WEBVTT 00:00.531 --> 00:08.940 Кимсетергә ярамый: сугыш катнашучылар өчен теләсә кайсы вакытта үлемле булырга мөмкин! 00:08.940 --> 00:21.968 Сугышка ирекле язылучылар һичшиксез гаскәрләрнең арткы сафында калмаячаклар, ә фронт сызыгына җибәреләчәкләр. 00:21.968 --> 00:33.069 Бу ачык. Миңа ачык: сугыш буыннарга йогынты ясый. 00:33.069 --> 00:45.224 Сугыш сине беркайчан да ташламый. Хәтта син тормышыңны җайга салып, Боннда әти-әнием салдырган йорт һәм 00:45.224 --> 00:51.827 бакчага ия булсаң да. Ул сине беркайчан да ташламый. 00:51.827 --> 01:05.085 Барлык снайперлар, барлык снайперлар, өйгә кайткач, кешеләрне үтергәннәре факты белән килешә алмыйлар. 01:05.085 --> 01:12.445 Чөнки төнлә төшләрендә йөзләр кире кайта, һәм алардан котыла алмыйлар. 01:12.445 --> 01:23.687 Нәтиҗә – яисә алкоголь, яисә психотроп наркотиклар, яисә үз-үзеңә кул салу. 01:23.687 --> 01:32.448 Һәм бу бөтен сугышка да кагыла. Сугышның күптөрле йөзләре бар. 01:32.448 --> 01:41.976 Ләкин илне каплаган сугышның бары тик бер генә йөзе бар. 01:41.976 --> 01:47.375 Ул халыкны, аларның тарихын, үз-үзләренә ышанычларын юк итә. 01:47.375 --> 01:58.608 Шулай итеп, кем әле дә сугышка катнашырга тели, яки кемдер идеалист булып, шуңа күрә шунда барырга тели...? 01:58.608 --> 02:08.485 Ярар, әйтергә кирәк, минем өчен бу бөтенләй... – Мин беркемнең дә мондый эш эшләвен күз алдына да 02:08.485 --> 02:15.455 китерә алмыйм! Бу кино түгел! Бу күңелле дә түгел! 02:15.455 --> 02:25.735 Һәм бәлки фильмда күпер шартлатыла яки шундый берәр нәрсә була. Ләкин чынбарлык бөтенләй башкача. 02:25.735 --> 02:35.336 Һәр көн һәм һәр сәгать — ул синең үз тормышың турында. Һәм моны кимсетеп карарга ярамый. 02:35.336 --> 02:39.897 Син беркемне дә бәхетле итә алмыйсың. 02:39.897 --> 02:46.288 Ләкин мин моны ике тапкыр уйлар идем...! Син һәрвакыт «юк» дия аласың. 02:46.288 --> 02:52.664 Сугыш нәрсә ул? Германиядә чынлап та күпме кеше белә? 02:52.664 --> 02:55.991 Виртуаль сугыш фильмнарда яки яңалыкларда гына була. 02:55.991 --> 03:00.138 Аермасы шунда: син моның уртасында түгел, ә тамашачы гына. 03:00.138 --> 03:04.528 Германиядә өч буыннан артык инде сугыш булмады. 03:04.528 --> 03:07.755 Хәзер НАТО илләре массакүләм рәвештә яңадан коралландыралар. 03:07.755 --> 03:12.553 Буш дәүләт казнасы миллиардлар сарыф ителүендә проблема тудырмый кебек. 03:12.553 --> 03:17.807 Әмма Резервистлар ассоциациясе президентының соңгы белдерүенә караганда, сугыш очрагында Германия кораллы 03:17.807 --> 03:23.497 көчләренә көн саен якынча 1000 һәлак булган яки җитди яраланган солдатны алыштыру кирәк булачак. 03:23.497 --> 03:28.325 Бу өч елда якынча 1,1 миллион тәшкил итә. 03:28.325 --> 03:33.323 Хәзерге вакытта моның күбесе ихтыяри дип саналганга, Бундесвер мәктәпләрдә, автобус 03:33.323 --> 03:37.820 тукталышларында һәм балалар тапшырулары вакытында реклама ясый. 03:37.820 --> 03:41.237 Сыйлы түләнгән маҗаралы ялга барган кебек. 03:41.237 --> 03:50.195 Ләкин бу сугыш турында! Бу үтерү һәм үтерелү турында! Бу җимерелү турында! 03:50.195 --> 03:54.382 Бу шаһитлар хисаплары безгә Германиядәге кешеләрнең нәрсә кичергәнен искә төшерә: алар 03:54.382 --> 03:57.880 тамашачылар түгел, ә турыдан-туры зыян күргән кешеләр иде. 03:57.880 --> 04:04.818 Алгы сызыктагы дип аталган каһарманнар түгел, ә бүген дә эмоциональ яраларны йөртүче балалар. 