Az bahalamaly däl: uruş gatnaşýanlar üçin islendik pursatda ölüm howpy döredip biler!
Urşa könülli barýanlar elbetde goşunyň arkasynda durmazlar, eýsem öňki hatara iberilerler.
Bu düşnükli. Meniň üçin uruşyň nesillere täsir edýändigi düşnükli.
Uruş seni hiç wagt terk etmeýär. Hatda Bonn-da ene-atalarym gurup goýan öýüň we bagyň
bar bolsa-da, ol seni hiç wagt terk etmeýär.
Ähli snayperler, ähli snayperler, öýlerine dolanyp gelende, adam öldürenlikleriniň hakykaty bilen baş edip bilmeýärler.
Çünki gijeleri arzuwlarynda ýüzler gaýdyp gelýär we olar olardan halas bolup bilmeýärler.
Netije alkogol ýa-da psihotropik dermanlar ýa-da özüni öldürmek bolýar.
Bu tutuş uruşa degişlidir. Uruşyň köp dürli ýüzleri bar.
Emma bir halky basyp alýan uruşyň ýüzü diňe birdir.
Ol halky, olaryň taryhyny we özüne ynamyny ýok edýär.
Şonda kim häzirem uruşa gatnaşmak isleýär ýa-da kimdir biri idealist bolup şonuň üçin gitmek isleýär...?
Gowy, aýtmaly, meniň üçin bu düýbünden... – Men hiç kimiň şeýle bir zat etjekdigini göz öňüne hem
getirip bilmeýärin! Bu film däl! Bu gyzykly däl!
We belki-de filmde köprü partladylýar ýa şonça zat bolýar. Emma hakykat başgaça görünýär.
Her gün we her sagat bu siziň öz durmuşyňyz barada. We munuň pes baha berilmeli däldir.
Sen hiç kimiň bagtly bolmagyna kömek edip bilmeýärsiň.
Emma men bu barada iki gezek pikir ederdim...! Sen hemişe 'ýok' diýip bilersiň.
Uruş näme many aňladýar? Germaniýada hakykatdanam näçe adam bilýär?
Wirtual uruş filmlerde ýa-da habarlarda bar.
Tapawut: siz onuň ortasynda däl, eýsem tomaşaçy.
Almanýada üç nesilden gowrak wagt bäri uruş bolmady.
Häzir NATO ýurtlary uly möçberde täzeden ýaraglanýarlar.
Boş döwlet gaznasy sarp edilýän milliardlar üçin mesele däl ýaly.
Eýsem, Rezervistler Assosiasiýasynyň prezidentiniň soňky beýanatyna görä, uruş ýagdaýynda Germaniýanyň Goranmak güýçleri
her gün takmynan 1 000 esgeri öldürilen ýa-da agyr ýaralanan ýagdaýynda olaryň ornuny
doldurmak üçin ätiýaçlyk güýçlerine mätäç bolar.
Bu üç ýylda takmynan 1,1 milliona barabar bolýar.
Häzirlikçe munuň köpüsiniň islegli bolmagy garaşylýandygy sebäpli, Bundeswehr mekdeplerde, awtobus
duraklarynda we çagalar programmalarynda reklamalar berýär.
Gowy tölenen serüwen dynç alyşy ýaly.
Emma bu uruş hakda! Bu öldürmek we öldürilmek hakda! Bu ýok etmek hakda!
Bu gözüň şahidleriniň gürrüňleri bize Germaniýada bolup geçen wakalary, tomaşaçy däl-de, göni
täsir gören adamlaryň başdan geçirenlerini ýatladýar.
Olaryň käbir öňki hatarda duran atlandyrylýan gahrymanlar däl-de, häzirem emosional ýaralaryny göterip ýören çagalar.
Men 1932-nji ýylda doguldym we uruş gutaranda on üç ýaşymdy.
Uruş başlanda nirede ýaşaýardyňyz?
Uruş Münheniň merkezinde başlanda, örän merkezde, ýagny doly däl-de, ýöne şäher merkezine golaýda.
Men deňziň kenarynda, ýa-da takyk aýtsak, kenarboýunda – Gündogar Prussiýadaky Kranz şäherinde doguldym.
Bu hemişe ejir çeken ýurtdyr.
Men näçe ýaşdym? Kranzdan gaçanymyzda men takmynan dört ýaşyň üç çärýeginde idim, men 1940-njy ýylyň fewralynda doguldym.
Meniň ejem soň sentýabrda gaçdy, Kranzy tren bilen terk etdi, sebäbi ol bu işiň hemmesiniň çökgünlige uçýandygyny aýtdy.
Çünki biz uzakdan top gürleýşini eşideniň üstesine, gijeleri Königsbergiň ýanýandygyny hem
gördük – elbetde, biz çagalar däl, uly adamlar.
Bomber uçarlary uçup geçip, hemmesini tekizledi.
Biz derýa kenarynda ýaşadyk – jennet ýaly, jennet ýaly!
Biz, şeýle diýsek, bu jennetden çykaryldyk.
Ejem üç çagany elinden tutdy. Bizde gullukçy aýal bardy.
Diňe bir çemodanymyz bilen, ýanymyzda näme bar eken, şolary alyp, soňra onuň doganynyň ýaşaýan Awistriýa tren bilen gitdik.
Ol 1943-nji ýylda başlady, soňra 1944-nji ýylda köp bombalamalar boldy, şonuň üçin biz Münheni terk etmeli boldyk.
14 ýaşdan kiçi çagasy bolan eneler gitmeli boldular.
