ā, ko te whare i tērā taha, kāore i tino whānui te huarahi, ā, kāore e kore i horapa ngā ngaru ahi –
te fosforasi – ki reira, ā, ka mura katoa te whare.
Ā, ko reira i mate ai ngā tāngata. Koia tērā...
Āe, ā muri iho ka waiho noa e koe ki te rūma waro.
Ā, i hiahia mātou ki te tiki i tētahi mea hei whakamahana i te wāhi, nā te mea ehara i te tino – he
ngahuru, engari ahakoa pēnā, kua tino makariri kē.
Ā, i haere ngā tamariki ki reira, ā, i hiahia rātou ki tērā; kāore i tawhiti, ā, i mau ia ia he pākete ki ō rātou ringa.
Ā muri iho ka tū mātou i reira, ā kāore mātou i mōhio he aha hei kī.
Kāore mātou i tangi, engari he tino ohorere!
Ā, he aha tāu e kī atu ai ki ngā rangatahi, ki ngā kaiwhakatau whakatau o nāianei rānei, i runga i ō wheako, kia
whakaaro ai rātou i mua i te tīmata ki te whakatairanga nui me te whakarite anō i a rātou mō te pakanga?
Ka tūtohu noa atu ahau ki te katoa kia kaua e uru ki te pakanga, mēnā ka taea.
Kāore e taea e koe te whakamārama i tētahi mea pēnei. Ka taea e au te kōrero atu ki a koe mō tēnei, engari
kāore koe e mōhio ki te āhua o te rongo, ki ngā mea me pā ki a koe, mehemea ka ora rānei koe.
I a mātou e noho ana tonu i Munich, me heke mātou ki te rūma raro ia pō, nā te mea i taka tonu ngā pōtae.
Nō reira, kāore koe i whai pō i taea ai e koe te moe puta noa i te pō i a koe e tamariki ana.
He tino pōraruraru tērā, kāore e taea e koe te whakaaro.
Me ēnei e mahi ana i te mara, kāore rawa he wāhi ki a rātou ki te kī, 'Ehara tēnei i te mea e hāngai ana ki ahau, ka wehe au.'
Kāore e taea! Ka patua rātou e ngā pū. He tino noa tērā...
Kotahi anō te mea ka taea e au te kī, i te mea kei te kōrero au mō te pu.
I muri i te pakanga, arā, i te mutunga o te pakanga, i te wā kua tino mōhio kē kua ngaro tēnei pakanga, ā, kāore he hua anō hei
tiki, ka kohia e rātou ngā kaumātua katoa, arā, ko te hunga 60 tau te pakeke, neke atu rānei, i whakaarohia e
Hitler he kaumātua, me ngā rangatahi 14 tau te pakeke, neke atu rānei, mō te "Volkssturm" (te āwhā a te iwi).
Ā, i muri i tērā, me whakamātau tonu rātou ki te aukati i te "hoariri" – kei roto i ngā tohu whakahua.
Ka taea te whakaaro me pēhea te rongo o tētahi tama tekau mā whā tau te pakeke i te wā ka whakaritea ki a ia
he pu pū kia tiaki i tōna whenua e kīia nei hei kāinga.
Ā, kāore hoki ngā tāngata e ono tekau tau i tino pai rawa atu.
Ā, i te mutunga o te pakanga, i te mea kua kuhu kē ngā Amerikana ki tō mātou whenua, pēnei te āhua: i kitea e rātou i
mua ake nei he hiahia ngā tama tekau mā whā tau ki te oma.
Kāore rātou i hiahia kia tū ki te tangata anō; i mataku rātou, ā, i hiahia kia hoki ki te kāinga.
I mau rātou i a rātou, ā, i whakairi rātou ki te rākau tata rawa atu... Kāore e taea te kino ake!
I kōrero au ki ngā āpiha e rua, he āpiha rangatira.
I toro atu au ki tētahi o rātou i tōna whare hōia. I mea atu au ki a rātou i ēnei:
Kaua e tuku i ō kaitono mō ngā mīhana ki tāwāhi!
Me waiho rātou ki te kāinga! Kī atu ki a rātou kia noho ki te kāinga!
He mea ā-kōwhiringa noa iho. I mārama rātou ki tērā.
Ā, ka kite koe i ngā whara tino taumaha kua pā ki ēnei hōia kua whara ināianei i Afghanistan me ētahi atu
wāhi, ka mea pea koe, "E hoa mā, ko koutou anake te hē!"
Me pātai, he aha ngā take e aki ana i ēnei tama? E toru ngā take.
He tūmanakotanga rangatahi e taketake ana.
Engari ka āraia tēnei rangatahi. Ka whakapono ia kei te mahi ia i tētahi mea pai, engari kāore rawa he pai!
Kua whakaatu hoki tēnei i te pakanga i Afghanistan.
Ā, kei reira tētahi rangatahi kāore e aro ana ki tētahi mea, kāore hoki ia e hiahia ana ki ēnei mea katoa.
Ā, kei reira hoki ētahi e mahi ana nā te wairua haerenga.
Nō reira, ka noho ia i roto i tōna waka parepare, ka mau rānei ia i tētahi pū ki tōna ringa, ā, ka rongo ia i te mana – he
rangatira o te ora me te mate. He whakapoipoi anō hoki tērā!
Ā, kei reira anō tētahi atu rangatahi e kī ana ki a ia anō, 'mehemea ka uru au ki te Hoia
Piritene ināianei, kāore au e āwangawanga.'