04:04.818 --> 04:11.815 Мин 1932 елда туганмын, һәм сугыш ахырында миңа унөч яшь иде. 04:11.815 --> 04:15.172 Сугыш башланганда син кайда яши идең? 04:15.172 --> 04:25.906 Мунхенда сугыш башланганда, бик үзәк урында, ярар, тулысынча түгел, ләкин шәһәр үзәгенә бик якын. 04:25.906 --> 04:33.323 Ярар, мин диңгез буенда, дөресрәге яр буенда – Кранц, Көнчыгыш Пруссиядә туганмын. 04:33.323 --> 04:37.856 Бу чиге булмаган газаплар кичергән ил. 04:37.856 --> 04:51.958 Мин ничә яшьтә идем? Без Кранцтан качканда миңа якынча дүрт яше (өчтән дүрт өлеш) иде, мин 1940 елның февралендә туганмын. 04:51.958 --> 05:02.950 Әнием сентябрьдә качты, Краузны поезд белән калдырып китте, чөнки ул бөтен нәрсәнең җимерелә башлавын әйтте. 05:02.950 --> 05:12.832 Чөнки без инде ерактагы орудиләрнең гуркылдавын ишеткән идек һәм төнлә Кёнигсбергның яна башлавын 05:12.832 --> 05:18.832 күргән идек – әлбәттә, без, балалар түгел, ә олылар. 05:18.832 --> 05:22.587 Бомбардировщиклар очып узды да, барысын да тигезләде. 05:22.587 --> 05:32.259 Без яр буенда үк яшәдек – җәннәт кебек, җәннәт кебек! 05:32.259 --> 05:39.054 Безне, әйтерсең лә, бу җәннәттән йолкып алдылар. 05:40.899 --> 05:48.310 Әнием өч баланы кулларыннан тотты. Бездә служанка булган иде. 05:48.310 --> 05:54.904 Без бары тик чемодан белән генә, ягъни аркабызда булган әйберләр белән, аннары аның сеңлесе яшәгән Австриягә поездда бардык. 05:54.904 --> 06:08.281 Ул 1943 елда башланды, ә 1944 елда күп бомбалаулар булды, шуңа күрә безгә Мюнхеннан китәргә туры килде. 06:08.281 --> 06:14.007 14 яшьтән кечерәк балалары булган аналарга китәргә туры килде. 06:14.007 --> 06:21.966 Әгәр алар моңа әзер булмасалар, балаларны гади генә итеп үзләре генә кайдадыр җибәрәләр иде. 06:21.966 --> 06:30.982 Мин кайда икәнен белмим, шуңа күрә безнең өчен бу мөһим түгел иде, чөнки без Мюнхеннан үз теләгебез белән киттек. 06:30.982 --> 06:34.332 Ләкин торыр урын табу бик авыр булды. 06:34.332 --> 06:47.863 Гадәттә, шәһәрдән читтә, зур шәһәрдән бераз еракта урнашкан авылда яшәүчеләр шәһәр кешеләрен теләмәделәр. 06:47.863 --> 06:57.208 Чөнки алар безгә әйткәннәрчә, башкарган ферма эшенә яраклы түгел иделәр. 06:57.208 --> 07:03.031 Шул ук сүзләр белән булмаса да, әйе, син нәрсә булганын аңладың. 07:03.031 --> 07:11.740 Сугыш турында нинди хәтирәләр бар, пушкалар гөрелтүеннән башка, Königsberg турында – без аны балачакта сирәк күрдек, 07:11.740 --> 07:19.849 чөнки кич белән йокларга ята идек – анда тынычсызлык булуын гына сөйләделәр. Без пушкалар гөрелтүен ишеттек. 07:19.849 --> 07:30.912 Ләкин аннары минем бөтен гомерем буе минем белән булган әйбер пәйда булды, диярсең. 07:30.912 --> 07:39.345 Качу аркасында тудырган бу борчу гади генә югалмады; ул кайдадыр һаман да саклана. 07:39.345 --> 07:48.440 Шулай итеп, син чынлап та беркайчан да килеп җитмисең. Син һәрвакыт кайдадыр гына каласың... 07:48.440 --> 07:54.318 Өй, өй минем өчен дә, ике туганым өчен дә бик мөһим иде. 07:54.318 --> 07:59.771 Аннан соң без еллар буе өй турында сөйләшүне дәвам иттек. 07:59.771 --> 08:14.341 Мин хәтерлим, малай чагымда ватанны азат итү өчен, диярсең, руслар белән сугышырга әзер булыр идем. 08:14.341 --> 08:20.215 Мин моны яхшы хәтерлим – син, мөгаен, 1956 елгы Венгрия күтәрелеше белән танышсыңдыр, ул 08:20.215 --> 08:24.648 вакытта якынча 80 000 венгр үз гомерен югалтты. 08:24.648 --> 08:34.646 Мин ул вакытта 16 яшьтә идем, һәм мин Советларга каршы көрәшү өчен Венгриягә барырга әзер булыр идем. 08:34.646 --> 08:37.854 Шулай итеп, ул вакытта гади генә булган хис иде. 08:37.854 --> 08:44.997 Аннары тагын бер хәл булды, ул мине чыннан да шаккаттырды. 