Eger olar munuň üçin taýýar bolmasalary, onda çagalar ýönekeýçe özbaşdak bir ýere iberilýärdi.
Men nirede bolandygyny bilmeýärin, şonuň üçin bu biziň üçin möhüm däldi, sebäbi biz Münheni öz islegimiz bilen terk etdik.
Emma galmak üçin ýer tapmak örän kyn boldy.
Adatça oba ýerlerinde, ýagny şäheriň daşynda, uly şäherden biraz uzakda ýaşaýan hiç kim şäher ýaşaýjylaryny islemeýärdi.
Çünki olar edýän oba hojalyk işlerine laýyk gelmeýärdiler, bize şeýle aýdyldy.
Şol bir sözler bilen däl-de, ýöne näme bolup geçýändigini bilýärdiň.
Urşdan galan ýatlamalar, toplaryň gürleýşinden başga-da, Königsberg barada – biz ony çagalykda gijeler
ýatýandygymyzdan az görýärdik – durnuksyzlyk bardygyny bize aýdýardylar. Biz toplaryň gürleýşini eşitdik.
Emma soňra, aýdalyň, ömrüm boýy meniň bilen bolup gelýän bir zat ýüze çykdy.
Gaçyp gitmekden dörän bu rahat däldik ýagdaý ýönekeý ýitip gitmedi; ol haýdyr bir ýerde galýar.
Şonuň üçin sen hakykatdan hem hiç haçan ýetmeýärsiň. Sen hemişe bir ýerde galýarsyň...
Şonuň üçin öý, öý meniň üçin hem-de iki doganym üçin örän möhümdi.
Biz soňrak ýyllar boýy dogan ýurdumyz barada gürrüňdeşligi dowam etdirdik.
Men ýigit bolup, ata-ýurtumy azat etmek üçin ruslara garşy uruşa gitmäge taýýar boljakdygymy, bir oglan ýaly, ýadyma düşýär.
Men ony gowy ýatda saklaýaryn – siz 1956-njy ýyldaky Wengriýa gozgalaňy bilen elbetde tanyşsınız, şol
wagt takmynan 80 müň wengriýaly öz janyny ýitirdi.
Men şol wagt 16 ýaşymda idim we sowetlere garşy göreşmek üçin Wengriýa gitmäge taýýar bolardym.
Şol wagtda diňe şol duýgy bardy.
Soňra meni hakykatdanam geň galdyran başga bir zat boldy.
Men "boýunçak çagalary" barada bir film gördüm. Sen ony gördüňmi, bilmeýärin.
Bu filmi görende men öň hiç wagt başdan geçirmän derejede aglap başladym. Muny bilmeýärdim.
Ol gözýaş akdyrýan adamdy, emma hakykatda men şonça köp gözýaş akdyrdym welin, gözýaşlar ýüzümden akdy.
Aýalym düýbünden sarsdy: "Sende näme boldy?"
Men bu ýerde kurt çagalary barada bir film gördüm.
Soňra içimde bir zadyň ýok edilendigini duýdum.
Bu azaplar we bu gorkular hem, aýdylyşy ýaly, bu film tarapyndan ýüze çykaryldy.
Bu bu çagalar barada dokumental filmdi.
Bu çagalar peýda bolup, özleri, durmuşlary we ş.m. barada, nähili ýagdaýda bolandyklaryny gürrüň berdiler.
Men ruslar Kranzy eýelänlerinde şol ýerde bolan adamlar bilen duşuşdym, we olaryň başdan geçirenleri gorkunçdy.
Oglanlar – belki-de on ýa sekiz ýaş töweregi ýa-da biraz uly – bedenleri hasarlardan aýyrdylar.
Bu, adamlaryň podvalyndan çykyp, iýmitiň hiç zat galman, çäklere ýapyşyp sowukdan ölenlerini aňladýar.
Soňra bu adamlar olary ýetginjek ýaşynda mezarluga alyp baryp gömdüler.
Mysal üçin, men hem zorlama barada bilýärin.
Meniň... Bizde Gyzyl Haç hamşiresi bardy... – ýöne bularyň ählisi uruşdan soň boldy, meniň aýtjak
bolýan zadym adamlaryň başdan geçiren tejribeleri.
Emma adalatyň bolmagy isleýän isleg bardygyny hem aýtmaly, we rus nachalnik ýa-da häkim nemes çagalaryna örän dostluklydy.
Ol köp zat edip bilmedi. Adamlar açlykdan heläk bolup, iýmitiň ýoklugy sebäpli ölýärdiler, sowukdan donup ölýärdiler.
Men Kranzda bolup geçenleri diňe soňundan eşidenlerime esaslanyp aýdyp bilerin.
Şonuň üçin müňlerçe, müňlerçe ýaşaýjy öldürildi we jynsy zorluk edildi.
Men bir hekaýany bilýärin, meselem – eger gyzyklansaň, ýagny, bilmeýärin?
Gaty göwrelidir aýal otagyndan çekip çykaryldy, rus esgerleri tarapyndan basgançaklardan aşak çekildi.
Ýa-da takmynan 15 ýa-da 16 ýaşly bir oglan, rus esgeri onuň göwresinde tans edip, içegeleri çykyp çykýança dowam etdi.
Emma men muny özüm başdan geçirmedim, muny başdan geçiren adamlaryň maňa gürrüň bermeginden bilýärin.
Urşuň ahyryna tarap biz oba ýerlerinde idik.
Hem-de şeýle örän ýaramaz, gaty erbet dizaýn edilen goşmaça bölüm – dört adam üçin, ýagny üç
çaga we olaryň ejesi üçin on iki inedördül metr.
