Набояд кам баҳо дод: ҷанг метавонад дар ҳар лаҳза барои онҳое, ки дар он иштирок мекунанд, ҳалокатбор бошад!
Онҳое, ки ихтиёран ба ҷанг мераванд, албатта дар қафои қувваҳои мусаллаҳ нахоҳанд буд, балки ба хатти пеш фиристода мешаванд.
Ин равшан аст. Бароям равшан аст, ки ҷанг ба наслҳо таъсир мерасонад.
Ҷанг ҳеҷ гоҳ туро тарк намекунад. Ҳатто агар ту ором шуда, хона ва боғ дошта бошӣ, ки волидонам дар Бонн
бунёд карда буданд. Он ҳеҷ гоҳ туро тарк намекунад.
Ҳамаи снайперҳо, ҳамаи снайперҳо, вақте ки ба хона бармегарданд, наметавонанд бо ин
ҳақиқат рӯбарӯ шаванд, ки онҳо одамонро куштаанд.
Зеро шабона дар хобҳояшон он чеҳраҳо боз бармегарданд ва онҳо наметавонанд аз онҳо халос шаванд.
Натиҷа ё машрубот аст, ё маводи психотропӣ, ё худкушӣ.
Ва ин ба тамоми ҷанг дахл дорад. Ҷанг чеҳраҳои гуногун дорад.
Аммо ҷанге, ки бар сари як миллат мегузарад, танҳо як чеҳра дорад.
Ӯ мардумро, таърихашонро ва эътимоди худашонро нобуд мекунад.
Пас кӣ ҳанӯз мехоҳад дар ҷанг иштирок кунад, ё кӣ як навъ идеалист аст ва ба ҳамин сабаб мехоҳад он ҷо равад...?
Хуб, ман бояд бигӯям, ки барои ман ин комилан... – ман ҳатто тасаввур ҳам карда наметавонам, ки касе
чунин корро анҷом диҳад! Ин филм нест! Ин шавқовар нест!
Ва шояд дар филм пул тарконда шавад ё чизе монанди он. Аммо воқеият дигар аст.
Ва ҳар рӯз ва ҳар соат ҳамааш дар бораи ҳаёти худи шумо аст. Ва инро набояд кам арзёбӣ кард.
Шумо наметавонед касеро хушбахт кунед.
Аммо ман дар ин бора ду бор фикр мекардам...! Шумо ҳамеша метавонед «не» бигӯед.
Ҷанг чӣ маъно дорад? Чанд нафар дар Олмон воқеан медонанд?
Ҷанги маҷозӣ дар филмҳо ё дар хабарҳо вуҷуд дорад.
Фарқ: шумо дар миёнаи он нестед, балки тамошобин ҳастед.
Дар Олмон беш аз се насл аст, ки ҷанг набудааст.
Ҳоло кишварҳои НАТО ба таври густурда боз мусаллаҳ мешаванд.
Ба назар намерасад, ки хароҷоти миллиардҳо доллар барои хазинаи холии давлат мушкилот эҷод кунад.
Баръакс, тибқи изҳороти ахири раиси Ассотсиатсияи резервистҳо, дар сурати ҷанг Бундесвер барои ҳар рӯз тақрибан 1 000
сарбози кушта ё вазнин захмӣ ивазкунандагонро ниёз хоҳад дошт.
Ин дар тӯли се сол ба тақрибан 1,1 миллион баробар мешавад.
Азбаски – дар айни замон – аксари ин ба таври ихтиёрӣ пешбинӣ шудааст, Бундесвер дар мактабҳо, дар истгоҳҳои
автобус ва ҳангоми барномаҳои кӯдакон таблиғ мекунад.
Гӯё ки ин таътили саргузаштӣ бо музди хуб мебуд.
Аммо ин дар бораи ҷанг аст! Ин дар бораи куштан ва кушта шудан аст! Ин дар бораи вайронкорӣ аст!
Ин гувоҳиҳои шоҳидон ба мо хотиррасон мекунанд, ки мардум дар Олмон чӣ таҷриба карданд, на
тамошобинон, балки онҳое, ки бевосита осеб диданд.
Не он қаҳрамонҳои гӯё дар хатти пеши фронт, балки кӯдаконе, ки то имрӯз доғҳои равониро бо худ доранд.
Ман дар соли 1932 таваллуд шудаам ва дар охири ҷанг 13-сола будам.
Ва вақте ҷанг сар шуд, шумо дар куҷо зиндагӣ мекардед?
Вақте ҷанг дар Мюнхен сар шуд, хеле марказӣ, хуб, на пурра, аммо қариб дар маркази шаҳр.
Хуб, ман дар соҳили баҳр, ё дақиқтараш дар соҳил – дар Кранц, Пруссияи Шарқӣ таваллуд шудаам.
Ин кишварест, ки беохир азият кашидааст.
Ва ман чандсола будам? Вақте ки мо аз Кранц гурехтем, ман тақрибан чор солу се-чоряк будам;
ман дар феврали соли 1940 таваллуд шуда будам.
Модарам сипас дар сентябр фирор кард ва бо қатора Кранзро тарк кард, зеро гуфт, ки ҳама чиз дар ҳоли пош хӯрдан аст.
Зеро мо аллакай дар дурӣ ғур-ғур кардани тӯпҳоро шунида будем ва шабона Конигсбергро месӯхт
– албатта, на мо, кӯдакон, балки калонсолон.
Бомбаандозҳо парвоз карда, ҳама чизро ҳамвор карданд.
Мо рост дар соҳил зиндагӣ мекардем – мисли биҳишт, мисли биҳишт!
Мо, ба ибораи дигар, аз ин биҳишт канда шудем.
Модарам се кӯдакро ба даст гирифт. Мо хизматгор доштем.
Танҳо бо як чемодан, яъне ҳамон чизеро, ки мо дар пуштамон доштем, сипас ба қатора савор шуда ба
Австрия рафтем, ки хоҳараш онҷо зиндагӣ мекард.
Он дар соли 1943 оғоз ёфт, ва дар соли 1944 бомбаборонҳои зиёде буданд, бинобар ин мо маҷбур шудем, ки Мюнхенро тарк кунем.
Модароне, ки фарзандонашон то 14-сола буданд, маҷбур буданд, ки бираванд.
Ва агар онҳо барои ин омода набуданд, пас кӯдаконро танҳо ба ҷое мефиристоданд.