08:44.997 --> 08:55.939 Мин «бүре балалары» турында бер фильм күрдем. Син аны күргәнсеңме икәнен белмим. 08:55.939 --> 09:09.818 Һәм мин бу фильмны күргәч, үзем өчен бөтенләй чит булган дәрәҗәдә елый башладым. Мин моны белми идем. 09:09.818 --> 09:15.475 Ул елаган ир-ат иде, ләкин чынлап та мин шулкадәр күп еладым ки, күз яшьләрем битемнән агып төште. 09:15.475 --> 09:19.552 Хатыным бөтенләй тетрәнде: «Синең белән ни булды?» 09:19.552 --> 09:22.874 Мин монда бүре балалары турында фильм күрдем. 09:22.874 --> 09:29.232 Аннары мин эчемдә бер нәрсәнең җимерелгәнен аңладым. 09:29.232 --> 09:38.075 Бу фильм, әйтерсең лә, бу газапларны һәм куркуларны да өскә чыгарды. 09:38.075 --> 09:41.825 Бу документаль фильм иде – шушы балалар турында. 09:41.825 --> 09:47.325 Бу балалар пәйда булдылар, үзләре, тормышлары һәм башка шундый әйберләр турында сөйләделәр, ничек яшәүләрен сөйләделәр. 09:47.325 --> 09:59.794 Мин руслар Кранзны алганда үзе Кранзда булган кешеләр белән очраштым, һәм анда алар кичергәннәре бик куркыныч иде. 09:59.794 --> 10:06.802 Малайлар – бәлки ун яки сигез яшьлек, яисә бераз олырак – коймалардан гәүдәләрне алдылар. 10:06.802 --> 10:15.224 Бу кешеләр подвалларыннан чыкканнар, ашаулары беткән һәм коймаларга ябышып туңып үлгәннәр дигән сүз. 10:15.224 --> 10:21.943 Аннары бу кешеләр аларны яшьләр итеп зиратка алып барып күмделәр. 10:21.943 --> 10:24.591 Мин, мәсәлән, җенси һөҗүмнәр турында да беләм. 10:24.591 --> 10:29.992 Миндә... Бездә Кызыл Хач шәфкать туташы бар иде... – ләкин болар барысы да сугыштан соң 10:29.992 --> 10:33.379 булды, мин әйтәм, кешеләрнең кичергәннәре. 10:33.379 --> 10:44.140 Ләкин шулай ук гаделлеккә омтылыш булганын һәм рус начәльнигы яки мэры немец балаларына шактый 10:44.140 --> 10:49.732 дустанә мөнәсәбәттә булганын да әйтергә кирәк. 10:49.732 --> 10:59.716 Ул күп эшләргә өлгермәде. Кешеләр ачлыктан интегеп, ашарга берни булмау сәбәпле үләләр, салкыннан катып үләләр. 11:01.440 --> 11:08.466 Мин Кранзда булган вакыйганы бары тик соңыннан ишеткәннәремә нигезләнеп кенә сөйли алам. 11:08.466 --> 11:18.747 Шулай итеп, меңләгән-меңләгән яшәүчеләр үтерелде, җенси көч куллануга дучар ителде. 11:18.747 --> 11:24.161 Мин, мәсәлән, бер хикәя беләм – әгәр кызыксынсаң, әлбәттә, белмим? 11:24.161 --> 11:34.990 Авыр йөкле хатынны гади генә бүлмәсеннән тартып чыгарып, рус солдатлары баскычтан тартып төшерделәр. 11:34.990 --> 11:45.482 Яки якынча 15–16 яшьлек малай, аның корсагында рус солдаты үз биюен шулкадәр озак башкарды ки, аның эчәкләре чыгып чыкты. 11:47.161 --> 11:53.848 Ләкин мин моны үзем кичермәдем, мин моны кичергән кешеләрдән ишеттем. 11:53.848 --> 11:58.976 Сугыш ахырына таба без авылда идек. 11:58.976 --> 12:17.951 Һәм шундый җиңел, шактый начар проектланган өстәмә – дүрт кеше, өч бала һәм аларның әнисе өчен ун ике квадрат метр. 12:17.951 --> 12:28.352 Һәм ул иде... Ферма юл буенда иде, ул аска таба төшә, ә без анда өстә идек. 12:28.352 --> 12:35.880 Һәм без яшәгән бу бүлмә өстәмә иде. 12:35.880 --> 12:42.955 Һәм фермадан кире чыгып, бакчага таба. 12:42.955 --> 12:49.786 Һәм шунда тагын бер тар юл бар иде, ләкин ул асфальтланмаган да, берни белән дә капланмаган иде. Менә шундый гына... 12:49.786 --> 12:55.300 Һәм менә без шунда идек, диярлек тулысынча изоляцияләнгән. 