We şol... Ferma ýol boýunda ýerleşýärdi, aşak inýän bir egrilik bardy we biz şol ýerde ýokardadyk.
We biz ýaşaýan bu otag goşmaça gurlan bölümdi.
We daçadan yzyna gaýdyp, baga tarap.
Şeýle hem dar ýol bardy, ýöne ol asfaltlanmandyr ýa-da başga hiç zat bilen örtülen däldi. Şonuň ýaly…
We biz şol ýerde, amalda düýbünden izolýasiýa edilen ýagdaýda idik.
Şonuň üçin hiç kim gezelenje çykmaýardy – belki-de diňe gündiz, sebäbi olar munuň üçin
hem wagty ýokdy – işlemeýän adamlardan başga.
Urşyň ahyrynda Waffen-SS-iň bir batalýony doly gelip gowuşdy.
Munuň sende haýsydyr bir many aňladýandygyny bilmeýärin. Ol ýörite wezipeleri-de bolan ýörite bölümdi.
Aýtmaly, olar hakykatdanam köpçülikleýin däldiler; olaryň näme bilen
meşgullanýandygyny bilip bolmaýardy. Emma olar gorkulydylar.
Adamlar obanyň her ýerinde ýaýrap, haýsydyr bir ýerleşiş ýerinde galýardylar, nirede bolandygyny bilmeýärin. Men oňa gitmedim.
Emma biz fermanyň daşynda ýaşap başlanda, şol ýerde duran köne öý diňe goşmaça bölümdi.
We biz hammama barmak üçin bagyň töweregini dolanyp, soňra howluna girmeli boldyk.
Ol diňe ýönekeýdi, bir çukur tualet diýseň bolýar.
Soňra şol ýerde esgerler bardy, olaryň biri birden meni bilegimden tutup, men hajathana
gitmeli bolanym üçin meni ambar içine çekmek isledi.
Menem näme üçindir onuň saňa garşy gowy niýetleriň ýokdugyny duýdum.
Men öldüriji niýet bilen gygyrdym, bu meniň özümi beýan etmegiň adaty usulym däl.
Soňra, Allaha şükür, daýhanlaryň gyzlarynyň biri gelip, derrew onuň üstüne çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt
çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt
çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt çalt
Şol çagany goýber! Indi derrew! Bolmasa men hemmeleri ýygnap, soňra gynanar!
Ol ähtimal gaty geň galdy, bilemok, ýöne ol meni hakykatdan hem goýberdi, ol meni eýläp aldy we ejesine alyp bardy.
Hawa, men muny göze ilmedi.
We bu soňra maňa ýene-de boldy, başga biri meni goranda.
We şol wagt biz ýene-de Münhena gaýdyp geldik.
Hemişe elektrik ýokdy.
Şonuň üçin gyşda agşamlyga tarap bir jaýa gireniňizde hiç zady görüp bilmezdiniz.
Şonuň üçin diňe belli bir wagtlap şol ýerde ýaşaýandygyň üçin ýerleri tanýardyň.
Men diňe öýe girmek isleýärdim, we ol hiç haçan kilitlenmedi, sebäbi bu mümkin däldi; aşaky gatdan hiç kimde açar ýokdy...
Ol meniň girjek bolan öýüň gapysynyň öňünde durýardy.
Soňra ol meni şol ýere çekmäge synanyşdy.
Men ýene-de gaty gygyrdym, soňra bolsa bagtymdan goňşy öýden meni tanýan bir ýigit çykdy; ol meniňden biraz ulydy.
Ol hem ony tanap, derrew maňa ýakynlaşdy, elini çekip aldy we aýtdy:
Eger şol gyza ýene bir gezek degseň, ol meniň gyz dostum, seni gaty döwüp uraryn!
Soňra ol yz galdyrman ýiten. Şükür Allaha!
Şonda kakam gaýdyp geldi, we ony ilkinji bolup men gördüm – düýbünden inçelipdir.
Ol ähtimal, men takyk bilmeýärin, ol bu barada hiç zat aýtmady, Reyn derýasynyň batgalygyndan gaçyp çykypdyr, şonuň üçin munuň
üçin mümkinçiligi bolmaly. Ol düýbünden inçelip galan eken.
Ol hakykatdanam başdan geçirenleri we nasist döwri barada örän az gürledi.
Uruşdan gaýdanlar ýaralanan ýa-da psihiki taýdan ejir çeken bolupdy, esasan hemmesi, eger
meniň bilmeýän haýsydyr bir ýörite işi bolmasa.
Ejemiň çagalyk dosty bir gezek biziň öýümize gelipdi. Ol Fransiyada esir alynan eken we bize şol ýerde –
pikirimçe, ol Ortaýer deňziň golaýyndaky bir ýerde – esirleriň türme lagerinde saklanýandygyny aýtdy.
Soňra her gün iýmit ýerine olara salat şorbasy berildi, we kampyň takmynan ýarymy dizenteriýa bilen kesellendi.
Soňra olar az-azdan, mantyklylykda öldüler, sebäbi hiç kim munuň ýaly zada çydap bilmez.
Bu hem adamlardan halas bolmagyň bir usuly boldy.
Ol özü barada köp gürrüň bermedi, ýöne biziň ýanymyza gelenden bir ýyl soň aradan çykdy. Emma men
onuň näme sebäpli aradan çykyandygyny bilmeýärin.
Emma men aýdşym ýaly, olar hemmesi keselli idiler, hemmesi.
Çünki siz şol 'dieta' bilen, tırnak içindäki, ýaşap bilmezsiňiz.
