1
00:00:00,000 --> 00:00:00,531


2
00:00:00,531 --> 00:00:08,940
Кимсетергә ярамый: сугыш катнашучылар өчен
теләсә кайсы вакытта үлемле булырга мөмкин!

3
00:00:08,940 --> 00:00:21,968
Сугышка ирекле язылучылар һичшиксез гаскәрләрнең арткы
сафында калмаячаклар, ә фронт сызыгына җибәреләчәкләр.

4
00:00:21,968 --> 00:00:33,069
Бу ачык. Миңа ачык: сугыш буыннарга йогынты ясый.

5
00:00:33,069 --> 00:00:45,224
Сугыш сине беркайчан да ташламый. Хәтта син
тормышыңны җайга салып, Боннда әти-әнием салдырган йорт һәм

6
00:00:45,224 --> 00:00:51,827
бакчага ия булсаң да. Ул сине беркайчан да ташламый.

7
00:00:51,827 --> 00:01:05,085
Барлык снайперлар, барлык снайперлар, өйгә кайткач,
кешеләрне үтергәннәре факты белән килешә алмыйлар.

8
00:01:05,085 --> 00:01:12,445
Чөнки төнлә төшләрендә йөзләр кире
кайта, һәм алардан котыла алмыйлар.

9
00:01:12,445 --> 00:01:23,687
Нәтиҗә – яисә алкоголь, яисә психотроп
наркотиклар, яисә үз-үзеңә кул салу.

10
00:01:23,687 --> 00:01:32,448
Һәм бу бөтен сугышка да кагыла. Сугышның күптөрле йөзләре бар.

11
00:01:32,448 --> 00:01:41,976
Ләкин илне каплаган сугышның бары тик бер генә йөзе бар.

12
00:01:41,976 --> 00:01:47,375
Ул халыкны, аларның тарихын, үз-үзләренә ышанычларын юк итә.

13
00:01:47,375 --> 00:01:58,608
Шулай итеп, кем әле дә сугышка катнашырга тели, яки
кемдер идеалист булып, шуңа күрә шунда барырга тели...?

14
00:01:58,608 --> 00:02:08,485
Ярар, әйтергә кирәк, минем өчен бу бөтенләй... –
Мин беркемнең дә мондый эш эшләвен күз алдына да

15
00:02:08,485 --> 00:02:15,455
китерә алмыйм! Бу кино түгел! Бу күңелле дә түгел!

16
00:02:15,455 --> 00:02:25,735
Һәм бәлки фильмда күпер шартлатыла яки шундый
берәр нәрсә була. Ләкин чынбарлык бөтенләй башкача.

17
00:02:25,735 --> 00:02:35,336
Һәр көн һәм һәр сәгать — ул синең үз
тормышың турында. Һәм моны кимсетеп карарга ярамый.

18
00:02:35,336 --> 00:02:39,897
Син беркемне дә бәхетле итә алмыйсың.

19
00:02:39,897 --> 00:02:46,288
Ләкин мин моны ике тапкыр уйлар
идем...! Син һәрвакыт «юк» дия аласың.

20
00:02:46,288 --> 00:02:52,664
Сугыш нәрсә ул? Германиядә чынлап та күпме кеше белә?

21
00:02:52,664 --> 00:02:55,991
Виртуаль сугыш фильмнарда яки яңалыкларда гына була.

22
00:02:55,991 --> 00:03:00,138
Аермасы шунда: син моның уртасында түгел, ә тамашачы гына.

23
00:03:00,138 --> 00:03:04,528
Германиядә өч буыннан артык инде сугыш булмады.

24
00:03:04,528 --> 00:03:07,755
Хәзер НАТО илләре массакүләм рәвештә яңадан коралландыралар.

25
00:03:07,755 --> 00:03:12,553
Буш дәүләт казнасы миллиардлар сарыф
ителүендә проблема тудырмый кебек.

26
00:03:12,553 --> 00:03:17,807
Әмма Резервистлар ассоциациясе президентының соңгы белдерүенә
караганда, сугыш очрагында Германия кораллы

27
00:03:17,807 --> 00:03:23,497
көчләренә көн саен якынча 1000 һәлак булган яки
җитди яраланган солдатны алыштыру кирәк булачак.

28
00:03:23,497 --> 00:03:28,325
Бу өч елда якынча 1,1 миллион тәшкил итә.

29
00:03:28,325 --> 00:03:33,323
Хәзерге вакытта моның күбесе ихтыяри дип
саналганга, Бундесвер мәктәпләрдә, автобус

30
00:03:33,323 --> 00:03:37,820
тукталышларында һәм балалар тапшырулары вакытында реклама ясый.

31
00:03:37,820 --> 00:03:41,237
Сыйлы түләнгән маҗаралы ялга барган кебек.

32
00:03:41,237 --> 00:03:50,195
Ләкин бу сугыш турында! Бу үтерү һәм
үтерелү турында! Бу җимерелү турында!

33
00:03:50,195 --> 00:03:54,382
Бу шаһитлар хисаплары безгә Германиядәге
кешеләрнең нәрсә кичергәнен искә төшерә: алар

34
00:03:54,382 --> 00:03:57,880
тамашачылар түгел, ә турыдан-туры зыян күргән кешеләр иде.

35
00:03:57,880 --> 00:04:04,818
Алгы сызыктагы дип аталган каһарманнар түгел, ә
бүген дә эмоциональ яраларны йөртүче балалар.

36
00:04:04,818 --> 00:04:11,815
Мин 1932 елда туганмын, һәм сугыш ахырында миңа унөч яшь иде.

37
00:04:11,815 --> 00:04:15,172
Сугыш башланганда син кайда яши идең?

38
00:04:15,172 --> 00:04:25,906
Мунхенда сугыш башланганда, бик үзәк урында,
ярар, тулысынча түгел, ләкин шәһәр үзәгенә бик якын.

39
00:04:25,906 --> 00:04:33,323
Ярар, мин диңгез буенда, дөресрәге яр
буенда – Кранц, Көнчыгыш Пруссиядә туганмын.

40
00:04:33,323 --> 00:04:37,856
Бу чиге булмаган газаплар кичергән ил.

41
00:04:37,856 --> 00:04:51,958
Мин ничә яшьтә идем? Без Кранцтан качканда миңа якынча дүрт
яше (өчтән дүрт өлеш) иде, мин 1940 елның февралендә туганмын.

42
00:04:51,958 --> 00:05:02,950
Әнием сентябрьдә качты, Краузны поезд белән калдырып
китте, чөнки ул бөтен нәрсәнең җимерелә башлавын әйтте.

43
00:05:02,950 --> 00:05:12,832
Чөнки без инде ерактагы орудиләрнең гуркылдавын
ишеткән идек һәм төнлә Кёнигсбергның яна башлавын

44
00:05:12,832 --> 00:05:18,832
күргән идек – әлбәттә, без, балалар түгел, ә олылар.

45
00:05:18,832 --> 00:05:22,587
Бомбардировщиклар очып узды да, барысын да тигезләде.

46
00:05:22,587 --> 00:05:32,259
Без яр буенда үк яшәдек – җәннәт кебек, җәннәт кебек!

47
00:05:32,259 --> 00:05:39,054
Безне, әйтерсең лә, бу җәннәттән йолкып алдылар.

48
00:05:40,899 --> 00:05:48,310
Әнием өч баланы кулларыннан тотты. Бездә служанка булган иде.

49
00:05:48,310 --> 00:05:54,904
Без бары тик чемодан белән генә, ягъни аркабызда булган әйберләр
белән, аннары аның сеңлесе яшәгән Австриягә поездда бардык.

50
00:05:54,904 --> 00:06:08,281
Ул 1943 елда башланды, ә 1944 елда күп бомбалаулар
булды, шуңа күрә безгә Мюнхеннан китәргә туры килде.

51
00:06:08,281 --> 00:06:14,007
14 яшьтән кечерәк балалары булган аналарга китәргә туры килде.