12:55.300 --> 13:01.142 Шуңа күрә беркем дә йөрергә чыкмады – бәлки көндез генә, ләкин моңа да вакытлары 13:01.142 --> 13:05.647 булмады – эшләргә тиеш булмаган кеше генә йөргән. 13:05.647 --> 13:14.120 Һәм сугыш ахырында Ваффен-ССның бөтен бер батальоны килеп җитте. 13:14.120 --> 13:23.668 Мин моның сиңа берәр мәгънәсе бармы-юкмы икәнен белмим. Ул шулай ук махсус бурычлар үтәүче махсус бүлек иде. 13:23.668 --> 13:30.859 Мин әйтергә тиеш, алар чынлап та бик ачык түгел иделәр; син аларның нәрсә белән 13:30.859 --> 13:37.905 шөгыльләнүләрен белә алмадың. Ләкин алардан куркулар иде. 13:37.905 --> 13:48.961 Һәм кешеләр бөтен авыл буйлап таралып, ниндидер торак урыннарда тордылар, кайда икәнен белмим. Мин анда бармадым. 13:48.961 --> 14:02.160 Ләкин фермадан читтә яши башлагач, анда торган шул иске йорт – ул бары тик өстәмә генә иде. 14:02.160 --> 14:09.263 Һәм безгә бәдрәфкә бару өчен бакча тирәли әйләнеп, аннары ишегалга керергә туры килде. 14:09.263 --> 14:15.312 Бу гади генә бер бәдрәф иде, әйтергә була. 14:15.312 --> 14:24.796 Аннары анда солдатлар бар иде, һәм аларның берсе кинәт минем беләгемнән эләктереп алды, чөнки миңа бәдрәфкә 14:24.796 --> 14:31.420 барырга кирәк иде, һәм ул мине сарайга сөереп керергә теләде. 14:31.420 --> 14:35.919 Һәм миңа ничектер шундый тойгы килде: ул синең өчен бернинди яхшы ният тә тотмаган. 14:35.919 --> 14:42.464 Һәм мин үтерүче кычкырып җибәрдем, бу минем гадәти рәвешем түгел. 14:42.464 --> 14:56.061 Аннары, Аллаһка шөкер, фермерның бер кызы килеп чыкты да шунда ук аңа таба йөгерде – ул бик көчле кыз иде – һәм әйтте: 14:56.061 --> 15:03.120 Шул баланы җибәр! Хәзер үк! Юкса мин барысын да җыеп китерәм, һәм син үкенерсең! 15:03.120 --> 15:08.517 Һәм ул, мөгаен, бик аптырап калгандыр, белмим, ни булса да, ул чынлап та мине җибәрде, 15:08.517 --> 15:12.873 ул мине тотып алды да әнием янына алып барды. 15:12.873 --> 15:18.365 Һәм әйе, мин моны гына күрмәгәнмен. 15:20.833 --> 15:30.891 Һәм бу минем белән соңрак тагын бер кат булды, башка берәү мине дә яклаган вакытта. 15:30.891 --> 15:34.988 Һәм шул вакытта без янәдән Мюнхенга кайткан идек. 15:34.988 --> 15:41.305 Һәм һәрвакыт электр булмады. 15:41.305 --> 15:48.188 Шулай итеп, кыш көне кичкә таба бинага кергәндә берни дә күренми иде. 15:48.188 --> 15:54.083 Шулай итеп, син анда күптән яшәгәнлектән генә юлны белә идең. 15:54.083 --> 15:58.712 Мин бары тик өйгә керергә генә теләдем, һәм аны беркайчан да бикләмиләр иде, чөнки бу мөмкин 15:58.712 --> 16:02.513 түгел иде; беркемнең дә түбән каттан ачкычы юк иде... 16:02.513 --> 16:09.612 Һәм ул мин керергә теләгән йортның ишек төбендә басып тора иде. 16:09.612 --> 16:14.138 Аннары ул мине шунда тартып кертергә тырышты. 16:14.138 --> 16:26.161 Мин янә куркыныч итеп кычкырдым, һәм бәхеткә күрше йорттан миңа таныш бер яшь егет чыкты, ул миннән бераз олырак иде. 16:26.161 --> 16:34.154 Һәм ул да аны белә иде, шунда ук миңа якын килде, кулын тартып алды да әйтте: 16:34.154 --> 16:40.217 Әгәр син тагын шул кызга тимәсәң, ул минем дус кызым, мин сине изеп ташлаячакмын! 16:40.217 --> 16:46.784 Аннары ул эзсез югалды. Рәхмәт Аллаһыга! 16:46.784 --> 16:57.849 Шулай итеп, әтием кайтты, һәм мин аны беренче булып күрдем – бөтенләй арыган иде. 16:57.849 --> 17:06.000 Мөгаен, мин төгәл белмим, ул бу хакта берни дә әйтмәде, ул Рейн болыннарыннан качып чыккандыр, димәк, 17:06.000 --> 17:13.025 моның өчен мөмкинлеге булгандыр. Ул бөтенләй арыган иде. 17:13.025 --> 17:25.521 Һәм ул чынлыкта үзе кичергәннәре һәм нацистлар чоры турында бик аз сөйләде. 