Soňra ol ähtimal öýde aýaly bilen bolanda iýýän naharyny hem göterip bilmedi, hatda az bolsa-da.
Men şol wagtlar munuň nähili bolandygyny bilmeýärin, olar uzak wagtlap tussaglykda bolandyklary nazara alnyp,
belki-de olara has köp azyk kuponlary berlenmi ýa-da...
Bilmeýärin, men munuň barada hiç zat bilmeýärdim we hiç zat eşitmedim.
Emma adatça, olaryň ählisi hassahanalarda barlanylmaly bolardy. Munuň üçin barlag geçirildimi?
Menimçe, olarda materiallar, adamlar ýa-da enjamlar ýokdy; hemmesi gyssagly ýagdaýdy.
Munuň hakda bir hekaýa bar. Meniň iň uly doganym – bir adam öýümize gelip, gapyny döwüp sorady: "Nanyňyz barmy?"
Soňra enäm: "Ýok, biziň çörekimiz ýok" diýdi. Biz özümize çörek gerekdi.
Soňra meniň iň uly doganym gygyryp: "Eje, sen bu adamy şeýdip goýberip bilmeýärsiň" diýdi.
Soňra ejem boýun egdi we adama bir çörek berdi. Şol wagtlar işler şeýle bolýardy.
We enäm hem mümkin boldugyça gowy etdi.
Biz iýmiti nähili alyp boljakdygyny özümiz görmek üçin barmaly boldyk.
Soňra Alfeld şäheri ene-atama bagçylyk üçin bir parça ýer berdi, ony olar özleri ekiş etmeli boldular.
Soňra biz enämiz bilen meýdana hasyldan soň galan kartoşka ýa-da beýleki ekinleri ýygnamak üçin gitdik.
Biz hem şalgam ogurlap, elbetde, ýaragly meýdan gözegçileriniň bizi tutmazlygyna göz ýetirmeli boldyk.
Elbetde, olar bizi atmazdylar, bu düýbünden düşnükli, ýöne olar bizi kowup çykardylar.
Şerbet ýasamak üçin çuğundury ogurlamak.
Atam gündeligine biziň hemmämiziň ýetmezçilikli iýendigimizi ýazdy.
Biz şonça ýetişsiz iýmitlenipdik ki, içegäniň kesellerine – ýumrugurtlar we ş.m. – hem duçar bolduk.
Soňra men özüm Австрияnyň Kleinwalsertal sebitine sagalmak üçin gitmeli boldum, sebäbi men
tuberkulose, takyk aýdylanda hilýar tuberkulose ýokuşupdym.
Şeýdipdi. Her zatdan öň, men şol atlandyrylýan mäş bölegini henizem örän aýdyň ýatda saklaýaryn.
Men bilmeýärin, siz munuň barada hiç eşitdimiňizmi.
Şeýlelik bilen bugdaýyň ýerine amerikanlardan mäş giňeldi.
Ol hiç-de tagamly däldi; biz oňa halamadyk.
Ilkinji bir ýa iki ýylda ony diňe çydam etmeli boldyň.
Ýagy hem ýokdy, bu düýbünden düşnükli, margarin bardy.
Bal hem ýokdy, süni bal bardy.
Biz jaý bloklary we harabalaryň gurşawynda galdyk.
Meselem, Essendä çagalykda biz daş atýardyk.
Men bu terminiň bilen tanyşdygyňy bilmeýärin.
Şonuň üçin galyndylardan kerpiçleri ýygnap, olary çekçe bilen işläň we ş.m.
Meselem, gazanan pullarym bilen süýt satyn almak üçin köne demir ýygnamak. Elbetde, men muny oglanlykda ederdim.
Maşgalany iýletmäge kömek etmek üçin, diysek.
Şeýle bolupdy. Biz hatda demirden ýasalan bölekleri almak üçin çekiç bilen ýagyş suw gutarlarynyň düşüriji turbalarını hem
döwüp geçdik, sebäbi demirden ýasalan zatlar aýratyn gymmatlydy.
Urşyň başynda bize azyk kuponlary berildi – şonuň ýaly atlandyrylýardy.
Maşgaladaky hemmeler üçin – alty ýaşdan aşakdaky çagalar has köp aldy, bäbekler biraz has köp we başga bir zat hem –
ýöne munuň bäbek iýmiti bolup-bolmandygyny aýdyp bilmerin.
Hawa, ulylar üçin hem, hakykatdanam spartan boldy. Ol hiç haçan seni doýdurmaga ýeterlik bolmady.
Kartoflar diňe kimdir biri nirede satýan bolsa elýeterli bolýardy.
Siz zerur zatlaryňyzy almak üçin nire gitmelidigine hiç haçan doly ynanmandyňyz. Iň
bolmanda, biz Münhende bolanymyzda ýagdaý şeýledi.
Oba ýerlerinde hem şonça-da kyn boldy. Daýhanlar hiç zat bermek islemeýärdiler.
Şonuň üçin söwda etmek üçin olar halaýan käbir zatlaryň bardy, olar saňa bir zat
berdiler, ýöne indiki gezek elinde hiç zat galmady.
Çünki bir pursat gelende ähli üpjünçilikler gutarar.
Men açlygyň nähili görünýändigini we nähili duýulýandygyny bilýärin...
Muny elbetde tassyklap bilerin.
Şonuň üçin atam maşgalany diri saklamagy üpjün etmeli boldy.
Soňra ol gündogarda amerikanlar we britaniýalylara casuslyk etdi. Bu oňa maşgalasy üçin pul getirdi.