52
00:06:14,007 --> 00:06:21,966
Әгәр алар моңа әзер булмасалар, балаларны гади
генә итеп үзләре генә кайдадыр җибәрәләр иде.

53
00:06:21,966 --> 00:06:30,982
Мин кайда икәнен белмим, шуңа күрә безнең өчен бу мөһим
түгел иде, чөнки без Мюнхеннан үз теләгебез белән киттек.

54
00:06:30,982 --> 00:06:34,332
Ләкин торыр урын табу бик авыр булды.

55
00:06:34,332 --> 00:06:47,863
Гадәттә, шәһәрдән читтә, зур шәһәрдән бераз еракта
урнашкан авылда яшәүчеләр шәһәр кешеләрен теләмәделәр.

56
00:06:47,863 --> 00:06:57,208
Чөнки алар безгә әйткәннәрчә,
башкарган ферма эшенә яраклы түгел иделәр.

57
00:06:57,208 --> 00:07:03,031
Шул ук сүзләр белән булмаса да, әйе, син нәрсә булганын аңладың.

58
00:07:03,031 --> 00:07:11,740
Сугыш турында нинди хәтирәләр бар, пушкалар гөрелтүеннән башка,
Königsberg турында – без аны балачакта сирәк күрдек,

59
00:07:11,740 --> 00:07:19,849
чөнки кич белән йокларга ята идек – анда тынычсызлык
булуын гына сөйләделәр. Без пушкалар гөрелтүен ишеттек.

60
00:07:19,849 --> 00:07:30,912
Ләкин аннары минем бөтен гомерем буе минем
белән булган әйбер пәйда булды, диярсең.

61
00:07:30,912 --> 00:07:39,345
Качу аркасында тудырган бу борчу гади
генә югалмады; ул кайдадыр һаман да саклана.

62
00:07:39,345 --> 00:07:48,440
Шулай итеп, син чынлап та беркайчан да килеп
җитмисең. Син һәрвакыт кайдадыр гына каласың...

63
00:07:48,440 --> 00:07:54,318
Өй, өй минем өчен дә, ике туганым өчен дә бик мөһим иде.

64
00:07:54,318 --> 00:07:59,771
Аннан соң без еллар буе өй турында сөйләшүне дәвам иттек.

65
00:07:59,771 --> 00:08:14,341
Мин хәтерлим, малай чагымда ватанны азат итү өчен,
диярсең, руслар белән сугышырга әзер булыр идем.

66
00:08:14,341 --> 00:08:20,215
Мин моны яхшы хәтерлим – син, мөгаен, 1956
елгы Венгрия күтәрелеше белән танышсыңдыр, ул

67
00:08:20,215 --> 00:08:24,648
вакытта якынча 80 000 венгр үз гомерен югалтты.

68
00:08:24,648 --> 00:08:34,646
Мин ул вакытта 16 яшьтә идем, һәм мин Советларга
каршы көрәшү өчен Венгриягә барырга әзер булыр идем.

69
00:08:34,646 --> 00:08:37,854
Шулай итеп, ул вакытта гади генә булган хис иде.

70
00:08:37,854 --> 00:08:44,997
Аннары тагын бер хәл булды, ул мине чыннан да шаккаттырды.

71
00:08:44,997 --> 00:08:55,939
Мин «бүре балалары» турында бер фильм
күрдем. Син аны күргәнсеңме икәнен белмим.

72
00:08:55,939 --> 00:09:09,818
Һәм мин бу фильмны күргәч, үзем өчен бөтенләй чит
булган дәрәҗәдә елый башладым. Мин моны белми идем.

73
00:09:09,818 --> 00:09:15,475
Ул елаган ир-ат иде, ләкин чынлап та мин шулкадәр
күп еладым ки, күз яшьләрем битемнән агып төште.

74
00:09:15,475 --> 00:09:19,552
Хатыным бөтенләй тетрәнде: «Синең белән ни булды?»

75
00:09:19,552 --> 00:09:22,874
Мин монда бүре балалары турында фильм күрдем.

76
00:09:22,874 --> 00:09:29,232
Аннары мин эчемдә бер нәрсәнең җимерелгәнен аңладым.

77
00:09:29,232 --> 00:09:38,075
Бу фильм, әйтерсең лә, бу
газапларны һәм куркуларны да өскә чыгарды.

78
00:09:38,075 --> 00:09:41,825
Бу документаль фильм иде – шушы балалар турында.

79
00:09:41,825 --> 00:09:47,325
Бу балалар пәйда булдылар, үзләре, тормышлары һәм башка
шундый әйберләр турында сөйләделәр, ничек яшәүләрен сөйләделәр.

80
00:09:47,325 --> 00:09:59,794
Мин руслар Кранзны алганда үзе Кранзда булган кешеләр
белән очраштым, һәм анда алар кичергәннәре бик куркыныч иде.

81
00:09:59,794 --> 00:10:06,802
Малайлар – бәлки ун яки сигез яшьлек, яисә
бераз олырак – коймалардан гәүдәләрне алдылар.

82
00:10:06,802 --> 00:10:15,224
Бу кешеләр подвалларыннан чыкканнар, ашаулары
беткән һәм коймаларга ябышып туңып үлгәннәр дигән сүз.

83
00:10:15,224 --> 00:10:21,943
Аннары бу кешеләр аларны яшьләр итеп зиратка алып барып күмделәр.

84
00:10:21,943 --> 00:10:24,591
Мин, мәсәлән, җенси һөҗүмнәр турында да беләм.

85
00:10:24,591 --> 00:10:29,992
Миндә... Бездә Кызыл Хач шәфкать туташы бар
иде... – ләкин болар барысы да сугыштан соң

86
00:10:29,992 --> 00:10:33,379
булды, мин әйтәм, кешеләрнең кичергәннәре.

87
00:10:33,379 --> 00:10:44,140
Ләкин шулай ук гаделлеккә омтылыш булганын һәм
рус начәльнигы яки мэры немец балаларына шактый

88
00:10:44,140 --> 00:10:49,732
дустанә мөнәсәбәттә булганын да әйтергә кирәк.

89
00:10:49,732 --> 00:10:59,716
Ул күп эшләргә өлгермәде. Кешеләр ачлыктан интегеп,
ашарга берни булмау сәбәпле үләләр, салкыннан катып үләләр.

90
00:11:01,440 --> 00:11:08,466
Мин Кранзда булган вакыйганы бары тик
соңыннан ишеткәннәремә нигезләнеп кенә сөйли алам.

91
00:11:08,466 --> 00:11:18,747
Шулай итеп, меңләгән-меңләгән яшәүчеләр
үтерелде, җенси көч куллануга дучар ителде.

92
00:11:18,747 --> 00:11:24,161
Мин, мәсәлән, бер хикәя беләм –
әгәр кызыксынсаң, әлбәттә, белмим?

93
00:11:24,161 --> 00:11:34,990
Авыр йөкле хатынны гади генә бүлмәсеннән тартып
чыгарып, рус солдатлары баскычтан тартып төшерделәр.

94
00:11:34,990 --> 00:11:45,482
Яки якынча 15–16 яшьлек малай, аның корсагында рус солдаты үз
биюен шулкадәр озак башкарды ки, аның эчәкләре чыгып чыкты.

95
00:11:47,161 --> 00:11:53,848
Ләкин мин моны үзем кичермәдем, мин
моны кичергән кешеләрдән ишеттем.

96
00:11:53,848 --> 00:11:58,976
Сугыш ахырына таба без авылда идек.

97
00:11:58,976 --> 00:12:17,951
Һәм шундый җиңел, шактый начар проектланган өстәмә – дүрт
кеше, өч бала һәм аларның әнисе өчен ун ике квадрат метр.

98
00:12:17,951 --> 00:12:28,352
Һәм ул иде... Ферма юл буенда иде, ул
аска таба төшә, ә без анда өстә идек.

