Ma għandekx taħseb li l-gwerra hija ħafifa: tista' tkun fatali fi kwalunkwe ħin għal dawk involuti!
Dawk li jivvulontaw għall-gwerra ċertament mhux se jkunu fil-parti ta' wara tat-truppi, iżda se jintbagħtu fil-linja ta' quddiem.
Dan hu ċar. Huwa ċar għalija li l-gwerra għandha impatt fuq il-ġenerazzjonijiet.
Il-gwerra qatt ma tħallik. Anki jekk tkun stabbilit, ikollok dar u ġnien li ġenituri tiegħi bnew f'Bonn. Qatt ma tħallik.
Is-snajperi kollha, is-snajperi kollha, meta jerġgħu lura d-dar, ma jistgħux jiffaċċjaw il-fatt li qatlu nies.
Għax fil-lejl, fil-ħolm tagħhom, il-wiċċijiet jerġgħu jidhru u ma jistgħux jeħilsu minnhom.
Ir-riżultat huwa jew alkoħol, jew drogi psikotroppiċi, jew suwiċidju.
U dan japplika għall-gwerra kollha. Il-gwerra għandha ħafna wiċċijiet differenti.
Imma l-gwerra li tgħaddi fuq nazzjon għandha wiċċ wieħed biss.
Hu jħassar lin-nies, l-istorja tagħhom u l-kunfidenza personali tagħhom.
Allura min għadu jrid jinvolvi ruħu fil-gwerra, jew min hu xi tip ta' idealist u jrid imur hemm għal dik ir-raġuni...?
Ukoll, irrid ngħid li għalija dan hu kompletament... – ma nistax anki nimmaġina xi ħadd jagħmel
xi ħaġa bħal dik! Dan mhux film! Mhux divertenti!
U forsi pont jinqered jew xi ħaġa bħal dik – fil-film. Imma r-realtà tidher differenti.
U kull jum u kull siegħa, kollox hu dwar ħajtek stess. U dan m'għandux jiġi sottovalutat.
Int ma tistax tgħin lil ħadd biex ikun kuntent.
Imma naħseb darbtejn dwarha...! Tista' dejjem tgħid le.
X'ifisser il-gwerra? Kemm nies fil-Ġermanja tassew jafu?
Il-gwerra virtwali teżisti fil-films jew fl-aħbarijiet.
Id-differenza: int mhux fil-qalba tagħha, iżda spettatur.
Ma kien hemm l-ebda gwerra fil-Ġermanja għal aktar minn tliet ġenerazzjonijiet.
Issa l-pajjiżi tan-NATO qed jerġgħu jarmaw b'mod massiv.
Il-kaxxi vojta tal-istat ma jidherx li huma problema għall-miliardijiet li qed jintefqu.
Minflok, skont dikjarazzjoni riċenti mill-president tal-Assoċjazzjoni tar-Riżervisti, f'każ ta' gwerra,
il-Forzi Armati Ġermaniżi jkollhom bżonn sostituti għal madwar 1,000 suldat li jaqgħu jew jiġu midruba b'mod serju kuljum.
Dan jammonta għal madwar 1.1 miljun f'tliet snin.
Peress li – għalissa – ħafna minn dan hu suppost volontarju, il-Bundeswehr tirklama fl-iskejjel,
fil-waqfiet tal-linja u waqt programmi għat-tfal.
Kif kieku kien vaganza ta' avventura mħallsa tajjeb.
Imma hija dwar il-gwerra! Hija dwar il-qtil u li tkun maqtul! Hija dwar id-distruzzjoni!
Dawn ir-rakkonti ta' xhieda għajnejn jiftakru lilna dak li esperjenzaw in-nies fil-Ġermanja, nies li ma
kinux spettaturi iżda dawk affettwati direttament.
Mhux dawk l-eroj imsejħa fuq xi linja ta' quddiem, iżda tfal li għadhom iġorru ċikatriċi emozzjonali sal-lum.
Twelidt fl-1932, u fl-aħħar tal-gwerra kelli tlettax-il sena.
U fejn kont tgħix meta bdiet il-gwerra?
Meta l-gwerra bdiet f'Munich, b'mod ċentrali ħafna, tajjeb, mhux eżattament, imma kważi fiċ-ċentru tal-belt.
Ukoll, twelidt ħdejn il-baħar, jew aħjar fuq il-kosta – f'Kranz, Prussja tal-Lvant.
Dan huwa l-pajjiż li sofra bla waqfien.
U kemm kelli snin? Meta ħarġna minn Kranz, kelli madwar erba' snin u tliet kwarti; twelidt f'Frar 1940.
Imbagħad ommi ħarbet f'Settembru, telqet minn Kranz bil-ferrovija għax qalet li kollox kien qed jitħassar.
Għax konna diġà smajna r-rombjar tal-kanuni fid-distanza u rajna lil Königsberg tinħaraq
bil-lejl – mhux aħna t-tfal, ovvjament, imma l-adulti.
Il-bombardieri għaddew minn fuq u ħarbtu kollox.
Aħna għexna eżatt fuq il-kosta – bħal paradisu, bħal paradisu!
Konna, biex ngħidu hekk, meħuda minn dan il-paradisu.
Omm tiegħi ħadet tliet tfal bil-idejn. Kien hemm serva magħna.
Biss b'valiga, jiġifieri dak li kellna fuq daharna, u mbagħad ħadna t-tren lejn l-Awstrija, fejn kienet tgħix oħtha.
Beda fl-1943, u mbagħad fl-1944 kien hemm ħafna bombardamenti, għalhekk kellna nitilqu minn Munich.