Ман намедонам дар куҷо, бинобар ин барои мо ин муҳим набуд, зеро мо ихтиёран Мюнхенро тарк кардем.
Аммо пайдо кардани ҷои иқомат хеле душвор буд.
Одатан, ҳеҷ касе, ки дар деҳот, яъне берун аз шаҳр ва каме дур аз шаҳри калон зиндагӣ мекард, шаҳрнишинонро намехост.
Зеро онҳо ба кори деҳқонӣ, ки мекарданд, мувофиқ набуданд, ҳаминро ба мо гуфтанд.
На бо ҳамон калимаҳо, аммо хуб, шумо медонистед, ки чӣ мегузашт.
Шумо аз ҷанг чӣ хотираҳо доред, ҷуз садои тирпарронӣ, ҷуз он ки Кёнигсберг – мо онро ҳамчун кӯдак қариб
намебинем, зеро шабона ба хоб мерафтем – ки нооромӣ буд, онҳо ба мо гуфтанд. Мо садои тирпарронӣ шунидем.
Аммо сипас чизе пайдо шуд, ки, метавон гуфт, дар тӯли тамоми умрам ҳамроҳи ман будааст.
Ин нооромие, ки аз гурехтан ба вуҷуд омадааст, танҳо нопадид нашудааст; он ҳанӯз дар куҷое боқӣ мондааст.
Пас ту воқеан ҳеҷ гоҳ намерасӣ. Ту ҳамеша дар ҷое мемонӣ...
Пас хона, хона барои ман ва ҳамчунин барои ду бародару хоҳарам хеле муҳим буд.
Мо солҳо баъд ҳам дар бораи хона суҳбат карданро идома додем.
Ман ёд дорам, ки дар ҷавонӣ, гӯё ҳамчун як писарбача, омода будам ба ҷанг бо русҳо равам,
то ватани худро, ба ибораи дигар, озод кунам.
Ман онро хуб дар ёд дорам – шумо, бешубҳа, бо шӯриши Маҷористони соли 1956 ошно ҳастед, вақте ки тақрибан
80 000 нафар маҷористонӣ ҷони худро аз даст доданд.
Ва ман он вақт 16-сола будам ва омода будам, ки ба Маҷористон равам, то бар зидди советҳо биҷангам.
Пас ин ҳиссе буд, ки дар он замон ба таври оддӣ вуҷуд дошт.
Сипас чизе дигар рӯй дод, ки маро воқеан ҳайрон кард.
Ман филмеро дар бораи «кӯдакони гург» дидам. Ман намедонам, ки оё ту онро дидаӣ ё не.
Ва вақте ки ман ин филмро тамошо кардам, то дараҷае гиря кардам, ки барои ман комилан бегона буд. Ман инро намедонистам.
Он мард гиря мекард, аммо дар асл ман он қадар гиря кардам, ки ашкҳо рӯи рӯям ҷорӣ мешуданд.
Ҳамсарам комилан такон хӯрд: «Ба ту чӣ шуд?»
Ман дар ин ҷо филмеро дар бораи кӯдакони гург дидам.
Ва сипас ман фаҳмидам, ки дар даруни ман чизе ҳаст, ки вайрон шудааст.
Ин азобҳо ва ин тарсҳо низ, метавон гуфт, тавассути ин филм ба рӯи об омадаанд.
Ин як филми ҳуҷҷатӣ буд – дар бораи ин кӯдакон.
Ин кӯдакон пайдо шуданд, дар бораи худ, ҳаётҳояшон ва ғайра, чӣ гуна буданд, сӯҳбат карданд.
Ман бо одамоне вохӯрдам, ки ҳангоми ишғоли Краунд аз ҷониби русҳо дар худи Краунд буданд, ва он чизеро,
ки онҳо дар он ҷо аз сар гузарониданд, даҳшатнок буд.
Писарон – эҳтимол даҳ ё ҳаштсола, ё каме калонтар – ҷасадҳоро аз болои деворҳо бардоштанд.
Ин маънои онро дорад, ки мардум аз подвалҳояшон баромаданд, аммо чизе барои хӯрдан
надоштанд ва ба симтӯрҳо часпида, аз сармо мурданд.
Ва он гоҳ ин одамон онҳоро ҳамчун наврасон ба қабристон бурда, дафн карданд.
Ман, масалан, дар бораи таҷовузҳо низ медонам.
Ман доштам... Мо як ҳамшираи Хамаи Сурх доштем... – аммо ҳамаи ин пас аз ҷанг рӯй дод, яъне таҷрибаҳои мардум.
Аммо бояд гуфт, ки хоҳиши адолат низ вуҷуд дошт ва начлникои рус ё шаҳрдори рус нисбат ба кӯдакони олмонӣ хеле дӯстона буд.
Ӯ чандон коре карда наметавонист. Одамон гурусна мемонданд, танҳо аз он сабаб мемурданд, ки ҳеҷ
чиз барои хӯрдан надоштанд, аз сармо мемурданд.
Ман метавонам танҳо он чизеро, ки дар Кранц рӯй дод, бар асоси он чи баъд шунидам, бигӯям.
Пас ҳазорҳо ва ҳазорҳо сокинон кушта ва таҷовуз шудаанд.
Ман, масалан, як ҳикоя медонам – агар шумо манфиатдор бошед, яъне, намедонам?
Як зани хеле ҳомиладорро ба осонӣ аз ҳуҷрааш берун кашиданд ва бо қадамҳои русҳо аз зинапояҳо поён бурданд.
Ё як писари тақрибан 15–16-сола, ки болои шикамаш як сарбози рус рақс кард, то он даме ки рӯдаҳояш берун омаданд.
Аммо ман шахсан инро таҷриба накардаам, ман онро аз одамоне медонам, ки онро таҷриба
кардаанд ва ба ман дар бораи он нақл кардаанд.
Дар охири ҷанг мо дар деҳот будем.
Ва чунин иловаи нозук ва нисбатан бад тарҳрезишуда – дувоздаҳ метри мураббаъ барои чор нафар, се кӯдак ва модарашон.
Ва он буд... Ферма дар канори роҳ буд, роҳ ба поён мепоишт ва мо дар боло будем.
Ва ин ҳуҷрае, ки мо дар он зиндагӣ мекардем, илова буд.