17:25.521 --> 17:34.246 Сугыштан кайтканнар яраланган яки психик травма алган иде, нигездә аларның диярлек барысы да, әгәр дә аларның 17:34.246 --> 17:41.388 миңа билгеле булмаган ниндидер махсус эше булмаган булса. 17:41.388 --> 17:57.047 Әниемнең балачак дусты бервакыт безгә килде. Ул Франциядә әсирлеккә эләккән иде һәм безгә сөйләде, анда 17:57.047 --> 18:12.674 булган әсирләрне – минемчә, ул Урта диңгез янындагы бер җирдә иде – төрмә лагерендә тоталар. 18:12.674 --> 18:27.021 Аннары һәр көн ашау урынына аларга кыяр шулпасы бирделәр, һәм лагерьның яртысына диярлек дизентерия йокты. 18:27.021 --> 18:34.021 Аннары алар акрын-акрын, логик рәвештә үлделәр, чөнки моны беркем дә күтәрә алмый. 18:35.700 --> 18:38.820 Бу шулай ук кешеләрдән котылу ысулы иде. 18:38.820 --> 18:50.458 Ул үзе турында күп сөйләшмәде, ләкин безгә килгәннән соң бер ел үткәч вафат булды. Әмма аның нәрсәдән вафат булуын мин белмим. 18:50.458 --> 18:55.575 Ләкин мин әйткәнчә, алар барысы да авыру иде, барысы да. 18:55.575 --> 19:03.560 Чөнки син шул «диета»да, кавычкаларда, исән калмаячаксың. 19:06.146 --> 19:18.107 Аннары ул, мөгаен, өйгә кайткач хатыны әзерләгән ризыкны түзмәгәндер, хәтта күп тә булмаса да. 19:18.107 --> 19:25.116 Мин ул вакытта ничек булганын белмим: аларның озак вакыт тоткынлыкта булулары исәпкә алынганмы, бәлки 19:25.116 --> 19:29.091 аларга күбрәк азык-төлек талоннары бирелгәндерме... 19:29.091 --> 19:34.747 Белмим, мин моның турында берни дә белми идем һәм берни дә ишетмәдем. 19:34.747 --> 19:41.365 Ләкин гадәттә, алар барысын да хастаханәләрдә тикшерергә кирәк булыр иде. Бу эшләндеме? 19:41.365 --> 19:51.794 Минемчә, аларда материаллар да, кешеләр дә, җиһазлар да юк иде; барысы да гадәттән тыш хәл иде. 19:51.794 --> 20:04.884 Бу хакта бер хикәя бар. Минем олы апам – безнең өйгә бер ир-ат килеп ишекне шакытты да: «Сездә икмәк бармы?» дип сорады. 20:06.591 --> 20:12.460 Аннары әнием әйтте: «Юк, бездә икмәк юк». Безгә үзебезгә дә икмәк кирәк иде. 20:12.460 --> 20:18.316 Аннары минем олы апам кычкырып әйтте: «Әни, син бу кешене шундый гына җибәрә алмыйсың». 20:18.316 --> 20:26.747 Аннары әнием риза булды да ир-атка бер бохан икмәк бирде. Ул вакытта хәлләр шундый иде. 20:29.740 --> 20:33.865 Һәм әнием моны мөмкин кадәр яхшы итеп эшләде. 20:33.865 --> 20:39.000 Һәм безгә азык-төлекне ничек табарга мөмкин икәнен үз күзләребез белән күрергә туры килде. 20:39.000 --> 20:47.294 Аннары Алфельд шәһәре минем әти-әнимә бакча өчен бер кишәрлек җир бирде, аны алар үзләре эшкәртергә тиеш булды. 20:47.294 --> 20:49.943 Аннары без әниебез белән кырда уңыш җыярга бардык . 20:49.943 --> 20:56.936 Һәм без тагын репа урладык һәм, әлбәттә, кораллы кыр сакчылары безне тотмасыннар өчен сак булдык. 20:56.936 --> 21:02.474 Әлбәттә, алар безне атарлар иде, бу тулысынча ачык, ләкин алар безне куып җибәрерләр иде. 21:02.474 --> 21:06.720 Шикәр ясау өчен чөгендер урлау. 21:06.720 --> 21:11.896 Әтием көндәлегенә без барыбыз да туклану җитмәгәнбез дип язган. 21:11.896 --> 21:22.023 Без шулкадәр начар тукланган идек ки, бездә эчәк авырулары да барлыкка килде – йомшак червяклар һәм башка шундыйлар. 