Ommijiet b'ulied taħt l-età ta' 14-il sena kellhom jitilqu.
U jekk ma kinux lesti jagħmluh, it-tfal kienu sempliċement mibgħuta 'l bogħod xi mkien waħedhom.
Ma nafx fejn, għalhekk ma kienx importanti għalina għax ħallejna Munich b'mod volontarju.
Imma kienet diffiċli ħafna biex issib fejn toqgħod.
Normalment, ħadd li kien jgħix fil-kampanja, jiġifieri barra mill-belt, ftit 'il bogħod
mill-belt kbira, ma riedx lil dawk li jgħixu fil-belt.
Għax ma kinux adattati għax-xogħol tal-biedja li kienu jagħmlu, hekk qalu lilna.
Mhux bl-istess kliem, imma tajjeb, kont taf x'kien qed jiġri.
X'memorji għandek mill-gwerra, barra mill-ħoss tal-kanuni, barra mill-fatt li Königsberg – aħna kważi ma rajniehx meta
konna tfal għax konna norqdu filgħaxija – li kien hemm inċertezza, qalu lilna hekk. Smajna l-ħoss tal-kanuni.
Imma mbagħad ħarġet xi ħaġa li akkumpanjatni matul ħajti kollha, biex ngħidu hekk.
Din l-ansjetà kkawżata mill-ħarba ma sparixxietx sempliċement; għadha teżisti xi mkien.
Allura inti qatt ma tasal verament. Dejjem tibqa' xi mkien...
Allura d-dar, id-dar kienet xi ħaġa ta' importanza kbira għalija, u wkoll għal żewġ aħwa tiegħi.
Komplajna nitkellmu dwar id-dar għal snin wara.
Niftakar li kont lest, bħala raġel żagħżugħ, immur gwerra kontra r-Russi biex inlibera l-pajjiż tiegħi, kif ngħidu, bħala tifel.
Niftakarha tajjeb – żgur inti familjari mal-insurġenza Ungeriza tal-1956, meta madwar 80,000 Ungeriz tilfu ħajjithom.
U kont għandi 16-il sena dak iż-żmien, u kont lest immur l-Ungerija biex niġġieled kontra s-Sovjetiċi.
Allura dak kien sensazzjoni li kienet sempliċement hemm dak iż-żmien.
Imbagħad ġara xi ħaġa oħra li tassew sorprendietni.
Rajt film dwar it-tfal tal-lupu. Ma nafx jekk rajtuhx.
U meta rajt dan il-film, bdejt nibki sa punt li kien kompletament barrani għalija. Ma kontx naf dan.
Dak kien raġel li baqa' jibki, imma fil-fatt jien bkejjt tant li d-dmugħ kien qed jinżel fuq wiċċi.
Mart tiegħi kienet kompletament skoss: "X'hemm ħażin fik?"
Rajt film hawn dwar it-tfal tal-lupu.
U mbagħad indunajt li hemm xi ħaġa ġewwa fija li ġiet meqruda.
Din it-tbatija, dawn il-biżgħat, ġew ukoll imressqa fuq il-wiċċ, biex ngħidu hekk, minn dan il-film.
Kien film dokumentarju – dwar dawn it-tfal.
Dawn it-tfal dehru, tkellmu dwarhom infushom, dwar ħajjithom u hekk 'il quddiem, dwar kif kienu sejrin.
Ltqajt ma' nies li kienu f'Kranz stess meta r-Russi ħadu lil Kranz, u dak li esperjenzaw hemmhekk kien terribbli.
Is-subien – forsi għandhom għaxar jew tmien snin, jew ftit iktar – neħħew il-korpi mill-ħitan.
Dan ifisser li n-nies ħarġu mis-sotterani tagħhom u mbagħad ma kellhom xejn x'jieklu u mietu
bil-kesħa, waqt li kienu qed iżommu ruħhom mal-ħitan.
U dawn in-nies imbagħad ħaduhom fil-qabar, bħala żgħażagħ, biex jidfunhom.
Naf ukoll dwar stupru, pereżempju.
Kelli... Kellna infermiera tal-Kruċata Ħamra... – imma dan kollu ġara wara l-gwerra, jiġifieri l-esperjenzi tan-nies.
Madankollu, għandu jingħad ukoll li kien hemm xewqa għall-ġustizzja, u li n-Nachalnik Russu jew
is-sindku kien pjuttost ħabiri lejn it-tfal Ġermaniżi.
Ma setax jagħmel ħafna. In-nies kienu qed jmutu bil-ġuħ, sempliċement għax ma kellhom
xejn biex jieklu, u kienu qed jmutu bil-kesħa.
Nista' ngħid biss dak li ġara f'Kranz ibbażat fuq dak li smajt wara.
Allura eluf u eluf mill-abitanti nqatlu u ġew stuprati.
Naf storja, pereżempju – jekk inti interessat, jiġifieri, ma nafx?
Mara tqila ħafna ġiet sempliċement miġbuda barra mill-kamra tagħha u mġiegħla tinżel it-taraġ minn suldati Russi.
Jew tifel ta' madwar 15/16-il sena, fuq l-istonku tiegħu suldat Russu wettaq id-danza tiegħu sakemm ħarġu l-imsaren tiegħu.
Imma jien ma esperjenzajtx dan personalment; naf bih minn nies li esperjenzaw dan u qalluli dwaru.
Lejn tmiem il-gwerra, konna fil-kampanja.