99
00:12:28,352 --> 00:12:35,880
Һәм без яшәгән бу бүлмә өстәмә иде.

100
00:12:35,880 --> 00:12:42,955
Һәм фермадан кире чыгып, бакчага таба.

101
00:12:42,955 --> 00:12:49,786
Һәм шунда тагын бер тар юл бар иде, ләкин ул асфальтланмаган
да, берни белән дә капланмаган иде. Менә шундый гына...

102
00:12:49,786 --> 00:12:55,300
Һәм менә без шунда идек, диярлек тулысынча изоляцияләнгән.

103
00:12:55,300 --> 00:13:01,142
Шуңа күрә беркем дә йөрергә чыкмады – бәлки
көндез генә, ләкин моңа да вакытлары

104
00:13:01,142 --> 00:13:05,647
булмады – эшләргә тиеш булмаган кеше генә йөргән.

105
00:13:05,647 --> 00:13:14,120
Һәм сугыш ахырында Ваффен-ССның бөтен бер батальоны килеп җитте.

106
00:13:14,120 --> 00:13:23,668
Мин моның сиңа берәр мәгънәсе бармы-юкмы икәнен
белмим. Ул шулай ук махсус бурычлар үтәүче махсус бүлек иде.

107
00:13:23,668 --> 00:13:30,859
Мин әйтергә тиеш, алар чынлап та бик ачык
түгел иделәр; син аларның нәрсә белән

108
00:13:30,859 --> 00:13:37,905
шөгыльләнүләрен белә алмадың. Ләкин алардан куркулар иде.

109
00:13:37,905 --> 00:13:48,961
Һәм кешеләр бөтен авыл буйлап таралып, ниндидер торак
урыннарда тордылар, кайда икәнен белмим. Мин анда бармадым.

110
00:13:48,961 --> 00:14:02,160
Ләкин фермадан читтә яши башлагач, анда торган
шул иске йорт – ул бары тик өстәмә генә иде.

111
00:14:02,160 --> 00:14:09,263
Һәм безгә бәдрәфкә бару өчен бакча тирәли
әйләнеп, аннары ишегалга керергә туры килде.

112
00:14:09,263 --> 00:14:15,312
Бу гади генә бер бәдрәф иде, әйтергә була.

113
00:14:15,312 --> 00:14:24,796
Аннары анда солдатлар бар иде, һәм аларның берсе кинәт
минем беләгемнән эләктереп алды, чөнки миңа бәдрәфкә

114
00:14:24,796 --> 00:14:31,420
барырга кирәк иде, һәм ул мине сарайга сөереп керергә теләде.

115
00:14:31,420 --> 00:14:35,919
Һәм миңа ничектер шундый тойгы килде: ул
синең өчен бернинди яхшы ният тә тотмаган.

116
00:14:35,919 --> 00:14:42,464
Һәм мин үтерүче кычкырып җибәрдем, бу минем гадәти рәвешем түгел.

117
00:14:42,464 --> 00:14:56,061
Аннары, Аллаһка шөкер, фермерның бер кызы килеп чыкты да
шунда ук аңа таба йөгерде – ул бик көчле кыз иде – һәм әйтте:

118
00:14:56,061 --> 00:15:03,120
Шул баланы җибәр! Хәзер үк! Юкса мин
барысын да җыеп китерәм, һәм син үкенерсең!

119
00:15:03,120 --> 00:15:08,517
Һәм ул, мөгаен, бик аптырап калгандыр,
белмим, ни булса да, ул чынлап та мине җибәрде,

120
00:15:08,517 --> 00:15:12,873
ул мине тотып алды да әнием янына алып барды.

121
00:15:12,873 --> 00:15:18,365
Һәм әйе, мин моны гына күрмәгәнмен.

122
00:15:20,833 --> 00:15:30,891
Һәм бу минем белән соңрак тагын бер кат
булды, башка берәү мине дә яклаган вакытта.

123
00:15:30,891 --> 00:15:34,988
Һәм шул вакытта без янәдән Мюнхенга кайткан идек.

124
00:15:34,988 --> 00:15:41,305
Һәм һәрвакыт электр булмады.

125
00:15:41,305 --> 00:15:48,188
Шулай итеп, кыш көне кичкә таба
бинага кергәндә берни дә күренми иде.

126
00:15:48,188 --> 00:15:54,083
Шулай итеп, син анда күптән яшәгәнлектән генә юлны белә идең.

127
00:15:54,083 --> 00:15:58,712
Мин бары тик өйгә керергә генә теләдем, һәм аны
беркайчан да бикләмиләр иде, чөнки бу мөмкин

128
00:15:58,712 --> 00:16:02,513
түгел иде; беркемнең дә түбән каттан ачкычы юк иде...

129
00:16:02,513 --> 00:16:09,612
Һәм ул мин керергә теләгән йортның ишек төбендә басып тора иде.

130
00:16:09,612 --> 00:16:14,138
Аннары ул мине шунда тартып кертергә тырышты.

131
00:16:14,138 --> 00:16:26,161
Мин янә куркыныч итеп кычкырдым, һәм бәхеткә күрше йорттан
миңа таныш бер яшь егет чыкты, ул миннән бераз олырак иде.

132
00:16:26,161 --> 00:16:34,154
Һәм ул да аны белә иде, шунда ук миңа
якын килде, кулын тартып алды да әйтте:

133
00:16:34,154 --> 00:16:40,217
Әгәр син тагын шул кызга тимәсәң, ул
минем дус кызым, мин сине изеп ташлаячакмын!

134
00:16:40,217 --> 00:16:46,784
Аннары ул эзсез югалды. Рәхмәт Аллаһыга!

135
00:16:46,784 --> 00:16:57,849
Шулай итеп, әтием кайтты, һәм мин аны
беренче булып күрдем – бөтенләй арыган иде.

136
00:16:57,849 --> 00:17:06,000
Мөгаен, мин төгәл белмим, ул бу хакта берни дә
әйтмәде, ул Рейн болыннарыннан качып чыккандыр, димәк,

137
00:17:06,000 --> 00:17:13,025
моның өчен мөмкинлеге булгандыр. Ул бөтенләй арыган иде.

138
00:17:13,025 --> 00:17:25,521
Һәм ул чынлыкта үзе кичергәннәре һәм
нацистлар чоры турында бик аз сөйләде.

139
00:17:25,521 --> 00:17:34,246
Сугыштан кайтканнар яраланган яки психик травма алган
иде, нигездә аларның диярлек барысы да, әгәр дә аларның

140
00:17:34,246 --> 00:17:41,388
миңа билгеле булмаган ниндидер махсус эше булмаган булса.

141
00:17:41,388 --> 00:17:57,047
Әниемнең балачак дусты бервакыт безгә килде. Ул Франциядә
әсирлеккә эләккән иде һәм безгә сөйләде, анда

142
00:17:57,047 --> 00:18:12,674
булган әсирләрне – минемчә, ул Урта диңгез
янындагы бер җирдә иде – төрмә лагерендә тоталар.

143
00:18:12,674 --> 00:18:27,021
Аннары һәр көн ашау урынына аларга кыяр шулпасы
бирделәр, һәм лагерьның яртысына диярлек дизентерия йокты.

144
00:18:27,021 --> 00:18:34,021
Аннары алар акрын-акрын, логик рәвештә
үлделәр, чөнки моны беркем дә күтәрә алмый.

145
00:18:35,700 --> 00:18:38,820
Бу шулай ук кешеләрдән котылу ысулы иде.

146
00:18:38,820 --> 00:18:50,458
Ул үзе турында күп сөйләшмәде, ләкин безгә килгәннән соң бер ел
үткәч вафат булды. Әмма аның нәрсәдән вафат булуын мин белмим.

147
00:18:50,458 --> 00:18:55,575
Ләкин мин әйткәнчә, алар барысы да авыру иде, барысы да.