Bu onuň gündeliginden we onuň üçin näderejede kyn bolandygyny görkezýär.
Ol awtoulag bilen syýahat edip bilmedi, serhedi geçmeli boldy we ş.m., soňra-da haçan-da bir
ýagdaýda demirýol stansiýalarynda gijäni geçirmeli boldy.
Şonuň üçin bu onuň üçin şonça aňsat bolmandy.
Soňra onuň Myunhen we Berlin şäherlerinde hem ofisi boldy.
Şonuň üçin ýaranlar onuň hasabatlaryna örän täsirlenip galdy – ol örän gowy ýazyjydy.
We zorlamalar hemişe habar berilýärdi.
Biz bilelikde ýaşan adamlary hem tanşdyk.
Meselem, Essendäki, soňra bizi ýerleşdirdikleri jaý toplumynda.
Meniň ene-atam soňra Essen şäherine göçdiler, sebäbi atam şol ýerde "Neue Ruhrzeitung" gazetiniň
işewürlik redaksiýasynyň müdürligini öz üstüne aldy.
Biz çagalar muny bilýärdik, bilýärdik. We aýallaryň ýüzleri gaýtadan hiç haçan bagtly bolmady.
Bu uzak wagtlap ýatda galyjy täsir galdyrdy. Bizim bibilerimizden biri Sibirä sürgün edildi.
Onlarça nemes ýaşlar onuň kollarynda öldi. Ol munuň barada hem goşgylar ýazdy.
Olar hemmesi günbatar tarapa ýüzlenýärler, diýip ol aýtdy.
Olar hemişe günbatara, gün batýan ýere, Germaniýanyň ýerleşýän ýere seretmek isleýärdiler.
Ruslar bilen ýaşaýyş örän kyn boldy.
Bu uruşdan soňky döwür, aýdalyň, biz gündogardan bosgun bolup gelenimiz üçin ýerli ilat
tarapyndan aýratyn garşylanmadyk. Şeýle bolmady.
Biz ýerli ýaşaýjylar bilen zatlarymyzy paýlaşmaly boldyk.
Ýaşaýyş ýerini paýlaşmak, eşikleri paýlaşmak, iýmiti paýlaşmak we ş.m.
Iň erbet ýagdaýlaryň biri Nockherbergdäki bu bunker, bu howa hüjüminden goramak üçin niýetlenen sığınakdy.
Dağa gazylan kubbe görnüşli şaraphan, geçmişde esasan şarap, soňra pive saklamak üçin gurlan.
We signal çalypdy – hemmesi eýýäm gaty ýakyn gelipdi, senem bilýärdiň – soňra biz, men we mamam, diňe ikimiz, içeri
giripdik, soňra men soňundan bildim, ol ýerde 3000 adam bardy.
We signal gutaranda, adamlar panika bilen çykýan gapy tarap çalt gaçdylar.
On töweregi ýa-da ondan hem köp adam bar, takyk bilmeýärin, olar hakykatdan hem ezilen – sözüň hakyky manysynda...
Elbetde, bu gaty erbet boldy! Biz munuň barada diňe soňundan eşitdik.
Içindäki howa şonça ýaramazdy, käbir adamlar tebigy ýagdaýda ýere ýakyn ýere ýykylyp düşdiler, beýlekiler biraz
aralaşdylar, soňra olar hem ýere düşdiler, we sen olaryň üstünden geçip gitmän, belki-de olaryň üstüne basyp geçdiň.
Muny başgaça bolup biljekdigini göz öňüne getirip bilmeýärin.
Hawa, şol wagtlar diňe on bir ýaşda bolanyňyzda, bu ýakymly wakalar däl.
Meniň pikirimçe, ol hakykatdanam 1943-nji ýylda uçuş etdi.
Soňra fosfor bombalary atyldy, olar ýere degende partlap, ähli fosfory boşadyp, ol derrew ýanyp başlady.
Soňra biz ýaşaýan köçäniň hemmesi ýanyp başlady, alawlar eýýäm ýokary göterilipdi.
Şonuň üçin hemmämiz – uly doganym, ejem we men – penjireleriň öňünde durup, penjire çarçuwalaryny öçürmeli
bolduk, sebäbi eger alawlar olara ýetse, olar ýanar we şüşeler çatlap, soňra hiç zat galmazdy.
Bu indi aýratyn-da ýakymly däl, sebäbi penjireleri alyp bilmeýärdiňiz.
Bu takmynan size gerek bolan zatlaryň ählisi eken. Eger kimdir biri size sowgat hökmünde hiç zat bermese ýa-da şeýle zatlara eýe
garyndaşlaryňyz bolmasa, onda, hawa, bar bolan zatlaryňyz bilen ýaşamaly bolduňyz; gyşda penjire
şüşeleriňiz barmy ýa ýokmy, munuň hiç hili ähmiýeti ýokdy.
Hatda uruşdan soňam, penjire şüşelerini tapyp bolman, şüşesiz bir öýde ýaşadyk. We penjire şüşeleri ýokdy.
Men pikirimçe, olar diskleri gara bazarda satdylar, ýöne hakyky durmuşda hiç kim haýsydyr
bir ýerde satyn alnan diski alyp bilmezdin.
Urş döwründe urşyň çagalary nazara alandygy barada täsir aldyňyzmy?
Men şeýle täsir almadym.
Sebäbi biz henizem obada bolanymyzda, gündogardan gelýän ähli bosgunlary iýmitlendirmek
üçin kartoşka we şalgam gazyp almaly bolduk.