U estensjoni daqshekk dgħajfa u pjuttost ħażin iddisinjata – tnax-il metru kwadru għal erba' persuni, tliet tfal u ommhom.
U dak kien... Il-farm kien fit-triq, kien hemm pendil li jmur 'l isfel u konna hemm fuq.
U din il-kamra fejn konna ngħixu kienet estensjoni.
U lura barra mill-farm u lejn il-ġnien tal-frott.
U kien hemm ukoll triq ristretta, imma ma kinitx imqabbda jew xejn. Bħal hekk...
U hemm konna, kważi kompletament iżolati.
Allura ħadd ma mar mixja – ħlief forsi matul il-ġurnata, għax lanqas ma kellhom ħin għal dan
– sakemm ma kienx xi ħadd li ma kellux jaħdem.
U fl-aħħar tal-gwerra, wasal battaljun sħiħ tal-Waffen-SS.
Ma nafx jekk dan ifisser xejn għalik. Kienet unità speċjali li kellha wkoll kompiti speċjali.
Għandi ngħid li ma kinux verament pubbliċi; ma kontx tista' tkun taf x'kienu qed jagħmlu. Imma kienu jibżgħu minnhom.
U n-nies kienu mifruxin madwar il-villaġġ kollu, joqogħdu f'xi tip ta' akkomodazzjoni, ma nafx fejn. Ma mortx hemm.
Imma wara li għexna barra mill-farm, li kienet biss dik id-dar qadima li kienet hemm, kienet biss estensjoni.
U kellna nimxu tul il-ġnien kollu u mbagħad nidħlu fil-bitħa biex naslu għat-tojlit.
Kienet sempliċi biss, tualetta tal-fossa, tista' tgħid.
U mbagħad kien hemm suldati hemmhekk, u wieħed minnhom f'daqqa waħda qabadni mill-polz għax kelli
bżonn immur it-tojlit u pprova jġorridni fil-maħżen.
U b'xi mod kelli s-sensazzjoni li ma kellux intenzjonijiet tajbin lejnek.
U għajjat b'leħen qatel, li mhix il-mod normali tiegħi kif nesprimi ruħi.
U mbagħad, grazzi lil Alla, waħda mill-bniet tal-biedem waslet u minnufih marret għalih – kienet tifla b'saħħitha – u qalet:
Ħalli dak it-tifel! Issa! Inkella se niġbor lil kulħadd u mbagħad se tkun diżappuntat!
U probabbilment kien tant sorpriż, ma nafx, madankollu tassew ħalla minni, hi qabaditni u mexxietni għand ommi.
U iva, għadni kemm għaddieli minn taħt.
U dan ġara lili mill-ġdid aktar tard, meta xi ħadd ieħor protesjani wkoll.
U dak kien meta konna lura f'Monaco ta' Baviera.
U dejjem kien il-każ li ma kien hemm l-ebda elettriku.
Allura meta daħalt f'bini fix-xitwa, filgħaxija, ma stajtx tara xejn.
Allura kont taf triqtek biss għax kont qed tgħix hemm għal xi żmien.
U ridt biss nidħol fid-dar, u qatt ma kienet magħluqa għax dak ma kienx possibbli; ħadd ma kellu ċavetta mill-pjan ta' isfel...
U kien wieqaf fil-bieb tad-dar li ridt nidħol fiha.
U mbagħad ipprova jiġbedni ġewwa hemm.
Għajjat terribbli mill-ġdid, u mbagħad, b'xorti tajba, ħareġ raġel żagħżugħ mid-dar
tal-ġirien li kont naf; kien ftit ikbar minni.
U kien jafu wkoll, u minnufih resaq lejja, ħa l-id tiegħu lura u qal:
U jekk terġa' tmiss dik it-tifla, hi s-sieħba tiegħi, se nħabbatok sakemm issir polpa!
U mbagħad huwa sparixxa mingħajr traċċa. Grazzi lil Alla!
Allura missieri reġa' lura, u jien kont l-ewwel li rajtu – kompletament imdgħajjef.
Probabbilment, ma nafx b'ċertezza, qatt ma qal xejn dwar dan, ħarab mill-għadajjar tar-Ren, għalhekk
kellu l-opportunità. Kien kompletament imdgħajjef.
U fil-fatt qal ftit ħafna dwar dak li kien esperjenzat u dwar iż-żmien tan-Nazi.
Dawk li rritornaw mill-gwerra kienu jew midruba jew traumatizzati, kważi kollha, sakemm ma
kellhomx xi xogħol speċjali li jien ma nafx bih.
Darba żarna ħabib tat-tfulija ta' ommi. Ġie meħud priġunier fi Franza u qalilna li l-priġunieri li kienu
hemm – naħseb li kien xi mkien qrib il-Mediterran – kienu miżmuma f'kamp ta' priġunerija.
U mbagħad kull jum, minflok l-ikel, ingħataw soppa tal-kukkumbru, u mbagħad madwar nofs il-kamp kellhom id-disenetterija .
U mbagħad mietu ftit ftit, b'mod loġiku, għax ħadd ma jista' jissapporta dan.
Kien ukoll mod kif tneħħi n-nies.
Ma tkellimx ħafna dwaru nnifsu, imma miet sena wara li żarna. Madankollu, ma nafx x'kien il-kawża tal-mewt tiegħu.
Imma kif għedt, kienu kollha morda, kollha.
Għax ma tgħixx fuq dik id-'dieta', fil-virgoletti.
Imbagħad probabbilment ma setax jiflaħ dak li kellu meta rritorna d-dar għand martu, l-ikel. Anki jekk ma kienx kiseb ħafna.