148
00:18:55,575 --> 00:19:03,560
Чөнки син шул «диета»да, кавычкаларда, исән калмаячаксың.

149
00:19:06,146 --> 00:19:18,107
Аннары ул, мөгаен, өйгә кайткач хатыны
әзерләгән ризыкны түзмәгәндер, хәтта күп тә булмаса да.

150
00:19:18,107 --> 00:19:25,116
Мин ул вакытта ничек булганын белмим: аларның озак
вакыт тоткынлыкта булулары исәпкә алынганмы, бәлки

151
00:19:25,116 --> 00:19:29,091
аларга күбрәк азык-төлек талоннары бирелгәндерме...

152
00:19:29,091 --> 00:19:34,747
Белмим, мин моның турында берни дә
белми идем һәм берни дә ишетмәдем.

153
00:19:34,747 --> 00:19:41,365
Ләкин гадәттә, алар барысын да
хастаханәләрдә тикшерергә кирәк булыр иде. Бу эшләндеме?

154
00:19:41,365 --> 00:19:51,794
Минемчә, аларда материаллар да, кешеләр дә,
җиһазлар да юк иде; барысы да гадәттән тыш хәл иде.

155
00:19:51,794 --> 00:20:04,884
Бу хакта бер хикәя бар. Минем олы апам – безнең өйгә бер
ир-ат килеп ишекне шакытты да: «Сездә икмәк бармы?» дип сорады.

156
00:20:06,591 --> 00:20:12,460
Аннары әнием әйтте: «Юк, бездә икмәк
юк». Безгә үзебезгә дә икмәк кирәк иде.

157
00:20:12,460 --> 00:20:18,316
Аннары минем олы апам кычкырып әйтте: «Әни,
син бу кешене шундый гына җибәрә алмыйсың».

158
00:20:18,316 --> 00:20:26,747
Аннары әнием риза булды да ир-атка бер бохан
икмәк бирде. Ул вакытта хәлләр шундый иде.

159
00:20:29,740 --> 00:20:33,865
Һәм әнием моны мөмкин кадәр яхшы итеп эшләде.

160
00:20:33,865 --> 00:20:39,000
Һәм безгә азык-төлекне ничек табарга мөмкин
икәнен үз күзләребез белән күрергә туры килде.

161
00:20:39,000 --> 00:20:47,294
Аннары Алфельд шәһәре минем әти-әнимә бакча өчен бер
кишәрлек җир бирде, аны алар үзләре эшкәртергә тиеш булды.

162
00:20:47,294 --> 00:20:49,943
Аннары без әниебез белән кырда уңыш җыярга бардык .

163
00:20:49,943 --> 00:20:56,936
Һәм без тагын репа урладык һәм, әлбәттә, кораллы
кыр сакчылары безне тотмасыннар өчен сак булдык.

164
00:20:56,936 --> 00:21:02,474
Әлбәттә, алар безне атарлар иде, бу тулысынча
ачык, ләкин алар безне куып җибәрерләр иде.

165
00:21:02,474 --> 00:21:06,720
Шикәр ясау өчен чөгендер урлау.

166
00:21:06,720 --> 00:21:11,896
Әтием көндәлегенә без барыбыз да туклану җитмәгәнбез дип язган.

167
00:21:11,896 --> 00:21:22,023
Без шулкадәр начар тукланган идек ки, бездә эчәк авырулары
да барлыкка килде – йомшак червяклар һәм башка шундыйлар.

168
00:21:22,023 --> 00:21:31,320
Аннары миңа үземә Австриядәге Кляйнвальстертальга дәваланырга
барырга туры килде, чөнки мин туберкулезга — нәкъ менә

169
00:21:31,320 --> 00:21:37,600
лимфа төеннәрен зарарлаучы үпкә туберкулезга — эләккән идем.

170
00:21:39,101 --> 00:21:52,021
Шулай булды. Иң мөһиме, мин әле дә шул
«кукуруз икмәге» дип аталганны бик ачык хәтерлим.

171
00:21:52,021 --> 00:21:53,968
Мин белмим, син моны ишеткәнсеңме.

172
00:21:53,968 --> 00:21:57,840
Шулай итеп, иген урынына американнардан кукуруз булды.

173
00:21:57,840 --> 00:22:01,446
Ул бөтенләй тәмле булмады, безгә ул ошамады.

174
00:22:01,446 --> 00:22:06,124
Беренче бер-ике ел эчендә син моны түзәргә генә мәҗбүр идең.

175
00:22:06,124 --> 00:22:09,007
Сыер мае да юк иде, бу тулысынча ачык, ә маргарин бар иде.

176
00:22:09,007 --> 00:22:12,390
Бал да юк иде, анда ясалма бал гына бар иде.

177
00:22:12,390 --> 00:22:17,866
Безне торак йортлар һәм җимерекләр уратып алган иде.

178
00:22:17,866 --> 00:22:23,385
Без балачакта, мәсәлән Эссенда, ташларны бер-берсенә бәрә идек.

179
00:22:23,385 --> 00:22:26,424
Мин сезнең бу термин белән таныш булуыгызны белмим.

180
00:22:26,424 --> 00:22:30,571
Шулай итеп, җимерек урыннардан кирпечләр җыегыз, аларны
чүкеч белән эшкәртегез һәм башка шундый эшләр башкарыгыз.

181
00:22:30,571 --> 00:22:47,201
Яки, мәсәлән, тапкан акчам белән сөт сатып алу өчен
чүп-чар металл җыю. Әлбәттә, мин моны малай чагымда эшләдем.

182
00:22:47,201 --> 00:22:51,859
Гаиләгә ярдәм итү өчен, әйтергә кирәк.

183
00:22:51,859 --> 00:23:02,039
Шулай булды. Без хәтта яңгыр суы каналларының
төшү торбаларын балта белән ватып, чуенга

184
00:23:02,039 --> 00:23:10,585
ирешергә дә җиттек, чөнки чуен аеруча кыйммәтле иде.

185
00:23:10,585 --> 00:23:21,495
Сугыш башында безгә азык-төлек
талоннары бирелде – шулай дип аталдылар.

186
00:23:21,495 --> 00:23:32,539
Һәм гаиләдәге һәркем өчен – алты яшькәчә балаларга
күбрәк, бәбиләргә бераз күбрәк һәм тагын берәр

187
00:23:32,539 --> 00:23:39,960
нәрсә дә – ләкин ул бәби ризыгы идеме, әйтә алмыйм.

188
00:23:41,882 --> 00:23:50,023
Әйе, ә өлкәннәр өчен ул чыннан да спартанча
иде. Ул сине беркайчан да туйдыра алмады.

189
00:23:50,023 --> 00:23:56,163
Карtofләр бары тик кемдер кайдадыр аларны сатса гына табыла иде.

190
00:23:56,163 --> 00:24:05,069
Сез кирәк булган әйберне алу өчен кая барырга икәнен беркайчан да
төгәл белмәдегез. Ким дигәндә, без Мюнхенда булганда шулай иде.

191
00:24:05,069 --> 00:24:12,148
Авылда да шул ук авыр булды. Авыл
халкы берни дә бирергә теләмәде.

192
00:24:12,148 --> 00:24:19,896
Син аларга ошаган әйберләреңне алмаш-бирешкә
тәкъдим иттең, алар сиңа берәр нәрсә

193
00:24:19,896 --> 00:24:25,460
бирделәр, әмма киләсе юлы синдә берни дә калмады.

194
00:24:25,460 --> 00:24:30,632
Чөнки бер мәлдә барлык запаслар бетәчәк.

195
00:24:34,296 --> 00:24:39,633
Ярый, мин ачлыкның ничек күренүен һәм ничек хис ителүен беләм...

196
00:24:39,633 --> 00:24:41,484
Мин моны һичшиксез раслый алам.

197
00:24:41,484 --> 00:24:48,726
Шулай итеп, әтиемгә гаиләне
исән-сау тотуны тәэмин итәргә туры килде.