Soňra uçarlaryň biziň üstümize atyşyga başlamagy boldy. Olar şonça pes uçdylar, kokpitde erkekleriň başlaryny görüp bolýardy.
Olar göni bize niýetlenmeýärdiler, ýöne çagalykda munuňy bilmeýärsiň. Sen diňe
şeýle pikir edýärsiň: ol meni atmak isleýär.
Men jan gorkup gaçdym, şonuň üçin ýetip biljekdigime ynanmadym.
Bir gezek, uruş wagty men diş lukmanyna barmaly boldum.
Indiki şäherçeye men şonça uzak ýöremek mümkin däldi, sebäbi gaty gyzdy.
Tomusda gaty ýylydy, we öňem aýdşym ýaly, 30 dereje adatdan daşary zat däldi.
Men dişimi çykarmaly boldum. Soňra men gaýdyp geldim.
Bizde başga bir welosiped bardy, ýöne soňra ony bizden ogurladılar.
Soňra ýene biri uçardan düşdi.
Makkajoğlary gaty belentdi, şonuň üçin men meýdana girip, makkajoğlaryň üstüne özümü
atdym we welosipedi aňsatlyk bilen daşladym.
Soňra ol maňa ýene-de ok atyp başlady.
We bu üçünji gezek hem boldy, sebäbi hop direkleriniň hasyly ýygnalýan mahaly köp adam bardy, hop konuslary şol
ýerde aşak salynýar, bu bolsa pive bişirmek üçin zerur.
Soňra uçarlary geldi. Şeýlelik bilen, bu şerbetçi ot bagy tokaýa gaty ýakyn eken.
We tokaýdan näçe uzakda bolsaň, şonça-da uzak gaçmaly bolýardyň.
Olar ýene-de aşak düşdüler, men olaryň çökjekdigini pikir edipdim.
Şol wagtlar hoplar başgaça bolup, häzirki wagtda hemmesi düýbünden başga, simler bilen asylmaly bolýardy.
We bu simleri ýerinde saklaýan bu direkler örän beýikdi.
Uçarlaryň şonça aşak düşenden soň we içindäki ekipaj agzalarynyň başlaryny görüp boljak bolanyňda, biz
pikir etdik: "Hudaý üçin, olar şol ýere düşüp gitmezler."
Şonuň üçin biz delilik ýaly gaçdyk, hemmämiz tokaýa girmäge synanyşdyk.
Soňra olar diňe ýokardan aşaga, aşakdan ýokara, öňe-yzyna atyşdylar.
Biz gaty gorkduk, bu akylsyzlykdy!
Men munça meňzeş zatlary ýene hiç haçan başdan geçirmek islemeýärin! Şonuň üçin
umyt edýärin, munuň ýene gaýtalanmazlygyna.
Şu gün olaryň başga ýaraglary we ş.m. bar. Emma ol gaty erbet zatdy.
Men ýaş teologiýa talyby bolanymda hem ýetimhanany ziyaret etdim; biz ýetimhanany ziyaret etmeli bolduk.
Men teologiýa talyplarynyň bir topary bilen bile bolupdym.
Biz hemme zady diňledik we ş.m., ýene öýe gaýdyp geldik, soňra belki sekiz ýa dokuz ýaşyndaky bir
oglan gelip, goluny meniň boýuma dolap, "ata" diýdi.
We bu ýüregimi pyçak ýaly deşdi! Sen muny hatda göz öňüne hem getirip bilmeýärsiň.
Şol wagt men öýlenenimde iki çagany öz çagam hökmünde kabul ederin diýdim. Men hem şonuň ýaly etdim.
Diňe bilseňiz, Alfeldde mysal üçin ýa-da Essende çagalar bilen daşarda oýnaýan wagtyňyz olar atasyz
bolanda duýýan o şol gam-gussaňyz, bir zat ýetmeýär!
Eneler munuň öwezini dolup bilmeýärler; olar muny tebigy ýagdaýda etdiler, elbetde, bu düýbünden düşnükli, ýöne bu örän möhümdir.
Bu gam meni örän, örän çuňňur duýdurdy, soňra berlen qujak hem şonuň ýaly täsir etdi.
Daş-töwerekler bilen doldurylan meýdanlar. Meselem, ýaramaz ys.
Men Kranzdan çykan wagtymyzy ýatda saklaýaryn, ilki Alfeldde idik, dälmi, soňra men
rentgen barlagy üçin Hannovera gitmeli boldum.
Şol ýerde men harabalanan bir şäheri gördüm. Bu meniň üçin uly şok boldy.
Sen muny hatda göz öňüne hem getirip bilmeýärsiň. Olar meniň başdan geçiren tejribelerim.
We köçelerde aýak ýaralylar, hawa, elbetde.
Emma ol başgaça boldy. Şonuň üçin biz özümizi maýyp adamlaryň meselesinde gorap çykdyk.
Şonuň üçin ol goluny ýitirdi, şonuň üçin ol aýagyny ýitirdi, şonuň üçin ol agyz bilen surat çyzýan suratkeş
boldy ýa-da aýaklary bilen surat çyzýan suratkeş boldy.
Biz şol adamlara hormat goýduk.
Şu duýgy, jemgyýetiň ähli dokumasy dargap barýar.
Birinji jahan urşundan soň, bilşiňiz ýaly, adamlar ekspluatirlenen we bu tutuş ahlak çökgünligi
başlanan on ýyllyk Weimar Respublikasy döwri hem boldy.
Elbetde, bu ikinji jahan urşundan soň hem belli bir manyda bardy, ýöne meniň pikirimçe, şonça güýçli däldi.