Ва баръакс аз ферма берун ва ба сӯи боғ.
Ва инчунин як роҳи танг буд, аммо он наасфалтпӯш ва на ягон чизи дигар. Ҳамин тавр...
Ва мо онҷо будем, қариб ки комилан ҷудо.
Пас ҳеҷ кас барои сайругашт намерафт – ҷуз, шояд, дар рӯз, зеро барои ин ҳам вақти кофӣ надоштанд –
магар он нафароне, ки маҷбур ба кор кардан набуданд.
Ва дар охири ҷанг як баталёни пурраи Ваффен-СС расид.
Ман намедонам, ки ин барои шумо маъно дорад ё не. Ин як воҳиди махсус буд, ки инчунин вазифаҳои махсус дошт.
Ман бояд бигӯям, ки онҳо воқеан чандон оммавӣ набуданд; шумо наметавонистед фаҳмед, ки
онҳо чӣ кор мекунанд. Аммо аз онҳо метарсиданд.
Ва мардум дар тамоми деҳа паҳн шуда буданд, дар ягон намуди манзил мемонданд, намедонам дар куҷо. Ман онҷо нарафтам.
Аммо пас аз он ки мо дар берун аз ферма зиндагӣ кардем, ки он танҳо ҳамон хонаи куҳнае
буд, ки он ҷо меистод, он танҳо як илова буд.
Ва мо маҷбур шудем, ки тамоми роҳро атрофи боғи мевагузар тай кунем ва сипас ба ҳавлӣ ворид шавем, то ба ҳоҷатхона расем.
Он танҳо як ҳоҷатхонаи оддӣ буд, метавон гуфт, ҳоҷатхонаи чуқурӣ.
Ва он гоҳ дар он ҷо сарбозон буданд, ва яке аз онҳо ногаҳон кисти дасти маро гирифт, зеро ман бояд ба
ҳоҷатхона меомадам ва мехост маро ба анбор кашад.
Ва ман ба таври ногаҳонӣ эҳсос мекардам, ки ниятҳои нек нисбати ту надошт.
Ва ман бо ниёти қатл фарёд кардам, ки ин роҳи маъмулии ифодаи худам нест.
Ва сипас, шукр ба Худо, яке аз духтарони деҳқон омад ва фавран ба сӯи ӯ рафт – вай духтари қавӣ буд – ва гуфт:
Ту он кӯдакро раҳо кун! Ҳамин ҳозир! Вагарна ман ҳамаро ҷамъ мекунам ва пас ту пушаймон мешавӣ!
Ва эҳтимол ӯ хеле ҳайрон шуд, намедонам, ба ҳар ҳол, ӯ воқеан маро раҳо кард, ӯ маро гирифта, ба назди модарам бурд.
Ва ҳа, ман инро фақат нодида гирифтам.
Ва ин боз баъдтар бо ман рӯй дод, вақте ки каси дигар низ маро ҳимоят кард.
Ва он вақт буд, ки мо боз ба Мюнхен баргаштем.
Ва ҳамеша чунин буд, ки барқ набуд.
Пас вақте дар зимистон, наздик ба шом, ба бино ворид мешудед, ҳеҷ чиз намебинед.
Пас ту танҳо аз он сабаб роҳро медонистӣ, ки муддате дар он ҷо зиндагӣ карда будӣ.
Ва ман танҳо мехостам ба он хона дохил шавам, ва он ҳеҷ гоҳ баста намешуд, зеро ин
ғайриимкон буд; ҳеҷ кас аз ошёнаи поён калид надошт...
Ва ӯ дар дари хонае истода буд, ки ман мехостам ворид шавам.
Ва сипас ӯ кӯшиш кард, ки маро ба он ҷо кашад.
Ман боз даҳшатнок фарёд кардам, ва сипас хушбахтона ҷавоне аз хонаи ҳамсоя баромад, ки
ман ӯро мешинохтам; ӯ каме аз ман калонтар буд.
Ва ӯ низ ӯро мешинохт, фавран ба ман наздик шуд, дасташро кашид ва гуфт:
Ва агар боз ба он духтар даст занӣ, вай дӯстдухтари ман аст, туро то ҳадди мағлубӣ мезанам!
Ва сипас ӯ бе ягон осор нопадид шуд. Худо шукр!
Падари ман баргашт, ва ман аввалин касе будам, ки ӯро дидам – комилан лоғар.
Шояд, ман дақиқ намедонам, ӯ ҳеҷ гоҳ дар ин бора чизе нагуфтааст, аз дашти соҳили Рейни гурехта
буд, пас бояд имконият доштааст. Ӯ комилан лоғар буд.
Ва дар асл ӯ хеле кам дар бораи он чизе, ки аз сар гузаронида буд, ва дар бораи давраи нацистӣ ҳарф зад.
Онҳое, ки аз ҷанг баргаштанд, ё захмӣ буданд, ё рӯҳан осебдида, аслан қариб ҳамаашон, агар онҳо ягон кори
махсусе надошта бошанд, ки ман дар бораи он намедонам.
Як дӯсти кӯдакии модарам як бор ба мо меҳмонӣ кард. Ӯ дар Фаронса асир шуда буд ва ба мо гуфт, ки асирон, ки он ҷо
буданд – ман фикр мекунам дар наздикии Баҳри Миёназамин – дар як лагери зиндон нигоҳ дошта мешуданд.
Ва сипас ҳар рӯз ба ҷои ғизо ба онҳо шурбои бодиринг медоданд, ва дар натиҷа тақрибан нисфи лагерь ба дизентерия гирифтор шуданд.
Ва сипас онҳо тадриҷан, мантиқан мурданд, зеро ҳеҷ кас инро таҳаммул карда наметавонад.
Ин низ як роҳи халос шудан аз одамон буд.
Ӯ дар бораи худ бисёр нақл намекард, аммо як сол пас аз боздид аз мо фавтид. Ман намедонам, ки аз чӣ фавтид.
Аммо, чунон ки ман гуфтам, онҳо ҳама бемор буданд, ҳамаашон.
Зеро ту бо он «диета», ки дар иқтибос аст, зинда намемонӣ.
Пас эҳтимол ӯ низ он чизеро, ки ҳангоми бозгашт ба хона бо ҳамсараш дошт — хӯрокро —
таҳаммул карда наметавонист. Ҳатто агар кам мегирифт.