198
00:24:48,726 --> 00:25:04,819
Аннары ул Көнчыгышта американнар һәм британнар өчен
тыңчылык итте. Бу аңа гаиләсенә акча табарга мөмкинлек бирде.

199
00:25:04,819 --> 00:25:13,522
Бу аның көндәлегеннән һәм аның өчен
ничек авыр булуыннан ачык күренә.

200
00:25:13,522 --> 00:25:18,099
Ул машинада сәяхәт итә алмады, чигне узарга
туры килде һ.б., аннары ничек тә булса төнне

201
00:25:18,099 --> 00:25:20,516
тимер юл станцияләрендә үткәрергә туры килде.

202
00:25:20,516 --> 00:25:24,351
Шулай итеп, аңа бу шулкадәр дә җиңел булмаган.

203
00:25:24,351 --> 00:25:30,468
Аннары аның Мюнхенда һәм Берлинда да офисы булды.

204
00:25:30,468 --> 00:25:40,749
Шуңа күрә союздашлар аның хисаплары белән
бик тә тәэсирләнделәр – ул бик яхшы язучы иде.

205
00:25:42,726 --> 00:25:44,920
Һәм зыйнатьләр һәрвакыт хәбәр ителә иде.

206
00:25:44,920 --> 00:25:48,860
Һәм без шулай ук бергә яшәгән кешеләр белән дә таныштык.

207
00:25:48,860 --> 00:25:54,890
Мәсәлән, Эссенда безне соңрак урнаштырган күпкатлы йорт блогында.

208
00:25:54,890 --> 00:26:05,024
Аннары әти-әнием Эссенга күченделәр, чөнки әтием анда «Neue
Ruhrzeitung» газетасының бизнес-редакция бүлеген җитәкләде.

209
00:26:05,024 --> 00:26:13,680
Без, балалар, моны белә идек, без моны белә идек. Һәм
хатын-кызларның йөзләре беркайчан да яңадан шат булмады.

210
00:26:13,680 --> 00:26:21,000
Бу тирән тәэсир калдырды. Безнең
апаларыбызның берсе Себергә сөрделәр.

211
00:26:21,000 --> 00:26:30,884
Аның кочагында дистәләгән немец яшьләре
вафат булды. Ул моның турында шигырьләр дә язды.

212
00:26:30,884 --> 00:26:36,657
Алар барысы да көнбатышка карап торалар, диде ул.

213
00:26:36,657 --> 00:26:42,680
Алар һәрвакыт көнбатышка карарга теләделәр,
кояш баеган якка, Германия урнашкан якка.

214
00:26:47,944 --> 00:26:53,705
Руслар белән тормыш гаять авыр булды.

215
00:26:53,705 --> 00:27:05,172
Сугыштан соңгы чорда без, Көнчыгыштан
качкыннар буларак, җирле халык тарафыннан, әйтик,

216
00:27:05,172 --> 00:27:12,223
аеруча җылы каршы алынмадык. Бу шулай түгел иде.

217
00:27:12,223 --> 00:27:16,024
Безгә җирле халык белән әйберләребезне бүлешергә туры килде.

218
00:27:16,024 --> 00:27:21,169
Яшәү урынын уртаклашу, киемнәрне уртаклашу,
ризыкны уртаклашу һәм башка шундый әйберләр.

219
00:27:21,169 --> 00:27:28,631
Иң начар хәлләрнең берсе — Нокхербергтагы бу
бункер, бу һава һөҗүменнән саклану урыны иде.

220
00:27:28,631 --> 00:27:42,047
Тау эченә казылган күмбәле подвал, элек эчемлекләрне,
нигездә шәрабны, соңрак сыраны саклау өчен төзелгән.

221
00:27:42,047 --> 00:27:56,470
Һәм сигнал яңгырады – бөтен хәл инде шактый якын иде, син
моны белә идең – аннары без, мин һәм әбием, без ике генә кеше

222
00:27:56,470 --> 00:28:05,938
идек, шунда кердек, һәм соңыннан белдем: анда 3000 кеше булган.

223
00:28:05,938 --> 00:28:17,100
Һәм сигнал бетүгә, кешеләр паникага
бирелеп чыгу ишегенә таба йөгерделәр.

224
00:28:17,100 --> 00:28:27,243
Һәм анда якынча унлап яки аннан да күбрәк кеше
бар, төгәл белмим, алар чын мәгънәсендә таптанган...

225
00:28:27,243 --> 00:28:34,079
Һәм әлбәттә, бу бик куркыныч иде! Без
моны бары тик соңыннан гына ишеттек.

226
00:28:36,180 --> 00:28:45,910
Анда һава шулкадәр начар иде ки, кайбер кешеләр табигый рәвештә
егылып киттеләр, идәннән ерак түгел, шуңа күрә калганнар бераз

227
00:28:45,910 --> 00:28:56,071
читкә тайпылдылар да, алар да идәнгә егылдылар, һәм син алар
өстеннән генә атлап үтмәдең, мөгаен, аларның өстенә дә бастың.

228
00:28:56,071 --> 00:28:59,500
Мин моның башкача булуын күз алдына да китерә алмыйм.

229
00:29:01,375 --> 00:29:09,430
Әйе, бу күңелле булмаган вакыйгалар, син шул яшьтә
булганда мин әле бары тик унбер яшь кенә идем...

230
00:29:09,430 --> 00:29:13,937
Минемчә, ул чынлап та 1943 елда кузгалды.

231
00:29:13,937 --> 00:29:27,477
Аннары фосфор бомбалары ташланды, алар җиргә төшкәч
шартлады, бөтен фосфорны чыгарып, ул шунда ук янып китте.

232
00:29:27,477 --> 00:29:37,289
Аннары без яшәгән бөтен урам янып китте,
һәм ялкыннар инде бик югарыга күтәрелде.

233
00:29:37,289 --> 00:29:47,631
Шулай итеп, мин, абыем һәм әнием тәрәзә янында басып, тәрәзә
рамкаларын сүндерәргә мәҗбүр булдык, чөнки әгәр

234
00:29:47,631 --> 00:29:58,094
ялкын аларга җитсә, алар янган булырлар, пыялалар
ватылган булырлар иде, һәм аннары берни дә калмас иде.

235
00:29:58,094 --> 00:30:05,555
Һәм бу хәзер инде аеруча рәхәт
түгел, чөнки тәрәзәләрне ала алмадың.

236
00:30:05,555 --> 00:30:13,684
Шулар гына сиңа җитәрлек иде. Әгәр дә син берәрдән бүләк итеп
берни дә алмаган булсаң яки мондый әйберләре булган туганнарың

237
00:30:13,684 --> 00:30:20,174
булмаган булса, димәк, кыш көне тәрәзә шишәләре
булса да, булмаса да, бу синең өчен әһәмиятле түгел

238
00:30:20,174 --> 00:30:25,024
иде — син булган әйберләр белән яшәргә мәҗбүр идең.

239
00:30:25,024 --> 00:30:36,760
Сугыштан соң да без тәрәзә пыялалары булмагач, пыяласыз
фатирда яшәдек. Һәм тәрәзә пыялалары бөтенләй юк иде.

240
00:30:36,760 --> 00:30:47,036
Минемчә, аларны кара базарда сатканнар, ләкин чынбарлыкта
беркем дә кайдадыр сатып алган дискны кулга эләктерә алмас иде.

241
00:30:47,036 --> 00:30:52,532
Һәм сугыш вакытында сезгә сугыш
балаларны исәпкә ала дип тоелдымы?

242
00:30:55,586 --> 00:30:57,461
Мин мондый тәэсир алмадым.

243
00:30:57,461 --> 00:31:08,014
Чөнки без әле авылда яшәгәндә, көнчыгыштан
килгән барлык качакларны ашату өчен безгә

244
00:31:08,014 --> 00:31:15,352
бәрәңге һәм репа казып алырга туры килде.