U ma nafx kif kien dak iż-żmien, jekk kienx meqjus il-fatt li kienu ilu fil-priġunerija għal żmien
twil, li forsi ngħataw iktar kuponi tal-ikel jew...
Ma naf xejn, ma kelli l-ebda idea dwar dan u lanqas smajt xejn.
Imma normalment, kollha kellhom jiġu eżaminati fl-isptarijiet. Dan sar?
Ma naħsibx li kellhom il-materjali, in-nies jew it-tagħmir; kollox kien f'stat ta' emerġenza.
Hemm storja dwar dan. L-ikbar oħt tiegħi – raġel ġie d-dar tagħna, ħabbat il-bieb u staqsa, "Għandkom xi ħobż?"
U mbagħad ommi qalet, "Le, m'għandniex ħobż." Aħna stess kellna bżonn il-ħobż.
U mbagħad oħti l-kbira għajjat u qalet, "Mum, ma tistax sempliċement tħallih dan ir-raġel imur hekk."
U mbagħad ommi aċċettat u tat lill-raġel ħobż. Dak kien il-mod kif kienu l-affarijiet dak iż-żmien.
U ommi għamlet dan kemm setgħet.
U kellna naraw b'għajnejna stess kif nistgħu niksbu l-ikel.
Imbagħad il-ġenituri tiegħi ngħataw biċċa art tal-ġnien mill-belt ta' Alfeld, li kellhom jikkultivaw huma stess.
Imbagħad morna ma' ommna fil-qasam biex niġbru .
U aħna wkoll seraqna naveti u, ovvjament, kellna niżguraw li l-gwardji tal-qasam, li kienu mgħammra, ma qabduxna.
Naturalment, ma kienux se jisparaw fuqna, dan hu ċar ħafna, imma kienu se jkeċċuna.
Serq tal-bietri biex jagħmlu sirup minnhom.
Missieri kiteb fid-djarju tiegħu li konna lkoll malnutriti.
Konna tant imnutriti ħażin li żviluppajna wkoll mard fl-imsaren – vermi ċirkolari u hekk 'il quddiem.
U mbagħad kelli mmur jien stess f'Kleinwalsertal fl-Awstrija biex nirkupera għax kelli
t-tuberkulożi, speċifikament tuberkulożi il-hilar.
Hekk kien. L-iktar minn kollox, għadni niftakar b'mod ċar ħafna dak li jissejjaħ ħobż tal-qamħ.
Ma nafx jekk qatt smajt bih.
Allura minflok il-qamħ, kien hemm majż mill-Amerikani.
Ma kellux togħma tajba xejn, ma għoġobniex.
Fl-ewwel sena jew żewġ snin, sempliċement kellek tissaportiha.
Ma kien hemm lanqas butir, dan hu ċar perfettament, kien hemm margarina.
Ma kien hemm lanqas għasel, biss għasel artifiċjali.
Konna mdawra minn blokki ta' appartamenti u rovini.
F'Essen, pereżempju, konna nħabbtu l-ġebel bħala tfal.
Ma nafx jekk inti familjari ma' dan it-terminu.
Allura, ġabar il-briks mis-siti tal-ħerba, ħdimhom bil-martell, u hekk 'il quddiem.
Jew, pereżempju, niġbor skart tal-metall biex nixtri ħalib bil-flus li ksibt. Għamilt dan meta kont tifel, ovvjament.
Biex tgħin tgħaddi l-ikel lill-familja, jekk trid.
Hekk kien. Anke morna saħansitra saħansitra kiseru l-pajpijiet ta' taħt mill-kanali tax-xita bil-martell biex niksbu l-ħadid
fondut, għax il-ħadid fondut kien partikolarment prezzjuż.
Fil-bidu tal-gwerra, ingħatajna kupons tal-ikel – hekk kienu jissejħu.
U għal kulħadd fil-familja – it-tfal taħt is-sitta snin irċevew aktar, it-tarbijiet irċevew ftit aktar u wkoll xi ħaġa oħra
– imma jekk dik kienet ikel għat-tarbijiet, ma nistax ngħid.
Iva, u għall-adulti, kien tassew spartanu. Qatt ma kien biżżejjed biex jimla' l-istonku tiegħek.
Il-patata kienu disponibbli biss jekk xi ħadd xi mkien kien qed ibiegħhom.
Qatt ma kont ċert fejn tmur biex tikseb dak li kellek bżonn. Mill-inqas, hekk kien il-każ meta konna f'Munich.
Kien daqshekk diffiċli fil-kampanja. Il-bdiewa ma riedux jagħtu xejn.
Allura kellek xi affarijiet biex tibdel li għoġobhom, imbagħad tawlek xi ħaġa, imma d-darba d-dieħla ma kellok xejn fadal.
Għax f'xi punt, il-provvisti kollha jkunu spiċċaw.
Ukoll, naf x'jidher il-ġuħ – u kif iħossu...
Nista' ċertament nikkonferma dan.
Allura missieri kellu jiżgura li jżomm il-familja ħajja.
U mbagħad spija għall-Amerikani u l-Britanni fl-Lvant. Dan ipprovdielu flus għall-familja tiegħu.
Dan jidher mid-djarju tiegħu u minn kemm kien diffiċli għalih.
Ma setax jivvjaġġa bil-karozza, kellu jaqbeż il-fruntiera u hekk 'il quddiem, u mbagħad b'xi mod
iqatta' l-lejl fl-istazzjonijiet tal-ferrovija.