21:22.023 --> 21:31.320 Аннары миңа үземә Австриядәге Кляйнвальстертальга дәваланырга барырга туры килде, чөнки мин туберкулезга — нәкъ менә 21:31.320 --> 21:37.600 лимфа төеннәрен зарарлаучы үпкә туберкулезга — эләккән идем. 21:39.101 --> 21:52.021 Шулай булды. Иң мөһиме, мин әле дә шул «кукуруз икмәге» дип аталганны бик ачык хәтерлим. 21:52.021 --> 21:53.968 Мин белмим, син моны ишеткәнсеңме. 21:53.968 --> 21:57.840 Шулай итеп, иген урынына американнардан кукуруз булды. 21:57.840 --> 22:01.446 Ул бөтенләй тәмле булмады, безгә ул ошамады. 22:01.446 --> 22:06.124 Беренче бер-ике ел эчендә син моны түзәргә генә мәҗбүр идең. 22:06.124 --> 22:09.007 Сыер мае да юк иде, бу тулысынча ачык, ә маргарин бар иде. 22:09.007 --> 22:12.390 Бал да юк иде, анда ясалма бал гына бар иде. 22:12.390 --> 22:17.866 Безне торак йортлар һәм җимерекләр уратып алган иде. 22:17.866 --> 22:23.385 Без балачакта, мәсәлән Эссенда, ташларны бер-берсенә бәрә идек. 22:23.385 --> 22:26.424 Мин сезнең бу термин белән таныш булуыгызны белмим. 22:26.424 --> 22:30.571 Шулай итеп, җимерек урыннардан кирпечләр җыегыз, аларны чүкеч белән эшкәртегез һәм башка шундый эшләр башкарыгыз. 22:30.571 --> 22:47.201 Яки, мәсәлән, тапкан акчам белән сөт сатып алу өчен чүп-чар металл җыю. Әлбәттә, мин моны малай чагымда эшләдем. 22:47.201 --> 22:51.859 Гаиләгә ярдәм итү өчен, әйтергә кирәк. 22:51.859 --> 23:02.039 Шулай булды. Без хәтта яңгыр суы каналларының төшү торбаларын балта белән ватып, чуенга 23:02.039 --> 23:10.585 ирешергә дә җиттек, чөнки чуен аеруча кыйммәтле иде. 23:10.585 --> 23:21.495 Сугыш башында безгә азык-төлек талоннары бирелде – шулай дип аталдылар. 23:21.495 --> 23:32.539 Һәм гаиләдәге һәркем өчен – алты яшькәчә балаларга күбрәк, бәбиләргә бераз күбрәк һәм тагын берәр 23:32.539 --> 23:39.960 нәрсә дә – ләкин ул бәби ризыгы идеме, әйтә алмыйм. 23:41.882 --> 23:50.023 Әйе, ә өлкәннәр өчен ул чыннан да спартанча иде. Ул сине беркайчан да туйдыра алмады. 23:50.023 --> 23:56.163 Карtofләр бары тик кемдер кайдадыр аларны сатса гына табыла иде. 23:56.163 --> 24:05.069 Сез кирәк булган әйберне алу өчен кая барырга икәнен беркайчан да төгәл белмәдегез. Ким дигәндә, без Мюнхенда булганда шулай иде. 24:05.069 --> 24:12.148 Авылда да шул ук авыр булды. Авыл халкы берни дә бирергә теләмәде. 24:12.148 --> 24:19.896 Син аларга ошаган әйберләреңне алмаш-бирешкә тәкъдим иттең, алар сиңа берәр нәрсә 24:19.896 --> 24:25.460 бирделәр, әмма киләсе юлы синдә берни дә калмады. 24:25.460 --> 24:30.632 Чөнки бер мәлдә барлык запаслар бетәчәк. 24:34.296 --> 24:39.633 Ярый, мин ачлыкның ничек күренүен һәм ничек хис ителүен беләм... 24:39.633 --> 24:41.484 Мин моны һичшиксез раслый алам. 24:41.484 --> 24:48.726 Шулай итеп, әтиемгә гаиләне исән-сау тотуны тәэмин итәргә туры килде. 24:48.726 --> 25:04.819 Аннары ул Көнчыгышта американнар һәм британнар өчен тыңчылык итте. Бу аңа гаиләсенә акча табарга мөмкинлек бирде. 25:04.819 --> 25:13.522 Бу аның көндәлегеннән һәм аның өчен ничек авыр булуыннан ачык күренә. 25:13.522 --> 25:18.099 Ул машинада сәяхәт итә алмады, чигне узарга туры килде һ.б., аннары ничек тә булса төнне 25:18.099 --> 25:20.516 тимер юл станцияләрендә үткәрергә туры килде. 25:20.516 --> 25:24.351 Шулай итеп, аңа бу шулкадәр дә җиңел булмаган. 25:24.351 --> 25:30.468 Аннары аның Мюнхенда һәм Берлинда да офисы булды. 25:30.468 --> 25:40.749 Шуңа күрә союздашлар аның хисаплары белән бик тә тәэсирләнделәр – ул бик яхшы язучы иде. 25:42.726 --> 25:44.920 Һәм зыйнатьләр һәрвакыт хәбәр ителә иде. 25:44.920 --> 25:48.860 Һәм без шулай ук бергә яшәгән кешеләр белән дә таныштык. 