245
00:31:15,352 --> 00:31:27,281
Аннары очкычлар безгә ут ачарга тотындылар. Алар шулкадәр түбән
очтылар ки, кабинада пилотларның башларын күрергә мөмкин иде.

246
00:31:27,281 --> 00:31:36,539
Алар безгә турыдан-туры атарга теләмәгәннәр иде, ләкин балачакта
моны белмисең. Син бары тик «ул мине атырга тели» дип уйлыйсың.

247
00:31:36,539 --> 00:31:41,664
Мин гомерем өчен йөгердем, шуңа күрә мин исән калмам дип уйладым.

248
00:31:44,380 --> 00:31:52,656
Һәм бер тапкыр сугыш вакытында
миңа стоматологка барырга туры килде.

249
00:31:52,656 --> 00:31:59,125
Киләсе шәһәргә җәяү бара алмас идем, чөнки бик эссе иде.

250
00:31:59,125 --> 00:32:06,133
Җәй бик эссе иде, һәм мин алдан
әйткәнемчә, 30 градус бер дә гаҗәп түгел иде.

251
00:32:08,305 --> 00:32:13,187
Миңа тешемне тартып алырга туры килде.
Аннары мин кире велосипедта кайттым.

252
00:32:13,187 --> 00:32:17,125
Бездә тагын бер велосипед бар иде,
ләкин соңрак аны бездән урладылар.

253
00:32:17,125 --> 00:32:22,625
Аннары тагын берәү очкыч белән төште.

254
00:32:22,625 --> 00:32:33,297
Кукуруз кочаклары бик биек иде, шуңа күрә мин кыр эченә
кереп, үземне шул кочакларга ташлап, велосипедны ыргыттым.

255
00:32:33,297 --> 00:32:36,992
Аннары ул миңа тагын ут ачты.

256
00:32:36,992 --> 00:32:49,981
Һәм бу өченче тапкыр да булды, чөнки шунда күп кеше
җыелган иде — хмель баганалары уңышын җыю вакыты иде, анда

257
00:32:49,981 --> 00:32:58,094
хмель шишәләре аска төшә, ә бу сыра кайнату өчен кирәк.

258
00:33:00,773 --> 00:33:07,020
Аннары очкычлар килде. Һәм шулай булды:
бу хмель бакчасы урманга шактый якын иде.

259
00:33:07,020 --> 00:33:11,211
Һәм урмандан ераграк булсаң,
шулкадәр озаграк йөгерергә туры килде.

260
00:33:11,211 --> 00:33:16,422
Алар янә төшеп китте, мин аларның
авариягә дучар булырга җыенуларын уйлаган идем.

261
00:33:16,422 --> 00:33:24,836
Чөнки ул чакта хмель бөтенләй башкача иде, ә бүген барысы да
тулысынча үзгәрде, аны чыбыклар белән элеп куярга туры килде.

262
00:33:24,836 --> 00:33:30,500
Һәм бу чыбыкларны урыннарында тотып
торган баганалар шактый биек иде.

263
00:33:30,500 --> 00:33:38,172
Һәм очкычлар шулкадәр түбән төшкәч, эчтә экипаж
әгъзаларының башларын инде күреп була иде, без

264
00:33:38,172 --> 00:33:43,161
уйладык: «Аллам өчен, алар бит шунда төшеп төшмәячәкләр».

265
00:33:43,161 --> 00:33:47,020
Шулай итеп без акылдан язган кебек
йөгердек, һәркем урманга керергә тырышты.

266
00:33:47,020 --> 00:33:51,686
Аннары алар гади генә өскә-аска, алга-артка тибрәнделәр.

267
00:33:51,686 --> 00:33:55,359
Без шулкадәр куркуга баттык, бу бөтенләй акылга сыймаслык иде!

268
00:33:57,297 --> 00:34:04,195
Мин мондый хәлне беркайчан да кабат кичерергә
теләмим! Шуңа күрә, өметләнәм, ул беркайчан да кабат булмас.

269
00:34:04,195 --> 00:34:11,392
Бүген аларда башка кораллар һәм шундый
әйберләр бар. Ләкин ул бик куркыныч әйбер иде.

270
00:34:11,392 --> 00:34:19,250
Мин яшь теология студенты буларак та ятимнәр
йортына бардым; безгә ятимнәр йортына барырга туры килде.

271
00:34:19,250 --> 00:34:23,015
Мин теология студентлары төркеме белән идем.

272
00:34:23,015 --> 00:34:37,900
Һәм без барысын да тыңладык, өйгә кайттык, аннары якынча
сигез-тугыз яшьлек бер малай килеп, мине кочаклады да «Әти» диде.

273
00:34:37,900 --> 00:34:46,101
Һәм ул йөрәгемне пычак кебек тишеп үтте!
Син моны хәтта күз алдына да китерә алмыйсың.

274
00:34:46,101 --> 00:34:56,758
Шул вакытта мин әйттем: өйләнгәндә ике
баланы кабул итәрмен. Һәм мин шулай эшләдем.

275
00:34:56,758 --> 00:35:06,966
Беләсең өчен генә әйтәм: балалар белән, мәсәлән,
Альфельдта урамда уйнаганда, яки хәтта Эссенда да,

276
00:35:06,966 --> 00:35:13,305
әтиләре булмау аркасында синдә бер бушлык хисе туа!

277
00:35:13,305 --> 00:35:20,392
Әниләр моны каплый алмый; алар моны табигый
рәвештә эшләделәр, бу тулысынча ачык, ләкин бик мөһим.

278
00:35:20,392 --> 00:35:26,742
Һәм бу кайгы мине бик-бик тирән
хисләндерде, аннары кочаклашу да шулай ук.

279
00:35:26,742 --> 00:35:33,992
Ватылган кисәкләр белән тулган участоклар. Мәсәлән, яман ис.

280
00:35:33,992 --> 00:35:43,708
Мин Кранцтан киткәнне хәтерлим: башта без
Альфельдта идек, шулай бит? Аннары миңа рентген

281
00:35:43,708 --> 00:35:50,461
тикшерүе өчен Ганноверга барырга туры килде.

282
00:35:50,461 --> 00:35:57,422
Һәм анда мин җимерек шәһәр күрдем. Бу минем өчен зур шок булды.

283
00:35:57,422 --> 00:36:04,316
Син хәтта күз алдына да китерә
алмыйсың. Болар минем тәҗрибәләрем.

284
00:36:04,316 --> 00:36:08,305
Һәм урамнардагы инвалидлар, әйе, әлбәттә.

285
00:36:08,305 --> 00:36:15,008
Ләкин ул башкача иде. Шуңа күрә без
инвалидлар ягыннан үз-үзебезне яклаган идек.

286
00:36:15,008 --> 00:36:24,928
Шуңа күрә ул кулын югалтты, шуңа күрә ул аягын югалтты, шуңа
күрә ул авыз белән рәссам булды, яки аяклары белән рәссам булды.

287
00:36:27,219 --> 00:36:31,687
Без шул кешеләрне хөрмәт иттек.

288
00:36:31,687 --> 00:36:39,580
Шулай итеп, бу хис бөтен социаль тукыманы таркалдыра.

289
00:36:41,280 --> 00:36:48,895
Беренче бөтендөнья сугышыннан соң бездә дә, сез белгәнчә, ун
ел дәвам иткән Ваймар Республикасы булды, ул вакытта кешеләрне

290
00:36:48,895 --> 00:36:54,304
эксплуатацияләделәр һәм бөтен бу әхлакый төшенкелек башланды.

291
00:36:54,304 --> 00:37:01,367
Әлбәттә, Икенче бөтендөнья сугышыннан соң да бу билгеле бер
дәрәҗәдә булган, ләкин минемчә, шул ук дәрәҗәдә түгел иде.

292
00:37:01,367 --> 00:37:06,961
Мин аэропорт янында яши алмас идем,
бу мине киеренкелеккә дучар итәр иде.