Ва ман намедонам, он вақт чӣ гуна буд, ки оё ба ин ки онҳо муддати тӯлонӣ дар асорат буданд эътибор дода
мешуд, ки шояд ба онҳо бештар купонҳои ғизоӣ дода мешуд ё...
Ман намедонам, дар ин бора ҳеҷ чиз намедонистам ва ҳеҷ чиз ҳам нашунидаам.
Аммо одатан ҳамаи онҳо бояд дар беморхонаҳо тафтиш мешуданд. Оё ин кор анҷом ёфт?
Ман фикр намекунам, ки онҳо мавод, одамон ё таҷҳизот доштанд; ҳамааш як вазъияти фавқулодда буд.
Дар ин бора як ҳикоя ҳаст. Хоҳари калониам – марде ба хонаи мо омад, ба дар занг зад ва пурсид: «Оё нон доред?»
Ва сипас модарам гуфт: «Не, мо нон надорем.» Мо худамон ба нон ниёз доштем.
Ва сипас хоҳари калониам фарёд зад ва гуфт: «Модар, ту наметавонӣ ин мардро ҳамин тавр раҳо кунӣ.»
Ва сипас модарам розӣ шуд ва ба он мард як нон дод. Он замонҳо ҳамин тавр буд.
Ва модарам онро ҳамон қадар хуб анҷом дод, ки метавонист.
Ва мо бояд худамон мебинем, ки чӣ гуна метавонистем ғизо пайдо кунем.
Сипас шаҳри Алфельд ба волидонам як қитъаи замини боғдорӣ дод, ки онҳоро бояд худашон кор мекарданд.
Сипас мо бо модарамон ба саҳро рафтем, то ҳосилҳои боқимондаро ҷамъ кунем.
Ва мо инчунин репаҳоро дуздидем ва, албатта, бояд боварӣ ҳосил мекардем, ки посбонҳои
майдон, ки мусаллаҳ буданд, моро дастгир накунанд.
Албатта, онҳо моро тирборон намекарданд, ин комилан равшан аст, аммо онҳо моро дур мекарданд.
Дуздии репаҳо барои тайёр кардани сироп аз онҳо.
Падари ман дар дафтари ёддошташ навишта буд, ки мо ҳама ғизонокии нокифоя доштем.
Мо он қадар нодуруст ғизо мегирифтем, ки ҳатто бемориҳои рӯда – кирмҳои мудаввар ва ғайра – пайдо кардем.
Ва сипас ман худам маҷбур шудам ба Кляйнвалстертал дар Австрия равам, то барқарор шавам, зеро ман ба
сил гирифтор шуда будам, махсусан сил ғадуди ҳиларӣ.
Ҳамин тавр буд. Аз ҳама муҳим, ман ҳанӯз нони ҷуворимаккаи ба номро хеле равшан дар ёд дорам.
Ман намедонам, ки шумо ягон бор дар бораи он шунидаед ё не.
Пас ба ҷои ғалла, аз тарафи амрикоиҳо ҷуворимакка буд.
Он умуман болаззат набуд; мо онро писанд накардем.
Дар як ё ду соли аввал шумо маҷбур будед, ки онро таҳаммул кунед.
Равғани қаймоқӣ ҳам набуд, ин комилан равшан аст, равғани маргарин буд.
Ҳам асал набуд, танҳо асали сунъӣ буд.
Моро бо блокҳои манзил ва харобаҳо иҳота карда буданд.
Масалан, дар Эссен мо дар кӯдакӣ сангчаҳоро ба об мепартофтем.
Ман намедонам, ки шумо бо ин истилоҳ ошно ҳастед ё не.
Пас, аз маҳалҳои харобаҳо хиштҳо ҷамъ кунед, онҳоро бо болға кор кунед ва ғайра.
Ё, масалан, металлоломиро ҷамъ мекардам, то бо пуле, ки ба даст оварда будам, шир бихарам.
Албатта, ман ин корро ҳангоми кӯдакӣ мекардам.
Барои кӯмак ба таъмини оила, агар хоҳед.
Ҳамин тавр буд. Мо ҳатто то он дараҷа расидем, ки бо болға қубурҳои поёнии хонаро, ки аз оҳан
буданд, шикастем, зеро оҳан махсусан арзишманд буд.
Дар оғози ҷанг ба мо талонҳои ғизоӣ дода шуданд – ҳамин тавр онҳоро меномиданд.
Ва барои ҳар узви оила – кӯдакони то шашсола бештар мегирифтанд, кӯдакони хурдсол каме бештар ва боз чизе дигар
низ – аммо оё он хӯроки кӯдакон буд, наметавонам бигӯям.
Бале, ва барои калонсолон он воқеан спартанӣ буд. Он ҳеҷ гоҳ барои пур кардани шикаматон кофӣ набуд.
Картушка танҳо дар сурате дастрас буд, ки касе дар ҷое онро мефурӯхт.
Шумо ҳеҷ гоҳ боварӣ надоштед, ки барои гирифтани он чизе, ки ба шумо лозим буд, ба куҷо равед. Ҳадди
ақал, вақте ки мо дар Мюнхен будем, ҳамин тавр буд.
Дар деҳот низ ҳамин қадар душвор буд. Деҳқонон намехостанд чизеро бидиҳанд.
Пас ту чизҳое доштӣ, ки онҳо дӯст медоштанд, онҳо ба ту чизе доданд, аммо бори дигар дигар ҳеҷ чиз надорӣ.
Зеро дар як лаҳза ҳамаи захираҳо тамом мешаванд.
Хуб, ман медонам, ки гуруснагӣ чӣ гуна менамояд – ва чӣ гуна эҳсос мешавад...
Ман албатта метавонам инро тасдиқ кунам.
Пас падарам маҷбур шуд, ки оиларо зинда нигоҳ дорад.
Ва сипас ӯ дар Шарқ барои амрикоиҳо ва англисҳо ҷосусӣ кард. Ин ба ӯ барои оилааш пул фароҳам овард.
Ин аз рӯзномаи ӯ ва он ки барои ӯ чӣ қадар душвор буд, равшан аст.
Ӯ наметавонист бо мошин сафар кунад, маҷбур буд сарҳад гузарад ва ғайра, ва сипас ба
таврие шабро дар истгоҳҳои роҳи оҳан мегузаронд.
Пас барои ӯ он қадар осон набуд.