25:48.860 --> 25:54.890 Мәсәлән, Эссенда безне соңрак урнаштырган күпкатлы йорт блогында. 25:54.890 --> 26:05.024 Аннары әти-әнием Эссенга күченделәр, чөнки әтием анда «Neue Ruhrzeitung» газетасының бизнес-редакция бүлеген җитәкләде. 26:05.024 --> 26:13.680 Без, балалар, моны белә идек, без моны белә идек. Һәм хатын-кызларның йөзләре беркайчан да яңадан шат булмады. 26:13.680 --> 26:21.000 Бу тирән тәэсир калдырды. Безнең апаларыбызның берсе Себергә сөрделәр. 26:21.000 --> 26:30.884 Аның кочагында дистәләгән немец яшьләре вафат булды. Ул моның турында шигырьләр дә язды. 26:30.884 --> 26:36.657 Алар барысы да көнбатышка карап торалар, диде ул. 26:36.657 --> 26:42.680 Алар һәрвакыт көнбатышка карарга теләделәр, кояш баеган якка, Германия урнашкан якка. 26:47.944 --> 26:53.705 Руслар белән тормыш гаять авыр булды. 26:53.705 --> 27:05.172 Сугыштан соңгы чорда без, Көнчыгыштан качкыннар буларак, җирле халык тарафыннан, әйтик, 27:05.172 --> 27:12.223 аеруча җылы каршы алынмадык. Бу шулай түгел иде. 27:12.223 --> 27:16.024 Безгә җирле халык белән әйберләребезне бүлешергә туры килде. 27:16.024 --> 27:21.169 Яшәү урынын уртаклашу, киемнәрне уртаклашу, ризыкны уртаклашу һәм башка шундый әйберләр. 27:21.169 --> 27:28.631 Иң начар хәлләрнең берсе — Нокхербергтагы бу бункер, бу һава һөҗүменнән саклану урыны иде. 27:28.631 --> 27:42.047 Тау эченә казылган күмбәле подвал, элек эчемлекләрне, нигездә шәрабны, соңрак сыраны саклау өчен төзелгән. 27:42.047 --> 27:56.470 Һәм сигнал яңгырады – бөтен хәл инде шактый якын иде, син моны белә идең – аннары без, мин һәм әбием, без ике генә кеше 27:56.470 --> 28:05.938 идек, шунда кердек, һәм соңыннан белдем: анда 3000 кеше булган. 28:05.938 --> 28:17.100 Һәм сигнал бетүгә, кешеләр паникага бирелеп чыгу ишегенә таба йөгерделәр. 28:17.100 --> 28:27.243 Һәм анда якынча унлап яки аннан да күбрәк кеше бар, төгәл белмим, алар чын мәгънәсендә таптанган... 28:27.243 --> 28:34.079 Һәм әлбәттә, бу бик куркыныч иде! Без моны бары тик соңыннан гына ишеттек. 28:36.180 --> 28:45.910 Анда һава шулкадәр начар иде ки, кайбер кешеләр табигый рәвештә егылып киттеләр, идәннән ерак түгел, шуңа күрә калганнар бераз 28:45.910 --> 28:56.071 читкә тайпылдылар да, алар да идәнгә егылдылар, һәм син алар өстеннән генә атлап үтмәдең, мөгаен, аларның өстенә дә бастың. 28:56.071 --> 28:59.500 Мин моның башкача булуын күз алдына да китерә алмыйм. 29:01.375 --> 29:09.430 Әйе, бу күңелле булмаган вакыйгалар, син шул яшьтә булганда мин әле бары тик унбер яшь кенә идем... 29:09.430 --> 29:13.937 Минемчә, ул чынлап та 1943 елда кузгалды. 29:13.937 --> 29:27.477 Аннары фосфор бомбалары ташланды, алар җиргә төшкәч шартлады, бөтен фосфорны чыгарып, ул шунда ук янып китте. 29:27.477 --> 29:37.289 Аннары без яшәгән бөтен урам янып китте, һәм ялкыннар инде бик югарыга күтәрелде. 29:37.289 --> 29:47.631 Шулай итеп, мин, абыем һәм әнием тәрәзә янында басып, тәрәзә рамкаларын сүндерәргә мәҗбүр булдык, чөнки әгәр 29:47.631 --> 29:58.094 ялкын аларга җитсә, алар янган булырлар, пыялалар ватылган булырлар иде, һәм аннары берни дә калмас иде. 29:58.094 --> 30:05.555 Һәм бу хәзер инде аеруча рәхәт түгел, чөнки тәрәзәләрне ала алмадың. 