Men aeroportyň golaýynda ýaşaýanokdym, bu maňa stres bererdi.
Diňe şowhun däl, ýatlamalar hem gaýdyp gelýär.
Ol ýatlamalar gorkunçdy. Şonuň üçin uruşdan soň birnäçe ýyl boýy olar her gije ýüze çykýardy.
Şükür, wagt geçdigiçe ol biraz solup gitdi.
Emma käwagt belli wagtlarda köp sanly motorly uçarlary eşidende, olar diňe reklama ýa-da şonça zat
üçin uçýan mahaly, men muny örän şübheli hasaplaýaryn.
Meniň bu halamaýar. Bu maňa şol döwürleri ýatladýar, olar bolsa hiç haçan ýakymly bolmady.
Şol pursatda ilkinji fosfor ýakýan bombalar düşdi we göni kömür ammaryna degdi. Elbetde, bu iki esse erbet boldy.
We beýleki tarapdaky öýe gelince, köçe gaty giň däldi, we elbetde alawlar – fosfor – şol ýere ýaýrap, soňra tutuş öý ýanyp gitdi.
We şol ýerde adamlar öldi. Şol diňe...
Hawa, soňra olary kömür selýerine goýarsyň.
Biz ýylylyk üçin bir zat almagy islän, sebäbi ýagdaý takyk däldi – payyzdady, ýöne şonda-da eýýäm gaty sowukdy.
Çagalar şol ýere baryp, ony islediler; ol ýer uzak däldi, we olaryň her biriniň elinde bir kovçygy bardy.
Soňra biz şol ýerde durduk we näme diýmelidigimizi bilemokdyk.
Biz aglamadyk, ýöne bu hakykatdanam uly şok boldy!
Täze nesillere ýa-da häzirki kararlary kabul edýänlere tejribäňize esaslanyp näme diýersiňiz, olar köp
möçberde reklama etmäge we täzeden uruşa taýýarlanmaga başlamazdan öň nämeleri göz öňünde tutmalydyrlar?
Men hemmäni mümkin boldugyça uruşa garyşmazlyga maslahat bererdim.
Şeýle bir zady düşündirip bolmaýar. Men saňa munuň barada gürrüň berip bilerin, ýöne sen onuň nähili
duýulýandygyny, näme başdan geçirmeli boljakdygyny ýa-da hatda janly galyp biljekdigiňi bilip bilmeýärsiň.
Biz heniz Münheniňde bolanymyzda, bombalar yzygiderli düşýändigi üçin her gije podwala düşmeli bolýardyk.
Şonuň üçin çagalygyňyzda hiç haçan gijäniň dowamynda uzap ukyp bilmeýän gijäňiz bolmady.
Bu hakykatdanam dramatik, sen muny göz öňüne getirip bilmeýärsiň.
Meýdanda işleýänler, "Bu maňa laýyk gelmeýär, men gidýärin" diýmäge amalda hiç hili mümkinçiligi bolmadyklar.
Bu mümkin däl! Olar atylyp öldüriler. Bu gaty kadalydy...
Men atyş hakda gürleşýänim üçin diňe bir zat aýdyp bilerin.
Urşdan soň, ýagny urşyň ahyrynda, bu urşyň doly ýitgisine we mundan beýläk hiç zat gazanyp bolmajakdygyna 100% göz
ýetirilende, olar Hitleriň garry hasap edýän 60 ýaş we ondan uly ähli garry adamlary hem-de "Volkssturm"
üçin 14 ýaş we ondan uly ýaşdaky ýaşlary ýygnadylar.
Soňra-da olar henizem "düşman"y – sitata alnan – togtatmaga synanyşmaly boldular.
Adam 14 ýaşly bir oglan, özüniň diýlip atlandyrylýan watanyny goramak üçin tüpe bilen
enjamlaşdyrylanda nähili duýýandygyny göz öňüne getirip biler.
60 ýaşlylar hem iň gowy ýagdaýda däldiler.
Urşuň ahyrynda, amerikanlar eýýäm biziň ýurdumyza girip baranda, ýagdaý şeýledi: olar öňünden käbir 14
ýaşly oglanlaryň gaçmak isleýändigini duýupdyrlar.
Olar indi hiç kime garşy durmak islemeýärdiler, gorkup öýlerine gitmek isleýärdiler.
Olar olary ele geçirdiler we iň ýakyn agaçdan asdylar... Munuň has zalym bolmagy mümkin däldi!
Men iki ýokary derejeli ofiser bilen gürrüňdeş boldum.
Men olaryň biriniň garnizonundady. Men olara şeýle diýdim:
Siz täze goşulanlaryňyzy daşary ýurt wezipelerine ibermeli dälsiňiz!
Olary öýde saklaň! Olaryň öýde galmagyny aýdyň!
Her halukarda bu erkin isleg. Olar muny düşündiler.
Şeýle-de, bu esgerleriň Owganystanda we başga ýerlerde ýaralananlaryň ählisi ýüze çykarylan
traumatik ýaralaryny göreniňizde, "Oglanlar, günäni diňe özüňizde gözläň!" diýip bilersiňiz.
Sorag bermeli: bu oglanlaryň maksady näme? Üç maksady bar.
Öz-özünden gelýän ýaş ideallik bar.
Emma bu ýaş adam soňra ýalňyş ýola salynýar. Ol gowy bir zat edýändigine ynanýar, emma bu hiç gowy däl!
Owganistandaky uruş hem muny görkezdi.
Soňra hiç zat bilen gyzyklanmaýan, hiç bir zada üns bermeýän ýaş adam bar.