Баъдтар ӯ дар Мюнхен ва инчунин дар Берлин идора дошт.
Аз ин рӯ, Иттифоқчиён аз гузоришҳояш хеле таассурот гирифтанд – ӯ нависандаи хеле хуб буд.
Ва таҷовузҳо ҳамеша гузориш мешуданд.
Ва мо инчунин бо онҳое, ки бо онҳо якҷоя зиндагӣ мекардем, шинос шудем.
Масалан, дар Эссен, дар бинои истиқоматӣ, ки баъдтар моро дар он ҷо ҷойгир карданд.
Пас волидонам ба Эссен кӯчиданд, зеро падарам дар он ҷо раёсати таҳририяи тиҷоратии
рӯзномаи «Neue Ruhrzeitung»-ро ба ӯҳда гирифта буд.
Мо, кӯдакон, медонистем, ки медонистем. Ва чеҳраҳои занон дигар ҳеҷ гоҳ хушҳол набуданд.
Ин таассуроти пойдор гузошт. Яке аз холаҳои мо ба Сибир ихроҷ шуд.
Даҳҳо ҷавонони олмонӣ дар оғӯшҳояш ҷон доданд. Вай инчунин дар ин бора шеърҳо навиштааст.
Онҳо ҳама рӯ ба ғарб ҳастанд, гуфт ӯ.
Онҳо ҳамеша мехостанд ба ғарб нигаранд, ҷое ки офтоб ғуруб мекунад, ҷое ки Олмон қарор дорад.
Зиндагӣ бо русҳо бениҳоят душвор буд.
Ин давраи пас аз ҷанг буд, бигӯем, ки мо ҳамчун паноҳҷӯён аз Шарқ аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ
махсусан хуш пазируфта нашудем. Ин рӯй надод.
Мо маҷбур шудем, ки ашёҳои худро бо маҳаллӣҳо тақсим кунем.
Мубодилаи фазои зист, мубодилаи либос, мубодилаи ғизо ва ғайра ва ғайра.
Яке аз бадтарин ҳолатҳо ҳамин бункер, ҳамин паноҳгоҳи зидди ҳамлаи ҳавоӣ дар Нокхерберг буд.
Ҳуҷраи зеризаминӣ бо шифтҳои камарбаланд, ки дар кӯҳ канда шудааст ва барои нигоҳдории нӯшокиҳо,
асосан дар гузашта шароб ва баъдтар пиво, сохта шудааст.
Ва ҳушдор садо дод ва – ҳама чиз аллакай хеле наздик буд, шумо медонистед, ки – ва сипас мо, бибиам ва ман,
танҳо ду нафар будем, ба он ҷо даромадем ва баъд, баъдтар фаҳмидам, ки он ҷо 3000 нафар буданд.
Ва вақте ки сирена қатъ шуд, мардум дар ҳолати тарс ба сӯи баромадгоҳ давиданд.
Ва тақрибан даҳ нафар ё бештар ҳастанд, ман дақиқ намедонам, одамоне, ки пахш шудаанд – ба маънои воқеӣ...
Ва ин, албатта, даҳшатнок буд! Мо танҳо баъдтар дар бораи он шунидем.
Ва ҳаво дар он ҷо он қадар бад буд, ки баъзе одамон табиатан ба замин меафтоданд, на хеле дур аз замин, пас дигарон каме дуртар
рафтанд ва сипас онҳо ба замин афтоданд ва шумо на танҳо аз болои онҳо қадам намезадед, балки эҳтимолан болои онҳо пой мегузоштед.
Ман наметавонам тасаввур кунам, ки он ба дигар гуна бошад.
Бале, ин ҳодисаҳо хушнуд нестанд, вақте ки ту дар он синнӣ будӣ, ман танҳо ёздаҳсола будам...
Ман фикр мекунам, ки он воқеан дар соли 1943 шурӯъ ба рушд кард.
Сипас бомбаҳои фосфорӣ партофта шуданд, ки ҳангоми расидан ба замин таркиш карданд, тамоми
фосфорро озод намуданд ва он фавран оташ гирифт.
Ва сипас тамоми кӯчае, ки мо дар он зиндагӣ мекардем, оташ гирифта буд ва алангаҳо аллакай баланд мезаданд.
Ва бинобар ин ҳамаи мо — бародари калониам, модарам ва ман — маҷбур шудем назди тирезаҳо истаем ва чаҳорчӯбаҳои тирезаҳоро
хомӯш кунем, зеро агар оташ ба онҳо мерасид, онҳо месӯхтанд ва шишаҳо мешикастанд ва он гоҳ дигар ҳеҷ чиз намемонд.
Ва ин дигар чандон гуворо нест, зеро шумо наметавонистед тирезаҳоро дастрас кунед.
Ин тақрибан ҳама чизе буд, ки ба шумо лозим буд. Агар шумо аз касе тӯҳфа нагирифта бошед ё хешовандоне надошта бошед, ки чунин
чизҳо дошта бошанд, пас ҳа, шумо маҷбур будед бо ҳамон чизҳое, ки доштед, зиндагӣ кунед, новобаста аз он ки
дар зимистон шишаи тиреза доштед ё не, ин фарқ надошт ...
Ҳатто пас аз ҷанг мо дар як квартира бе шишаҳои тиреза зиндагӣ мекардем, зеро дастрас кардани онҳо
ғайриимкон буд. Ва шишаҳои тиреза вуҷуд надоштанд.
Хуб, ман фикр мекунам, ки онҳоро дар бозори сиёҳ мефурӯхтанд, аммо дар зиндагии воқеӣ шумо наметавонистед
дискеро пайдо кунед, ки касе дар ягон ҷо харида бошад.
Оё дар давраи ҷанг ба шумо чунин таассурот ба даст омад, ки ҷанг ба кӯдакон эътибор медод?
Ман чунин таассурот нагирифтам.
Зеро вақте ки мо ҳанӯз дар деҳот будем, мо маҷбур будем картошка ва репаро канда барорем,
то ҳамаи паноҳҷӯёни аз шарқ омадаро ғизо диҳем.
Ва пас ҳавопаймоҳо ба сӯи мо оташ кушоданд. Онҳо он қадар паст парвоз мекарданд, ки шумо
метавонед сарҳои пилотҳоро дар кабинаи ронандагӣ бубинед.