Allura ma kienx daqshekk faċli għalih.
Wara kellu uffiċċju f'Monaco u wkoll f'Berlin.
Għalhekk l-Alleati kienu impressjonati ħafna mir-rapporti tiegħu – kien kittieb tajjeb ħafna.
U l-stupri dejjem ġew irrappurtati.
U aħna wkoll għarfna n-nies li għexna magħhom.
Per eżempju, fl-Essen, fil-blokka tal-appartamenti fejn ġejna akkomodati aktar tard.
Imbagħad il-ġenituri tiegħi marru jgħixu f'Essen għax missieri kien ħa f'idejh id-dipartiment editorjali
tan-negozju tal-gazzetta "Neue Ruhrzeitung" hemmhekk.
Aħna t-tfal konna nafu dan, konna nafu. U wiċċijiet in-nisa qatt ma reġgħu kienu kuntenti.
Dan ħalla impressjoni li ddum. Waħda mill-zijiet tagħna ġiet deportata fis-Siberja.
Għadd ta' żgħażagħ Ġermaniżi mietu f'idejha. Hija wkoll kitbet poeżiji dwar dan.
Huma lkoll qed jiffaċċjaw lejn il-punent, qalet hi.
Huma dejjem xtaqu jħarsu lejn il-punent, fejn tinżel ix-xemx, fejn tinsab il-Ġermanja.
Il-ħajja mar-Russi kienet inkredibilment iebsa.
Dan il-perjodu wara l-gwerra kien, ngħidu aħna, aħna bħala refuġjati mill-Lvant ma konniex partikolarment
milqugħin, ngħidu aħna, mill-popolazzjoni lokali. Dak ma ġarax.
Kellna naqsmu l-affarijiet tagħna mal-abitanti lokali.
Qsim ta' spazju tal-għajxien, qsim ta' ħwejjeġ, qsim ta' ikel, u hekk 'il quddiem u hekk 'il quddiem.
Wieħed mill-agħar sitwazzjonijiet kien dan il-bunker, dan il-kenn kontra l-attakki tal-ajru f'Nockherberg.
Kantina mqaxxra fil-muntanja, mibnija biex taħżen xorb, prinċipalment inbid fil-passat u aktar tard birra.
U kien hemm allarm u – kollox kien diġà pjuttost qrib, kont taf dan – u mbagħad aħna, nanna tiegħi u jien,
konna biss żewġna, dħalna hemmhekk u mbagħad kien hemm, kif skoprejt wara, 3,000 ruħ.
U meta l-allarm intemm, in-nies ħarġu b'paniku lejn il-ħruġ.
U hemm madwar għaxra jew aktar, ma nafx eżattament, nies li ġew mħassra – b'mod letterali...
U dak kien terribbli, ovvjament! Smajna bih biss wara.
U l-arja hemmhekk kienet tant ħażina li xi nies waqgħu bil-kolass b'mod naturali, mhux wisq 'il bogħod mill-art, għalhekk l-oħrajn
telqu ftit 'il bogħod u mbagħad waqgħu wkoll fuq l-art, u int ma għamiltx biss li għaddejt
fuqhom, iżda probabbilment għaddejt bil-passi fuqhom.
Ma nistax nimmaġina li jkun b'xi mod ieħor.
Iva, dawn mhumiex avvenimenti pjaċevoli, meta kont f'dik l-età, jien kont biss ħdax-il sena...
Naħseb li kien fl-1943 meta verament ħa t-titjira.
Imbagħad ġew imqiegħda bombi tal-fosforu, li splodew meta laqtu l-art, ħarġu l-fosforu kollu, li minnufih ħa nar.
U mbagħad it-triq kollha fejn konna ngħixu kienet qed tinħaraq, u l-fjammi diġà kienu qed jitilgħu għoljin.
U għalhekk kulħadd – ħu kbir tiegħi, ommi u jien – kellna nieqfu quddiem it-twieqi u nħarqu l-qafas tat-twieqi,
għax kieku l-fjammi laħquhom kienu jħarqu u l-ħġieġ kien jinkiser, u mbagħad ma kienx jibqa' xejn.
U dan mhux partikolarment pjaċevoli, għax ma stajtx tikseb twieqi.
Dak kien kważi kollox li kellek bżonn. Jekk ma ksibt xejn mingħand ħadd jew ma kellek l-ebda qraba li kellhom affarijiet
bħal dawn, allura iva, kellek tgħix biss ma' dak li kellek, kemm jekk kellek vetri
fit-twieqi jew le fix-xitwa, ma kienx jimporta ...
Anki wara l-gwerra, għexna f'appartament mingħajr ħġieġ tal-finistri għax ma stajtx issib
xejn. U ma kien hemm l-ebda ħġieġ tal-finistri.
Ukoll, naħseb li biegħuhom fis-suq iswed, imma fil-ħajja reali ma stajtx tikseb diska li xi ħadd kien xtraha xi mkien.
U kellek l-impressjoni matul il-gwerra li l-gwerra kienet tieħu t-tfal f'kunsiderazzjoni?
Ma ksibtx dik l-impressjoni.
Għax meta konna għadna fil-kampanja, kellna nħaffru patata u naveti biex l-irrefuġjati
kollha li kienu qed jaslu mill-lvant setgħu jieklu.
U mbagħad l-ajruplani bdew jisparaw lejna. Itiru daqshekk baxxi li kont tista' tara r-rasijiet tal-piloti fil-kabina.
Ma kinux qed jimmiraw direttament lejna, imma bħala tifel ma tafx dan. Int biss taħseb, hu jrid jispara fija.