293
00:37:06,961 --> 00:37:11,773
Тәк кенә тавыш кына түгел, хәтирәләр дә кире кайта.

294
00:37:14,354 --> 00:37:25,812
Һәм алар бик куркыныч хәтирәләр иде. Шуңа күрә
сугыштан соң берничә ел буе ул һәр төнне искә төшә иде.

295
00:37:28,156 --> 00:37:33,320
Бәхеткә каршы, вакыт узу белән ул бераз сүрелде.

296
00:37:33,320 --> 00:37:41,257
Ләкин кайчак билгеле вакытларда күпсанлы моторлы
очкычлар ишетелсә, һәм алар гади генә реклама

297
00:37:41,257 --> 00:37:47,064
йөртү өчен очканда, мин моны бик шикле дип саныйм.

298
00:37:49,211 --> 00:37:56,977
Миңа бу ошамый. Ул миңа шул вакытларны
искә төшерә, һәм алар һич тә күңелле булмады.

299
00:37:56,977 --> 00:38:07,383
Һәм шулчак беренче фосфорлы яндыру бомбалары төшеп, турыдан-туры
күмер складына эләкте. Әлбәттә, бу икеләтә начар булды.

300
00:38:07,383 --> 00:38:15,222
Һәм каршы яктагы йорт – урам шулкадәр киң
түгел иде – һәм әлбәттә ялкыннар, фосфор,

301
00:38:15,222 --> 00:38:19,780
шунда таралды да бөтен йорт янып көлгә әйләнде.

302
00:38:19,780 --> 00:38:23,601
Һәм менә шунда кешеләр үлгән. Барысы шул...

303
00:38:23,601 --> 00:38:26,562
Әйе, аннары син аларны күмер подвалына гына куясың.

304
00:38:26,562 --> 00:38:37,352
Һәм без урынны җылытыр өчен нәрсәдер алырга теләдек, чөнки ул
төгәл түгел иде – көз иде, әмма шулай да инде шактый салкын иде.

305
00:38:37,352 --> 00:38:47,383
Һәм балалар шунда бардылар да моны теләделәр, ул
ерак түгел иде, һәм һәрберсенең кулында чиләк бар иде.

306
00:38:47,383 --> 00:38:54,523
Аннары без шунда басып тордык да, ни әйтергә белмәдек.

307
00:38:54,523 --> 00:39:01,888
Без еламадык, ләкин бу чыннан да шок булды!

308
00:39:01,888 --> 00:39:08,238
Һәм сез яшьләргә яки хәзерге карар кабул итүчеләргә, үз
тәҗрибәгезгә таянып, массакүләм реклама ясап, яңадан сугышка

309
00:39:08,238 --> 00:39:12,081
әзерләнүгә керешкәнче нәрсәне исәпкә алырга киңәш итәр идегез?

310
00:39:12,081 --> 00:39:20,015
Мин барыгызга да, мөмкин булса,
сугышка катнашмаска киңәш итәр идем.

311
00:39:20,015 --> 00:39:29,228
Мондый нәрсәне тасвирлап булмый. Мин сиңа моның турында сөйли
алам, ләкин син аның ничек хис ителүен, нинди сынаулар аша узарга

312
00:39:29,228 --> 00:39:34,352
кирәклеген һәм хәтта исән каласыңмы-юкмы икәнен дә белә алмыйсың.

313
00:39:34,352 --> 00:39:45,953
Без әле Мюнхенда булганда, бомбалар һәрвакыт
төшкәнгә күрә безгә һәр төн подвалга төшәргә туры килде.

314
00:39:45,953 --> 00:39:51,250
Балачакта син беркайчан да төн буе тынычлап йоклый алмагансың.

315
00:39:51,250 --> 00:39:53,828
Бу чыннан да бик драматик, син
моны күз алдына да китерә алмыйсың.

316
00:39:53,828 --> 00:40:03,258
Һәм кырда эшләүчеләр, аларга «Бу миңа туры килми,
мин китәм» дип әйтергә мөмкинлекләре диярлек юк.

317
00:40:03,258 --> 00:40:08,919
Бу мөмкин түгел! Аларны атып үтерәләр. Бу бик гадәти иде...

318
00:40:08,919 --> 00:40:14,273
Мин ату турында сөйләгәнгә күрә, бары
тик тагын бер нәрсә генә әйтә алам.

319
00:40:14,273 --> 00:40:29,940
Сугыштан соң, ягъни сугыш ахырында, бу сугышның инде һичшиксез
югалуы һәм берни дә өстәп алырга мөмкин булмавы 100% ачыклангач,

320
00:40:29,940 --> 00:40:39,562
алар Гитлер тарафыннан карт дип саналган 60
яшьтән өлкән барлык өлкәннәрне һәм

321
00:40:39,562 --> 00:40:47,945
«Фольксштурм»га 14 яшьтән башлап яшьләрне җыеп алдылар.

322
00:40:47,945 --> 00:40:55,695
Аннан соң да аларга әле кавыч эчендәге
«дошманны» туктатырга тырышырга туры килде.

323
00:40:55,695 --> 00:41:01,594
Шулай дип аталган ватанын яклау өчен
винтовка белән коралландырылган 14 яшьлек

324
00:41:01,594 --> 00:41:06,443
малайның ничек хис итүен күз алдына китереп була.

325
00:41:06,443 --> 00:41:10,930
Һәм 60 яшьлекләр дә иң яхшы хәлдә түгел иделәр.

326
00:41:10,930 --> 00:41:24,257
Һәм сугыш ахырында, американнар инде безнең илгә
кереп җиткәч, хәл болай булды: алар алдан ук кайбер

327
00:41:24,257 --> 00:41:31,648
14 яшьлек малайларның качарга теләвен сизгәннәр иде.

328
00:41:31,648 --> 00:41:38,469
Алар беркемгә каршы торырга теләмиләр
иде, куркып, өйгә кайтырга теләделәр.

329
00:41:38,469 --> 00:41:49,344
Аларны тотып, иң якындагы агачка
элделәр... Бу аннан да явызрак була алмас иде!

330
00:41:49,344 --> 00:41:54,609
Мин ике югары чинлы офицер белән сөйләштем.

331
00:41:54,609 --> 00:41:59,698
Мин аларның берсен аның
казармасында күрдем. Мин аларга болай дидем:

332
00:41:59,698 --> 00:42:09,193
Сез яңа әгъзаларыгызны чит ил миссияләренә җибәрмәскә тиешсез!

333
00:42:09,193 --> 00:42:11,734
Аларны өйдә тот! Аларга өйдә калырга әйт!

334
00:42:11,734 --> 00:42:20,719
Һәрхәлдә бу ирекле. Алар моны аңладылар.

335
00:42:20,719 --> 00:42:30,512
Һәм сез хәзер Афганстанда һәм башка җирләрдә яраланган бу
солдатларның барлык травматик җәрәхәтләрен күргәч,

336
00:42:30,512 --> 00:42:36,800
«Егетләр, сез бары тик үз-үзегезне гаепли аласыз!» дип әйтерсез.

337
00:42:36,800 --> 00:42:46,439
Сорарга кирәк: бу малайларның мотивлары нинди? Өч мотив бар.

338
00:42:46,439 --> 00:42:51,727
Туганнан килгән яшь идеализм бар.

339
00:42:51,727 --> 00:42:58,453
Ләкин бу яшь кеше аннары адаштырыла. Ул үзенең яхшы
эш башкара дип уйлый, ләкин ул бөтенләй дә яхшы түгел!

340
00:42:58,453 --> 00:43:02,148
Афганстандагы сугыш та моны күрсәтте.

341
00:43:02,148 --> 00:43:09,953
Аннары бөтенләй бернигә дә кайгыртмый торган,
бернигә дә кызыксынмый торган яшь кеше бар.

342
00:43:09,953 --> 00:43:14,703
Һәм аннары моны маҗара хисе өчен эшләүчеләр дә бар.