Онҳо бевосита ба сӯи мо тир намезаданд, аммо ту ҳамчун кӯдак инро намедонӣ. Ту танҳо фикр мекунӣ, ки ӯ мехоҳад маро тир занад.
Ман барои наҷоти ҷони худ давида будам, аз ин рӯ фикр мекардам, ки намерасам.
Ва як бор, дар давраи ҷанг, ман маҷбур шудам ба дандонпизишк равам.
То шаҳри навбатӣ ман наметавонистам ин қадар роҳ тай кунам, зеро ҳаво хеле гарм буд.
Дар тобистон хеле гарм буд ва, чунон ки қаблан гуфтам, 30 дараҷа ҳеҷ чизи махсус набуд.
Ман маҷбур шудам, ки дандон кашам. Ва сипас боз баргаштам.
Мо боз як велосипед доштем, аммо баъдтар онҳо онро аз мо дуздиданд.
Ва сипас боз яке бо ҳавопаймо поён омад.
Гӯшҳои ҷуворимакка хеле баланд буданд, бинобар ин ман ба даромадгоҳи заминча рафтам, худро ба
гӯшҳои ҷуворимакка партофтам ва дучархаро партофтам.
Ва сипас ӯ боз ба ман тир кушод.
Ва боз сеюм бор рӯй дод, вақте ки он ҷо одамони зиёде буданд, зеро он замони ҷамъоварии конусҳои хмел буд, ки аз пояҳои хмел
поён меоянд ва ҳамин чизест, ки барои ҷӯшондани пиво лозим аст.
Ва сипас ҳавопаймоҳо омаданд. Ва ҳамин тавр буд: ин боғи хмел хеле наздик ба ҷангал буд.
Ва ҳар қадар дуртар аз ҷангал мебудӣ, ҳамон қадар дарозтар давидан мебоистӣ.
Онҳо боз аз кор монданд, ман фикр мекардам, ки онҳо қариб аз кор меафтанд.
Азбаски он замон хмел бояд бо симҳо овезон карда мешуд, имрӯз ҳама чиз комилан дигар аст.
Ва ин сутунҳо, ки ин симҳоро дар ҷояшон нигоҳ медоштанд, хеле баланд буданд.
Ва пас аз он ки ҳавопаймоҳо то ин қадар поён фаромаданд ва шумо аллакай сарҳои аъзои экипажро дар дохили онҳо мебинед, мо
фикр кардем, ки, Худоё, онҳо наметавонанд дар он ҷо афтанд.
Пас мо мисли девона давидем, ҳар кас мекӯшид ба ҷангал ворид шавад.
Ва сипас онҳо танҳо болою поён, пеш ва пас тирборон карданд.
Мо хеле тарсидем, ин девонагӣ буд!
Ман дигар ҳеҷ гоҳ намехоҳам чизе монанди инро дубора таҷриба кунам! Пас, умедворам, ки он дигар ҳеҷ гоҳ такрор нахоҳад шуд.
Имрӯз онҳо силоҳҳои дигар ва монанди он доранд. Аммо он воқеан як чизи даҳшатнок буд.
Ҳамчун донишҷӯи ҷавони теология, ман низ ба ятимхона рафтам; мо маҷбур будем ба ятимхона равем.
Ман бо гурӯҳи донишҷӯёни теология будам.
Ва мо ба ҳама чиз гӯш кардем ва ғайра, боз ба хона баргаштем, ва пас як писарбачаи хурд, шояд ҳашт ё нӯҳсола,
омад, дастонашро атрофи ман печонд ва ба ман «Папа» гуфт.
Ва он дили маро мисли корд сӯрох кард! Ту ҳатто тасаввур ҳам карда наметавонӣ.
Ва дар он вақт ман гуфтам, ки вақте ки ман издивоҷ мекунам, ду кӯдакро ба фарзандӣ мегирам. Ва ҳамин корро кардам.
Фақат барои он ки шумо донед, он ғаме, ки ҳангоми бозӣ бо кӯдакон дар берун, масалан дар Алфельд ё ҳатто дар
Эссен, эҳсос мекунед, ва онҳо падарон надоранд, чизе кам аст!
Модарон наметавонанд инро ҷуброн кунанд; онҳо инро ба таври табиӣ анҷом доданд, албатта,
ин комилан равшан аст, аммо ин хеле муҳим аст.
Ва ин ғам маро хеле, хеле амиқ осеб расонд, ва баъд аз он оғӯш низ.
Партовгоҳҳои пур аз вайронборҳо. Масалан, бӯи нохуш.
Ман ёд дорам, вақте ки мо аз Кранц рафтем, аввал дар Алфельд будем, дуруст? Ва сипас ман
бояд ба Ганновер барои муоинаи рентгенӣ меравтам.
Ва дар он ҷо ман як шаҳри харобшударо дидам. Ин барои ман зарбаи сахт буд.
Ту ҳатто тасаввур ҳам карда наметавонӣ. Инҳо таҷрибаҳои ман ҳастанд.
Ва маъюбон дар кӯчаҳо, ҳа, албатта.
Аммо он вақт дигар буд. Пас, аз назари маъюбон, мо худро дифоъ карда будем.
Ба ҳамин сабаб ӯ дасташро аз даст дод, ба ҳамин сабаб пойашро аз даст дод, ба ҳамин сабаб ӯ рассоми
даҳонӣ шуд ё рассоме, ки бо пойҳояш расм мекашад.
Мо ба он одамон эҳтиром мекардем.
Пас ин ҳисси он аст, ки тамоми бофтаи иҷтимоӣ пош мехӯрад.
Пас аз Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ, мо низ он даҳ солро доштем — Ҷумҳурии Ваймар, чунон ки шумо медонед, замоне ки
мардум истисмор мешуданд ва тамоми ин сустии ахлоқӣ сар зад.
Албатта, ин низ пас аз Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ дар як маънӣ вуҷуд дошт, аммо ба назари ман на он қадар қавӣ.
Ман наметавонистам дар наздикии фурудгоҳ зиндагӣ кунам, ин маро стресс медод.
На танҳо садо, балки хотираҳо низ баргашта истодаанд.
Ва он хотираҳо даҳшатнок буданд. Пас аз ҷанг чанд сол буд, ки он ҳар шаб ҳузур дошт.
Хушбахтона, бо гузашти вақт он то андозае камранг шудааст.