He mahi mau tonu taku, ka whiwhi au i taku utu, ā, ā muri ake ka whiwhi au i taku penihana. Koia noa iho.
Kaua e whakaiti: ka tino mōrearea te pakanga i ngā wā katoa mō te hunga e whai wāhi ana!
Ko te hunga e tūao ana mō te pakanga, kāore rawa e noho ki muri o ngā ope, engari ka tukuna ki te rārangi
mua. Ā, he tino mōrearea ki te ora tērā i ngā wā katoa!
Ehara i te mea ngahau, kāore he hononga ki ngā kiriata, ki ētahi atu mea rānei ka pānui koe i hea hei whakangahau, hei aha rānei.
He tino mārō te pakanga, ā, pēnei i taku kī, he mea e whakararuraru ana i te ora.
Kāore au e taunaki kia haere tētahi ki reira – ā, kia 'tiaki i te whenua whānau', pēnei i te
kī – ka taea hoki e tētahi te whakaaro mōna ake.
He mārama ki ahau he pānga mau tonu tō te pakanga ki ngā whakatupuranga. Kāore rawa te pakanga e tuku i a koe.
Ahakoa kua whakatūria koe, he whare me tētahi māra āu i hangaia e ōku mātua i Bonn.
Kāore ia e tuku i a koe kia haere. Kei te hoki tonu koe ki a ia, he tino mārama tērā.
Ā, mēnā e whakaaro ana tētahi he pūrongo mō tēnei, kua rongo au i ētahi o aua pūrongo nā ētahi tāngata.
He pātaka raraunga anō āku i te kāinga – te whara hinengaro o ngā hōia o ngā Ope Taua Tiamana i
Afghanistan. Kāore rātou e taea te whakahaere i tēnei.
Tuatahi, nā ō rātou whara, ā, kāore hoki he tangata hei whakahonore i a rātou mō te tūpono i ō rātou
oranga. He aha? He aha te take o tēnei mea koretake?
Nō reira, koia tērā te āhua, ā, he mea tino hira hoki kia mōhio ngā rangatahi: kei reira ngā kaiwhakatere pū, kua whakangungua.
He hōia noa iho ēnei, ā, he wāhanga hoki rātou o tētahi ope tauā.
Ngā kaikiri katoa, ngā kaikiri katoa, i te hoki ki te kāinga, kāore rātou e taea te
whakatutuki i te meka kua patua e rātou ētahi tāngata.
Nō te mea i te pō, i roto i ō rātou moemoeā, ka hoki mai ngā kanohi, ā, kāore rātou e taea te whakakore i a rātou.
Ko te hua he waipiro, he tarukino whakarerekē hinengaro rānei, he whakamomori rānei. Ā, e pā ana tēnei ki te pakanga katoa.
Engari ahakoa ko wai rānei… – tae atu ki ngā kaiwhakatere patu Tiamana, ngā kaiwhakatere patu Amerikana – ko ngā kaiwhakatere
patu Tiamana i tiaki i tō rātou whenua, ā, i tiaki pai hoki, kāore rātou i taea te manawaroa. He tino mārama tērā.
Kāore hoki rātou e taea te whakaoti i ērā atu mea.
Ka kite koe i tētahi hoa i tahuna kia mate i roto i tētahi tanki me ērā atu āhuatanga, ka noho ēnei whakaahua whakamataku
katoa ki ngā rangatahi mō te toenga o tō rātou oranga.
I rongo au mō tērā i te kaiako kotahi, ko tōna roro i pakaru, i parahia ki tōna mata, i Rūsia i te pakanga
Rūhia, i reira i whatiia ōna hoa e tētahi pahū ringa. Ā muri iho, i kōrero ia i te kōrero ki te kura.
Āe mārika, i reira hoki ētahi i whakaaro he tino pai. Nō reira, ka taea ngā mea e rua.
E ai ki tō tūnga i te rārangi mua, ahakoa i angitu rānei, kāore rānei.
He maha ngā āhua o te pakanga.
Engari kotahi anake te kanohi o te pakanga e kapi ana i tētahi iwi:
Ka whakangaro ia i te iwi, i tō rātou hītori, i tō rātou māia.
Āe, kei reira ināianei ngā rorohiko kore tangata e kore e taea e te tangata noa te aromātai.
Ka taka koe i te taha o te ara.
Kāore he mea motuhake e hiahiatia ana e koe ināianei. Kua tawhito katoa ngā taputapu i a koe i mua.
Āianei, kei te whakangaro i te tangata, ahakoa ngā pōroha atamika, ngā rorohiko rererangi rānei.
Nō reira, ko te hunga e hiahia tonu ana ki te uru ki te pakanga, me te hunga he tūmanakohanga, e
hiahia ana ki te haere ki reira mō tērā take...
Āe, me kī atu au, ki ahau nei he tino… – kāore rawa au e taea te whakaaro ka mahia e tētahi he
pērā! Ehara tēnei i te kiriata! Ehara i te mea ngahau!
Ā, tērā pea ka pahū tētahi piriti, he pērā rānei – i roto i te kiriata.
Engari he rerekē te ao tūturu; ia rā, ia haora he take ora, he take mate!
Kāore e tika kia whakaitia tērā! Kāore e taea e koe te āwhina i tētahi kia hari.
Engari me whakaaro āta koe ki tērā... Ka taea tonu e koe te kī 'kāo'.
Tō aratohu i ngā wā pōraruraru: Kla.TV.