Ħriġt għajnejja għall-ħajja tiegħi, għalhekk ħsibt li ma nkunx nista' nasal.
U darba, matul il-gwerra, kelli mmur għand id-dentist.
Sal-belt li jmiss, ma stajtx nimxi daqshekk 'il bogħod għax kienet tant sħuna.
Kien pjuttost sħun fis-sajf, u kif għedt qabel, 30 grad ma kien xejn stramb.
Kelli bżonn li jneħħu snien. U mbagħad erġajt ċikklajt lura.
Kellna rota oħra, imma ħaduha minna aktar tard.
U mbagħad ieħor niżel bl-ajruplan.
Is-sikkijiet tal-qamħ kienu pjuttost għoljin, għalhekk mort fil-qasam, waqajt ruħi fuq
is-sikkijiet tal-qamħ u sempliċement ħallejt ir-rota.
U mbagħad sparalni mill-ġdid.
U ġara t-tielet darba, meta kien hemm ħafna nies hemmhekk għax kienet il-ħsad tal-pali tal-ħops, fejn jinżlu l-koni tal-ħops,
li huma dak li għandek bżonn għall-produzzjoni tal-birra.
U mbagħad waslu l-ajruplani. U hekk kien, dan il-ġnien tal-ħmira kien pjuttost qrib il-foresta.
U kemm kont iktar 'il bogħod mill-foresta, iktar żmien kellek tiċċaqlaq.
Huma waqgħu mill-ġdid, ħsibt li kienu se jaqgħu.
Għax il-luppolu dak iż-żmien, illum kollox huwa kompletament differenti, kellu jiġi mwaħħal b'wajers.
U dawn il-pali li żammew dawn il-kejbils f'posthom kienu pjuttost għoljin.
U wara li l-ajruplani niżlu daqshekk 'l isfel u kont diġà tista' tara r-rasijiet tal-membri tal-ekwipaġġ
ġewwa, ħsibna, għal Alla, mhumiex se jaqgħu hemm isfel.
Allura ħriġna bħal miġnun, kulħadd jipprova jidħol fil-foresta.
U mbagħad sempliċement telgħu u niżlu, 'l quddiem u lura.
Konna tant biża', kien pazzija!
Ma rrid qatt nerġa' nesperjenza xi ħaġa bħal dik! Allura, nittama li qatt ma jerġa' jiġri.
Illum għandhom armi oħra u affarijiet bħal dawn. Imma dik kienet ħaġa terribbli.
Bħala student żagħżugħ tat-teoloġija, żort ukoll dar għall-orfni; kellna nżuru dar għall-orfni.
Kont ma' grupp ta' studenti tat-teoloġija.
U smajna kollox u hekk 'il quddiem, morna d-dar mill-ġdid, u mbagħad wasal tifel żgħir, forsi ta' tmien jew
disgħa snin, poġġa l-idejn tiegħu madwari u qal "Papa" lili.
U dak għarraqli l-qalb bħal sikkina! Int ma tistax anki timmaġina.
U f'dak iż-żmien għidt li meta nikseb żwieġ, niġġustifika żewġ tfal. U hekk għamilt.
Biex tkun taf biss, dik id-diżappunt li tħoss meta tilgħab ma' tfal barra, pereżempju f'Alfeld, jew anke
fl-Essen, u m'għandhomx missirijiet, hemm xi ħaġa nieqsa!
Il-ommijiet ma jistgħux jikkumpensaw għal dan; għamluh b'mod naturali, dan hu ċar
perfettament, imma huwa ta' importanza kbira.
U din il-ġrieħi laqtetni ħafna, ħafna fil-fond, kif ukoll l-għanniqa wara.
Il-biċċiet tal-art mimlija ħrieqi. L-irwejħa ħażina, pereżempju.
Niftakar meta ħallejna Kranz; fil-bidu konna f'Alfeld, hux?, u mbagħad kelli mmur Hannover għal eżami bir-raġġi X.
U hemm rajt belt meqruda. Kien xokk għalija.
Ma tistax anki timmaġina. Dawk huma l-esperjenzi tiegħi.
U l-invalidati fit-toroq, iva, żgur.
Imma dak kien differenti. Allura konna ddefendejna lilna nfusna fir-rigward tal-invalidati.
Għalhekk tilef idu, għalhekk tilef siequ, għalhekk sar pittur bil-ħalq, jew pittur bis-saqajn.
Aħna kkonna nirrispettaw lil dawk in-nies.
Allura dan is-sentiment li l-istruttura soċjali kollha qed tinħall.
Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, kellna wkoll dawk l-għaxar snin, ir-Repubblika ta' Weimar, kif taf, meta n-nies
ġew sfruttati u bdiet din id-deklinazzjoni morali kollha.
Naturalment, dan kien jeżisti wkoll wara t-Tieni Gwerra Dinjija f'ċertu sens, iżda mhux daqshekk b'saħħtu, fil-fehma tiegħi.
Ma stajtx ngħix ħdejn l-ajruport, kien jagħmilli stress.
Mhux biss l-istorbju, imma wkoll il-memorji qed jerġgħu jiġu lura.
U dawk kienu memorji terribbli. Allura wara l-gwerra, kien hemm diversi snin meta kien preżenti kull lejl.
Grazzi lil Alla, dan naqas xi ftit maż-żmien.
Imma meta nisma' ħafna ajruplani motorizzati, li kultant jiġri f'ċerti ħinijiet, u meta jkunu qed jitiru biss biex jagħmlu
reklamar jew xi ħaġa bħal dik, insibha estremament suspettuża.