Аммо вақте ки ман дар баъзе вақтҳо бисёр ҳавопаймоҳои муҳаррикдорро мешунавам ва онҳо танҳо барои таблиғ ё чизи
монанди он парвоз мекунанд, ман инро хеле шубҳанок мешуморам.
Ман инро дӯст намедорам. Ин маро ба он замонҳо мебарад, ва онҳо ҳеҷ гоҳ хушнуд набуданд.
Ва ҳамин вақт буд, ки аввалин бомбаҳои фосфории оташфишон афтода, рост ба анбори ангишт афтоданд. Албатта, ин ду баробар бад буд.
Ва хонаи тарафи дигар, ну, кӯча он қадар васеъ набуд, ва албатта оташ – фосфор – ба он тараф паҳн шуд ва сипас тамоми хона сӯхт.
Ва ҳаминҷо одамон мурданд. Ҳамин аст...
Бале, ва сипас шумо онҳоро танҳо дар анбори ангишт мегузоред.
Ва мо мехостем барои гармидиҳӣ чизе бихарем, зеро он чандон гарм набуд – тирамоҳ буд, вале бо вуҷуди ин аллакай хеле сард буд.
Ва кӯдакон ба он ҷо рафтанд ва он чизро мехостанд, он дур набуд, ва ҳар кадоме дар даст коса дошт.
Ва сипас мо он ҷо истода, намедонистем, ки чӣ гӯем.
Мо нагиристем, аммо ин воқеан зарбаи сахт буд!
Ва бар асоси таҷрибаи худ, ба ҷавонон ё қароргирандагони ҳозира чӣ мегӯед, ки онҳо бояд пеш аз он ки бо таблиғоти густурда шурӯъ
кунанд ва боз барои ҷанг мусаллаҳ шаванд, ба чӣ диққат диҳанд?
Ман ба ҳама танҳо маслиҳат медиҳам, ки агар имкон бошад, дар ҷанг иштирок накунанд.
Шумо наметавонед чизе монанди инро тавсиф кунед. Ман метавонам дар бораи он ба шумо нақл кунам, аммо шумо
наметавонед фаҳмед, ки он чӣ гуна эҳсос мешавад ва шумо бояд аз чӣ гузаред, ё ҳатто оё шумо зинда мемонед.
Вақте ки мо ҳанӯз дар Мюнхен будем, ҳар шаб маҷбур мешудем ба подвал поён равем, зеро бомбаҳо пайваста меафтоданд.
Пас ту ҳеҷ гоҳ дар кӯдакӣ шабе надоштӣ, ки тамоми шаб хоб кунӣ.
Ин воқеан драматикӣ аст, шумо тасаввур ҳам карда наметавонед.
Ва онҳое, ки дар майдон ҳастанд, ки амалан ҳеҷ имконият надоранд бигӯянд: «Ин ба ман мувофиқ нест, ман меравам.»
Ин ғайриимкон аст! Онҳоро хоҳанд тирборон кард. Ин хеле муқаррарӣ буд...
Ман танҳо як чизро боз метавонам бигӯям, зеро дар бораи тирпарронӣ гап мезанам.
Пас аз ҷанг, яъне дар поёни ҷанг, вақте ки аллакай 100% равшан шуда буд, ки ин ҷанг бешубҳа бохта шудааст ва дигар ҳеҷ фоидае
надорад, онҳо ҳамаи пиронсолон, яъне онҳое, ки аз 60-сола боло буданд ва аз назари Гитлер пир ҳисоб
мешуданд, ва инчунин ҷавонони аз 14-сола болоро барои «Фольксштурм» (тӯфони мардумӣ) ҷамъ карданд.
Ва сипас онҳо боз ҳам маҷбур буданд, ки кӯшиш кунанд «душман»-ро – дар иқтибосҳо – боздоранд.
Тасаввур кардан мумкин аст, ки як наврас 14-сола чӣ ҳис мекунад, вақте ки ӯ бо милтиқ мусаллаҳ
карда мешавад, то гӯё ватани худро дифоъ кунад.
Ва 60-солаҳо низ дақиқ дар беҳтарин ҳоли худ набуданд.
Ва дар охири ҷанг, вақте ки амрикоиҳо аллакай ба кишвари мо ворид шуда буданд, ҳолат чунин буд: онҳо пешакӣ пай
бурда буданд, ки баъзе писарони 14-сола мехостанд гурезанд.
Онҳо дигар намехостанд ба ҳеҷ кас муқобилат кунанд, онҳо метарсиданд ва мехостанд ба хона баргарданд.
Онҳо онҳоро дастгир карда, ба наздиктарин дарахт овехтанд... Аз ин бештар ваҳшиёна шуда наметавонист!
Ман бо ду афсар, афсарони баландпоя, сӯҳбат кардам.
Ман ба яке аз онҳо дар казармааш ташриф овардам. Ман ба онҳо чунин гуфтам:
Шумо набояд сарбозони навро барои амалиётҳои хориҷӣ раҳо кунед!
Онҳоро дар хона нигоҳ доред! Ба онҳо бигӯед, ки дар хона бимонанд!
Дар ҳар сурат, ин ихтиёрӣ аст. Онҳо инро фаҳмиданд.
Ва вақте ки шумо ҳамаи ҷароҳатҳои травматикӣеро мебинед, ки ин сарбозон ҳоло дар Афғонистон ва дигар ҷойҳо бардоштаанд,
метавонед бигӯед: «Дӯстон, шумо танҳо худатонро гунаҳкор доред!»
Бояд пурсид, ки мотиви ин писарон чист? Се мотив вуҷуд дорад.
Идеализми ҷавонӣ вуҷуд дорад, ки табиӣ аст.
Аммо ин ҷавон ба роҳи нодуруст раҳнамун мешавад. Ӯ бовар дорад, ки кори нек мекунад, аммо он ҳеҷ гоҳ нек нест!
Ҷанг дар Афғонистон низ инро нишон дод.
Сипас ҷавоне ҳаст, ки ба ҳеҷ чиз аҳамият намедиҳад ва ба ҳеҷ чиз таваҷҷӯҳ надорад.
Ва сипас онҳое ҳастанд, ки инро аз ҳисси саргузашт анҷом медиҳанд.
Пас ӯ дар мошини зиреҳии худ менишинад ё дар даст туфанг дорад ва худро пурқудрат эҳсос
мекунад – соҳиби ҳаёт ва марг. Ин низ як фиреб аст!