343
00:43:14,703 --> 00:43:20,053
Шулай итеп, ул бронетехникасында утыра яки
кулында мылтык тотып, үзен көчле итеп тоя –

344
00:43:20,053 --> 00:43:23,755
тормыш һәм үлем хуҗасы. Бу да бер җәлеп итү!

345
00:43:23,755 --> 00:43:33,523
Һәм тагын бер яшь кеше бар, ул үзенә болай ди: «Әгәр мин
хәзер Бөекбритания армиясенә керсәм, борчылырга кирәк булмас».

346
00:43:33,523 --> 00:43:39,445
Минем даими эшем бар, хезмәт хакы алам, һәм ахыр
чиктә пенсия дә алырмын. Шуннан башка берни юк.

347
00:43:39,445 --> 00:43:47,840
Кимсетергә ярамый: сугыш катнашучылар өчен
теләсә кайсы вакытта үлемле булырга мөмкин!

348
00:43:47,840 --> 00:43:57,691
Сугышка ирекле язылучылар, әлбәттә, гаскәрләрнең
арткы сафында калмаячаклар, ә фронт сызыгына

349
00:43:57,691 --> 00:44:05,531
җибәреләчәкләр. Һәм бу һәрвакыт гомер өчен куркыныч!

350
00:44:05,531 --> 00:44:16,569
Бу күңелле түгел, һәм моның күңел ачу өчен караган фильмнар
яки башка укыган әйберләрегез белән бернинди дә бәйләнеше юк.

351
00:44:16,569 --> 00:44:24,773
Сугыш бик каты һәм, әйткәнемчә,
гомер өчен куркыныч тудыручы нәрсә.

352
00:44:24,773 --> 00:44:35,230
Мин беркемгә дә анда барырга киңәш итә алмыйм – һәм «ватаныңны
якла», дигән кебек, бераз үзфикерле дә булырга мөмкин.

353
00:44:35,230 --> 00:44:50,157
Миңа ачык: сугыш буыннар буена озак вакытка
сузылган йогынты ясый. Сугыш сине беркайчан да җибәрми.

354
00:44:50,157 --> 00:45:03,164
Син инде урнашкан булсаң да, синең Бонн
шәһәрендә әти-әнием төзегән йорт һәм бакчаң бар.

355
00:45:03,164 --> 00:45:09,711
Ул сине җибәрми. Син аңа һаман кире кайтасың, бу бик ачык.

356
00:45:12,281 --> 00:45:19,653
Әгәр дә кемдер моның турында хәбәрләр бар дип
уйлый икән, мин кайберләрен кешеләрдән ишеткәнмен.

357
00:45:19,653 --> 00:45:35,608
Минем өйдә дә архив бар – Германия кораллы көчләре солдатларының
Афганстанда алган травматизациясе. Алар моны күтәрә алмыйлар.

358
00:45:35,608 --> 00:45:51,106
Беренчедән, аларның яраланулары аркасында, ләкин шулай ук
аларның гомерләрен куркыныч астына куйганнары өчен аларны хөрмәт

359
00:45:51,106 --> 00:46:01,578
итәр кеше дә юк. Ни өчен? Бу мәгънәсезлекнең мәгънәсе нәрсәдә?

360
00:46:01,578 --> 00:46:12,896
Шулай икән, һәм яшьләр өчен дә моны
белү бик мөһим: әзерлекле снайперлар бар.

361
00:46:12,896 --> 00:46:19,537
Солдатлар нәкъ менә шундый – гади
солдатлар, һәм алар шулай ук армиянең бер өлеше.

362
00:46:19,537 --> 00:46:32,414
Барлык снайперлар, барлык снайперлар, өйгә кайткач,
кешеләрне үтергәннәре факты белән килешә алмаячаклар.

363
00:46:32,414 --> 00:46:40,171
Чөнки төнлә төшләрендә йөзләр кире
кайта, һәм алардан котыла алмыйлар.

364
00:46:40,171 --> 00:46:54,872
Нәтиҗә – яисә алкоголь, яисә психотроп наркотиклар,
яисә үз-үзеңә кул салу. Һәм бу бөтен сугышка да кагыла.

365
00:46:54,872 --> 00:47:06,711
Ләкин хәтта алар да... – шул исәптән немец снайперлары,
американ снайперлары – ватаннарын яклап, аны яхшылап

366
00:47:06,711 --> 00:47:15,227
саклаган немец снайперлары да – моны күтәрә алмадылар. Бу ачык.

367
00:47:19,016 --> 00:47:21,406
Алар башка эшләрне дә тәмамлый алмаячаклар.

368
00:47:21,406 --> 00:47:29,435
Танкта янып үтерелгән иптәшеңне һәм башка
шундый куркыныч күренешләрне күргәч, боларның

369
00:47:29,435 --> 00:47:34,297
барысы да яшьләрнең гомер буе хәтерендә кала.

370
00:47:34,297 --> 00:47:44,153
Мин моны шул укытучыдан ишеттем — нәкъ шул укытучыдан, аның мие,
диярсең, йөзенә сибелгән иде, Россиядәге кампания

371
00:47:44,153 --> 00:47:53,208
вакытында, граната аның иптәшләрен кисәкләргә
бүлгәндә. Аннары ул бу вакыйганы мәктәптә сөйләде.

372
00:47:53,208 --> 00:48:01,797
Әлбәттә, аны шактый яхшы дип
санаучылар да булды. Шуңа күрә икесе дә мөмкин.

373
00:48:01,797 --> 00:48:08,289
Алгы сызыкта кайда урнашканыңа карап, ул уңышлы булганмы, юкмы.

374
00:48:08,289 --> 00:48:13,508
Сугышның күптөрле йөзләре бар.

375
00:48:13,508 --> 00:48:23,094
Ләкин халыкны каплап алган сугышның бары тик бер генә йөзе бар:

376
00:48:23,094 --> 00:48:29,202
Ул халыкны, аларның тарихын, үз-үзләренә ышанычларын юк итә.

377
00:48:29,202 --> 00:48:35,127
Әйе, хәзер гади кешеләр бәяли алмаслык дроннар бар.

378
00:48:35,127 --> 00:48:37,977
Син һичшиксез читтә калырсың.

379
00:48:37,977 --> 00:48:45,631
Синә хәзер бернинди махсус әйбер дә кирәкми.
Элек булган бөтен җиһазларың хәзер искергән.

380
00:48:45,631 --> 00:48:52,528
Һәм хәзер яисә атом бомбалары, яисә дроннар да кешелекне юк итә.

381
00:48:52,528 --> 00:49:03,773
Шулай итеп, сугышка катнашырга теләгән һәркем, яки
идеалист булып, шуңа күрә анда барырга теләгән һәркем...

382
00:49:03,773 --> 00:49:13,656
Ярар, әйтергә кирәк, минем өчен бу бөтенләй... –
Мин беркемнең дә мондый эш эшләвен күз алдына да

383
00:49:13,656 --> 00:49:20,600
китерә алмыйм! Бу кино түгел! Бу күңелле дә түгел!

384
00:49:20,600 --> 00:49:27,805
Һәм аннары, бәлки, фильмдә күпер
шартлатыла яки шундый берәр нәрсә була.

385
00:49:27,805 --> 00:49:35,930
Ләкин чынбарлык башка; һәр көн һәм
һәр сәгать – тормыш һәм үлем мәсьәләсе!

386
00:49:35,930 --> 00:49:45,057
Һәм моны кимсетеп бәяләргә ярамый!
Син беркемне дә бәхетле итә алмыйсың.

387
00:49:45,057 --> 00:49:51,713
Ләкин мин моны җентекләп уйлар
идем... Син һәрвакыт «юк» дип әйтә аласың.

388
00:50:07,486 --> 00:50:12,343
Буталчык вакытларда сезнең юл күрсәтүче: Kla.TV.