Ma jogħġobnix dan. Jiftakarni dawk iż-żminijiet, u ma kinux pjaċevoli xejn.
U dak kien eżatt meta waqgħu l-ewwel bombi infużi bil-fosfru, li niżlu eżatt f'maħżen
tal-faħam. Dak kien doppjament ħażin, ovvjament.
U d-dar fuq in-naħa l-oħra, tajjeb, it-triq ma kinitx daqshekk wiesgħa, u ovvjament il-fjammi – il-fosfru
– xterdu hemmhekk u mbagħad il-binja kollha ħarqet.
U hemmhekk mietu n-nies. Dak hu...
Iva, u mbagħad sempliċement tpoġġihom fil-kantina tal-faħam.
U ridna niksbu xi ħaġa biex nissaħħnu, għax ma kienx eżattament – kienet il-ħarifa,
imma minkejja hekk, kien diġà pjuttost kiesaħ.
U t-tfal marru hemmhekk u riedu dak, ma kienx 'il bogħod, u kull wieħed minnhom kellu barmil f'idejh.
U mbagħad waqafna hemm u ma konniex nafux x'ngħidu.
Ma bkejniex, imma kien xokk reali!
U x' tgħid lil żgħażagħ jew lil dawk li bħalissa jieħdu d-deċiżjonijiet, ibbażat fuq l-esperjenza tiegħek, li
għandhom jikkunsidraw qabel ma jibdew jirreklamaw b'mod intensiv u jippreparaw ruħhom għall-gwerra mill-ġdid?
Nissuġġerixxi sempliċement lil kulħadd biex ma jinvolvix ruħu fil-gwerra jekk hu possibbli.
Ma tistax tiddeskrivi xi ħaġa bħal dik. Nista' ngħidlek dwarha, imma ma tistax tkun taf kif
tħossok, x'għandek tgħaddi minnu, jew jekk se tgħixxiex.
Meta konna għadna f'Munich, kellna mmorru fil-kantina kull lejl għax il-bombi dejjem jaqgħu.
Allura qatt ma kellek lejl fejn stajt torqod matul il-lejl kollu meta kont tifel.
Dak hu tassew drammatiku, ma tistax timmaġina.
U dawk li huma fil-qasam, li prattikament m'għandhom l-ebda opportunità jgħidu, "Dan ma jaqbilx miegħi, qed nitlaq."
Dak hu impossibbli! Se jisparaw lejhom. Dak kien pjuttost normali...
Nista' ngħid biss ħaġa waħda oħra, peress li qed nitkellem dwar it-tiri.
Wara l-gwerra, jiġifieri fl-aħħar tal-gwerra, meta kien diġà ċert 100% li din il-gwerra kienet definitivament mitlufa u li ma kien
hemm xejn aktar x'jinkiseb, ġabru l-anzjani kollha, jiġifieri dawk ta' 60 sena 'l fuq, li Hitler kien iqishom anzjani, u ż-żgħażagħ
ta' 14-il sena 'l fuq għall-'Volkssturm' (tempesta tan-nies).
U mbagħad għadhom kellhom jippruvaw iwaqqfu lill-"għadu" – f'virgoletti.
Tista' timmaġina kif jħoss ruħu tifel ta' 14-il sena meta jkun mgħammar b'rifle biex jiddefendi dak li jsejħu pajtri.
U dawk ta' sittin sena wkoll ma kinux eżattament fl-aqwa tagħhom.
U mbagħad fl-aħħar tal-gwerra, meta l-Amerikani kienu diġà daħlu fil-pajjiż tagħna, kien hekk: kienu nnotaw
minn qabel li xi subien ta' 14-il sena riedu jaħarbu.
Ma riedux jiffaċċjaw lil ħadd aktar, kienu jibżgħu u riedu jmorru d-dar.
Qabduhom u waħħluhom fuq l-aktar siġra qrib... Ma setax ikun aktar brutali!
Tkellimt ma' żewġ uffiċjali, uffiċjali ta' rang għoli.
Żort wieħed minnhom fil-barrakki tiegħu. Qaltilhom dan:
Int ma tistax tirrilaxxa r-rekluti tiegħek għal missjonijiet barranin!
Żommhom id-dar! Għidilhom biex jibqgħu d-dar!
Xorta waħda huwa volontarju. Huma fehmu dan.
U meta tara l-ġrieħi traġedji kollha li sofrew dawn is-suldati li issa ġew feruti fl-Afganistan u f'postijiet oħra, tista'
tgħid, "Rġiel, għandkom biss lilkom infuskom biex tgħajjru!"
Wieħed irid jistaqsi, x'inhu l-motiv ta' dawn iż-żgħażagħ? Hemm tliet motivi.
Hemm idealizmu żagħżugħ innat.
Imma din il-persuna żagħżugħa mbagħad tiġi mmexxija fit-triq żbaljata. Hu jemmen li qed
jagħmel xi ħaġa tajba, imma mhix tajba xejn!
Il-gwerra fl-Afganistan wriet dan ukoll.
Imbagħad hemm il-persuna żagħżugħa li xorta waħda ma tieħux ħsieb xejn, li mhix interessata f'xejn minnhom.
U mbagħad hemm dawk li jagħmluh minn sens ta' avventura.
Allura joqgħod fil-vettura blindata tiegħu jew iżomm pistola f'idu u jħossu qawwi – sid
tal-ħajja u tal-mewt. Dan ukoll huwa seduzzjoni!