We soňra serüwen höwesi bilen edýänler hem bar.
Şonuň üçin ol zirehli ulagynda oturýar ýa-da elinde ýarag tutýar we güýçli duýýar – ýaşaýyş we ölüm paşasy. Bu hem bir aldanma!
Soňra başga bir ýaş adam hem bar, ol öz-özüne şeýle diýýär: "Eger men häzir Britaniýanyň
goşunyna goşulsam, onda alada etmäge gerek ýok."
Meniň hemişelik işim bar, aýlyk alýaryn we ahyrynda pensiýa alaryn. Şol.
Urşyň gatnaşýanlar üçin islendik pursatda ölüm howpy döredip biljekdigini pes baha bermeli däl!
Urşa könülli barýanlar elbetde goşunyň arkasynda durmazlar, eýsem öňki hatara iberiler. Bu bolsa hemişe jan howpy döredýär!
Bu gyzykly däl, we bu hiç hili filmler ýa-da başga bir ýerde gyzyk üçin okaýan zatlaryňyz bilen baglanyşygy ýok.
Urş örän ýowuz we, men aýdşym ýaly, jan howpy döredýän zatdyr.
Men hiç kimi şol ýere gitmäge maslahat berip bilmerin – we "watany goramak" diýilýän
ýaly, biraz hem öz bähbitini gözlemek bolýar.
Meniň üçin uruşyň nesiller boýy dowam edýän täsiri bar. Uruş seni hiç haçan goýbermeýär.
Hatda eger-de sen durnukly ýagdaýda bolsañ hem, Bonn-da ene-atalarym gurup goýan öýüň we bagyň bar.
Ol seni goýbermez. Sen yzygiderli gaýdyp gelýärsiň, bu düýbünden aýdyň.
Eger kimdir biri munuň barada hem hasabatlaryň bardygyny pikir edýän bolsa, menem adamlardan munuň käbirini eşitdim.
Meniň öýümde hem bir arhiwim bar – Owganystandaky nemes esgerleriniň
traumatizasiýasy. Olar munuň üstünden gelip bilmeýärler.
Ilki bilen, olaryň ýaralanmalary sebäpli, ýöne ömrüni howp astyna goýandyklary üçin olary hormatlamaga
hiç kim ýok. Näme üçin? Bu manysyzlygyň manysy näme?
Şonuň üçin ýagdaý şeýledir, we ýaşlaryň bilmegine hem örän möhümdir: taýýarlyk görlen snayperler bar.
Esgerler diňe şol, adaty esgerler, we olar hem bir armýanyň bir bölegidirler.
Ähli snayperler, ähli snayperler, öýlerine dolanyp gelende, adam öldürendiklerine göz ýetirip bilmeýärler.
Çünki gijeleri arzuwlarynda ýüzler gaýdyp gelýär we olar onlardan halas bolup bilmeýärler.
Netije alkogol, psihotropik dermanlar ýa-da özüni öldürmek bolýar. Bu bolsa tutuş uruşa degişlidir.
Emma hatda olar hem... – şol sanda nemes snayperleri, amerikan snayperleri – watanyny gorap, ony gowy
gorap çykan nemes snayperleri hem munuň özi bilen baş edip bilmediler. Bu bolsa düşnükli.
Olar beýleki işleri hem gutarup bilmezler.
Tanka ýakylýan ýoldaşyň ýa-da ş.m. ýaly ýagdaýlarda ölmegini göreniňizde, bu gorkunç suratlaryň
ählisi ýaşlaryň ýaşaýşynyň ahyryna çenli ýadynda galýar.
Men muny şol mugallymdan eşitdim, onuň beýni ýüzüne saçylan, Russiýa kampaniýasy mahalynda, bir granata
onuň ýoldaşlaryny parça-parça eden mugallymdan. Soňra ol mekdepde munuň barada gürrüň berdi.
Elbetde, ony gaty gowy diýip pikir edýänler hem bardy. Şonuň üçin ikisi hem mümkin.
Öňki hatarda nirede ýerleşendigiňize we munuň üstünlikli bolup-bolmandygyna bagly.
Urşyň köp dürli ýüzleri bar.
Emma bir milleti basyp alýan uruşyň ýüzü diňe birdir:
Ol halky, olaryň taryhyny we özüne ynamyny ýok edýär.
Hawa, häzir adaty adamlaryň baha berip bilmejek dronlary bar.
Siz elbetde ýoldan çykyp galarsyňyz.
Seniň indi hiç hili ýörite zat gerek däl. Öňki enjamlaryňyň ählisi häzir köne bolup galdy.
Indi bolsa ýa atom bombalary ýa-da dronlar hem adamzady ýok edýär.
Şonuň üçin urşa goşulmak isleýän islendik adam ýa-da şol sebäpli oraya gitmek isleýän idealist...
Gowy, aýtsam, meniň üçin bu düýbünden... – Men hiç kimiň şeýle bir zady edip biljekdigini hem göz
öňüne getirip bilmeýärin! Bu film däl! Bu gyzykly däl!
Soňra belki-de köprü partladylýar ýa-da şuna meňzeş zat – filmde.
Emma hakykat başga; her gün we her sagat ýaşaýyş we ölüm meselesi!
Muny pes baha bermeli däl! Sen hiç kimi bagtly bolmaga kömek edip bilmeýärsiň.
Emma men munuň üstünde üns bilen pikir ederdim... Sen hemişe 'ýok' diýip bilersiň.
Garaşylmadyk döwürlerde siziň ýol görkezijiňiz: Kla.TV.