Ва боз як ҷавони дигар ҳаст, ки ба худ мегӯяд: «Хуб, агар ман ҳоло ба Артиши Бритониё
шомил шавам, пас дигар набояд хавотир шавам.»
Ман кори доимӣ дорам, маош мегирам ва дар оянда нафақа мегирам. Ҳамин аст.
Набояд кам баҳо дод: ҷанг метавонад дар ҳар лаҳза барои онҳое, ки дар он иштирок мекунанд, ҳалокатбор бошад!
Онҳое, ки ихтиёран ба ҷанг мераванд, албатта дар қафои қувваҳои мусаллаҳ нахоҳанд монд, балки ба хатти пеш фиристода
мешаванд. Ва ин ҳамеша ҷони инсонро дар хатар мегузорад!
Ин шавқовар нест, ба ҳеҷ филм ё дигар чизҳое, ки шояд шумо барои фароғат ё чизе дигар дар куҷое хонда бошед, ҳеҷ рабте надорад.
Ҷанг хеле сахт ва, чунон ки ман гуфтам, барои ҳаёт хатарнок аст.
Ман ба ҳеҷ кас тавсия намедиҳам, ки ба он ҷо равад – ва «ватанро дифоъ кунад», чун мегӯянд –
инчунин метавон то андозае худхоҳона фикр кард.
Бароям равшан аст, ки ҷанг ба наслҳо таъсири дарозмуддат дорад. Ҷанг ҳеҷ гоҳ шуморо ором намегузорад.
Ҳатто агар шумо аллакай соҳиби манзил ва боғ бошед, ки волидонам дар Бонн бунёд карда буданд.
Он туро раҳо намекунад. Ту ҳамеша ба он бармегарди, ин комилан равшан аст.
Ва агар касе фикр кунад, ки дар ин бора гузоришҳо ҳастанд, ман баъзеи онҳоро аз мардум шунидаам.
Ман инчунин дар хона як бойгонӣ дорам – травматизатсияи сарбозони Қувваҳои Мусаллаҳи Олмон дар
Афғонистон. Онҳо наметавонанд бо он рӯбарӯ шаванд.
Аввалан, ба хотири ҷароҳатҳояшон, вале ҳамчунин аз он сабаб, ки дар он ҷо касе нест, ки онҳоро барои хатар андохтан
ба ҷони худ қадр кунад. Барои чӣ? Мақсади ин беасосӣ чист?
Пас ҳамин тавр аст, ва барои ҷавонон низ хеле муҳим аст, ки донанд: тирпаронҳои
дурнишон ҳастанд, ки махсус омӯзонида шудаанд.
Сарбозон ҳамин тавранд, сарбозони оддӣ, ва онҳо низ ҷузъи артиш ҳастанд.
Ҳамаи снайперҳо, ҳамаи снайперҳо, вақте ки ба хона бармегарданд, наметавонанд бо ин
ҳақиқат рӯбарӯ шаванд, ки онҳо одамонро куштаанд.
Зеро шабона дар хобҳояшон он чеҳраҳо боз бармегарданд ва онҳо наметавонанд аз онҳо халос шаванд.
Натиҷа ё машрубот аст, ё маводи психотропӣ, ё худкушӣ. Ва ин ба тамоми ҷанг дахл дорад.
Аммо ҳатто онҳое, ки... – аз ҷумла тирпаронҳои олмонӣ, тирпаронҳои амрикоӣ – тирпаронҳои олмонӣ, ки ватани худро
дифоъ карда буданд ва ин корро хуб анҷом дода буданд, онҳо ҳам натавонистанд бо он рӯбарӯ шаванд. Ин қадар равшан аст.
Онҳо наметавонанд дигар корҳоро низ ба анҷом расонанд.
Вақте ки шумо мебинед, ки як ҳамсафаратон дар танк сӯхта ба ҳалокат расидааст ва ғайра, ҳамаи ин
тасвирҳои даҳшатнок то охири умр дар ёди ҷавонон мемонанд.
Ман дар бораи он муаллим шунидам, ки мағзаш, метавон гуфт, дар Русия, дар давраи маъракаи русӣ, дар рӯяш паҳн
шуда буд, вақте ки граната ҳамраҳонашро пора-пора кард. Ва сипас ӯ ин ҳикояро дар мактаб нақл кард.
Албатта, онҳое ҳам буданд, ки фикр мекарданд, ки он хеле хуб аст. Пас ҳар ду имконпазиранд.
Вобаста ба он, ки шумо дар хатти пеш дар куҷо қарор доштед, муваффақ буд ё не.
Ҷанг чеҳраҳои гуногун дорад.
Аммо ҷанге, ки бар сари як миллат мегузарад, танҳо як чеҳра дорад:
Ӯ мардумро, таърихашонро ва эътимоди онҳоро ба нестӣ мебарад.
Бале, ҳоло дронҳое ҳастанд, ки барои одамони оддӣ арзёбӣ карданашон ғайриимкон аст.
Шумо албатта дар роҳ қафо мемонед.
Шумо дигар ба ҳеҷ чизи махсус ниёз надоред. Ҳамаи таҷҳизоте, ки қаблан доштед, ҳоло кӯҳна шудааст.
Ва ҳоло бомбаҳои атомӣ ё дронҳо низ инсониятро нобуд мекунанд.
Ҳар касе, ки ҳанӯз мехоҳад дар ҷанг иштирок кунад, ё ҳар касе, ки идеалист аст ва ба ҳамин сабаб мехоҳад ба он ҷо равад...
Хуб, ман бояд бигӯям, барои ман ин комилан... – ман ҳатто тасаввур ҳам карда наметавонам, ки касе чунин
кореро анҷом диҳад! Ин филм нест! Ин шавқовар нест!
Ва пас шояд дар филм пул тарконда шавад ё чизе монанди он.
Аммо воқеият дигар аст; ҳар рӯз ва ҳар соат масъалаи ҳаёт ва марг аст!
Ва инро набояд кам арзёбӣ кард! Шумо наметавонед касеро ба хушбахтӣ расонед.
Аммо ман дар ин бора бодиққат фикр мекардам... Шумо ҳамеша метавонед «не» бигӯед.
Роҳнамои шумо дар замонҳои пур аз нофаҳмӣ: Kla.TV.