U mbagħad hemm żagħżugħ ieħor li jgħid miegħu nnifsu, tajjeb, jekk ngħaqad mal-Armata
Brittanika issa, allura ma jkollix għalfejn inħasseb.
Għandi impjieg permanenti, nirċievi s-salarju tiegħi, u fl-aħħar se nirċievi l-pensjoni tiegħi. Dak hu.
Ma għandekx taħseb li l-gwerra tista' tkun fatali fi kwalunkwe ħin għal dawk involuti!
Dawk li jivvulontaw għall-gwerra żgur mhux se jkunu fil-parti ta' wara tat-truppi, iżda se jintbagħtu fil-linja ta'
quddiem. U hemmhekk dejjem ikun ta' theddida għall-ħajja!
Mhux divertenti, m'għandu x'jaqsam ma' ebda film jew affarijiet oħra li tista' taqra f'xi mkien għall-gost jew xi ħaġa.
Il-gwerra hija ħaġa ħarxa ħafna u, kif għedt, theddida għall-ħajja.
Ma nistax nirrakkomanda lil ħadd biex imur hemm – u "jiddefendi l-patrija", kif jgħidu –
wieħed jista' wkoll jaħseb b'mod kemmxejn egoistiku.
Huwa ċar għalija li l-gwerra għandha impatt fuq il-ġenerazzjonijiet. Il-gwerra qatt ma tħallik tmur.
Anki jekk inti stabbilit, għandek dar u ġnien li ġenituri tiegħi bnew f'Bonn.
Ma jħallikx tmur. Int tibqa' terġa' lura għalih, dan hu ċar ħafna.
U jekk xi ħadd jaħseb li hemm rapporti dwar dan, jien ukoll smajt dan mingħand xi nies.
Għandi wkoll arkivju fid-dar – it-traumatizzazzjoni tas-suldati Ġermaniżi fl-Afganistan. Ma jistgħux jimmaniġġjawha.
L-ewwelnett, minħabba l-ġrieħi tagħhom, imma wkoll għax m'hemm ħadd hemm biex jagħtihom onur talli riskjaw
ħajjithom. Għal xiex? X'inhu l-punt ta' din l-assurdità?
Allura hekk hu, u huwa wkoll ta' importanza kbira għaż-żgħażagħ li jafu: hemm snajperisti imħarrġa.
Is-suldati huma eżattament hekk, suldati ordinarji, u huma wkoll parti minn armata.
Kull snajper, kull snajper, meta jerġgħu lura d-dar issa, ma jistgħux jiffaċċjaw il-fatt li qatlu nies.
Għax bil-lejl fil-ħolm tagħhom, il-wiċċijiet jerġgħu jidhru u ma jistgħux jeħilsu minnhom.
Ir-riżultat huwa jew alkoħol, jew drogi psikotroppċi, jew suwiċidju. U dan japplika għall-gwerra kollha.
Imma anke dawk li... – inklużi l-snajperi Ġermaniżi, l-snajperi Amerikani – l-snajperi Ġermaniżi li kienu difnew l-art twelidhom
u difnewha tajjeb, ma setgħux jiffaċċjawha. Dan hu ċar.
Ma jkunux jistgħu jispiċċaw l-affarijiet l-oħra wkoll.
Meta tara kompagnu jitħaraq sal-mewt f'tank u affarijiet bħal dawn, dawn l-immaġini terribbli kollha jibqgħu
mal-ġenerazzjoni żagħżugħa għall-bqija ta' ħajjithom.
Smajt dwar dan mingħand dak l-għalliem, dak l-uniku għalliem, hux, li ċ-ċerebru kien mxerred madwar wiċċu, biex ngħidu hekk,
fir-Russja, matul il-kampanja Russa, fejn granata qattgħet il-kumpagni tiegħu
f'biċċiet. U mbagħad hu rrakkontah lill-iskola.
Naturalment, kien hemm ukoll dawk li ħasbu li kien pjuttost tajjeb. Allura it-tnejn huma possibbli.
Skont fejn kont pożizzjonat fil-linja ta' quddiem, kemm kienet ta' suċċess jew le.
Il-gwerra għandha ħafna wiċċijiet differenti.
Imma l-gwerra li tgħaddi fuq nazzjon għandha wiċċ wieħed biss:
Hu jħassar lin-nies, l-istorja tagħhom u l-kunfidenza fihom infushom.
Iva, issa hemm droni li huma impossibbli għal nies normali biex jevalwaw.
Żgur se tinħalla fit-triq.
Ma għandekx bżonn xejn speċjali aktar. Il-tagħmir kollu li kellek qabel issa huwa obsoleti.
U issa, kemm il-bombi atomici kif ukoll id-drones qed jħassru l-umanità.
Allura kull min għadu jrid jieħu sehem fil-gwerra, jew kull min hu idealista u jrid imur hemm għal dik ir-raġuni...
Ukoll, irrid ngħid li għalija dan hu kompletament... – ma nistax anki nimmaġina xi ħadd jagħmel
xi ħaġa bħal dik! Dan mhux film! Mhux divertenti!
U mbagħad forsi pont jinqered jew xi ħaġa bħal dik – fil-film.
Imma r-realtà hija differenti; kull jum u kull siegħa huma kwistjoni ta' ħajja u mewt!
U dan m'għandux jiġi sottovalutat! Ma tistax tgħin lil ħadd biex ikun kuntent.
Imma nħares lejha bir-reqqa... Tista' dejjem tgħid 'le'.
Il-gwida tiegħek fi żminijiet konfużi: Kla.TV.