30:05.555 --> 30:13.684 Шулар гына сиңа җитәрлек иде. Әгәр дә син берәрдән бүләк итеп берни дә алмаган булсаң яки мондый әйберләре булган туганнарың 30:13.684 --> 30:20.174 булмаган булса, димәк, кыш көне тәрәзә шишәләре булса да, булмаса да, бу синең өчен әһәмиятле түгел 30:20.174 --> 30:25.024 иде — син булган әйберләр белән яшәргә мәҗбүр идең. 30:25.024 --> 30:36.760 Сугыштан соң да без тәрәзә пыялалары булмагач, пыяласыз фатирда яшәдек. Һәм тәрәзә пыялалары бөтенләй юк иде. 30:36.760 --> 30:47.036 Минемчә, аларны кара базарда сатканнар, ләкин чынбарлыкта беркем дә кайдадыр сатып алган дискны кулга эләктерә алмас иде. 30:47.036 --> 30:52.532 Һәм сугыш вакытында сезгә сугыш балаларны исәпкә ала дип тоелдымы? 30:55.586 --> 30:57.461 Мин мондый тәэсир алмадым. 30:57.461 --> 31:08.014 Чөнки без әле авылда яшәгәндә, көнчыгыштан килгән барлык качакларны ашату өчен безгә 31:08.014 --> 31:15.352 бәрәңге һәм репа казып алырга туры килде. 31:15.352 --> 31:27.281 Аннары очкычлар безгә ут ачарга тотындылар. Алар шулкадәр түбән очтылар ки, кабинада пилотларның башларын күрергә мөмкин иде. 31:27.281 --> 31:36.539 Алар безгә турыдан-туры атарга теләмәгәннәр иде, ләкин балачакта моны белмисең. Син бары тик «ул мине атырга тели» дип уйлыйсың. 31:36.539 --> 31:41.664 Мин гомерем өчен йөгердем, шуңа күрә мин исән калмам дип уйладым. 31:44.380 --> 31:52.656 Һәм бер тапкыр сугыш вакытында миңа стоматологка барырга туры килде. 31:52.656 --> 31:59.125 Киләсе шәһәргә җәяү бара алмас идем, чөнки бик эссе иде. 31:59.125 --> 32:06.133 Җәй бик эссе иде, һәм мин алдан әйткәнемчә, 30 градус бер дә гаҗәп түгел иде. 32:08.305 --> 32:13.187 Миңа тешемне тартып алырга туры килде. Аннары мин кире велосипедта кайттым. 32:13.187 --> 32:17.125 Бездә тагын бер велосипед бар иде, ләкин соңрак аны бездән урладылар. 32:17.125 --> 32:22.625 Аннары тагын берәү очкыч белән төште. 32:22.625 --> 32:33.297 Кукуруз кочаклары бик биек иде, шуңа күрә мин кыр эченә кереп, үземне шул кочакларга ташлап, велосипедны ыргыттым. 32:33.297 --> 32:36.992 Аннары ул миңа тагын ут ачты. 32:36.992 --> 32:49.981 Һәм бу өченче тапкыр да булды, чөнки шунда күп кеше җыелган иде — хмель баганалары уңышын җыю вакыты иде, анда 32:49.981 --> 32:58.094 хмель шишәләре аска төшә, ә бу сыра кайнату өчен кирәк. 33:00.773 --> 33:07.020 Аннары очкычлар килде. Һәм шулай булды: бу хмель бакчасы урманга шактый якын иде. 33:07.020 --> 33:11.211 Һәм урмандан ераграк булсаң, шулкадәр озаграк йөгерергә туры килде. 33:11.211 --> 33:16.422 Алар янә төшеп китте, мин аларның авариягә дучар булырга җыенуларын уйлаган идем. 33:16.422 --> 33:24.836 Чөнки ул чакта хмель бөтенләй башкача иде, ә бүген барысы да тулысынча үзгәрде, аны чыбыклар белән элеп куярга туры килде. 33:24.836 --> 33:30.500 Һәм бу чыбыкларны урыннарында тотып торган баганалар шактый биек иде. 33:30.500 --> 33:38.172 Һәм очкычлар шулкадәр түбән төшкәч, эчтә экипаж әгъзаларының башларын инде күреп була иде, без 33:38.172 --> 33:43.161 уйладык: «Аллам өчен, алар бит шунда төшеп төшмәячәкләр». 33:43.161 --> 33:47.020 Шулай итеп без акылдан язган кебек йөгердек, һәркем урманга керергә тырышты. 33:47.020 --> 33:51.686 Аннары алар гади генә өскә-аска, алга-артка тибрәнделәр. 33:51.686 --> 33:55.359 Без шулкадәр куркуга баттык, бу бөтенләй акылга сыймаслык иде! 33:57.297 --> 34:04.195 Мин мондый хәлне беркайчан да кабат кичерергә теләмим! Шуңа күрә, өметләнәм, ул беркайчан да кабат булмас. 34:04.195 --> 34:11.392 Бүген аларда башка кораллар һәм шундый әйберләр бар. Ләкин ул бик куркыныч әйбер иде. 34:11.392 --> 34:19.250 Мин яшь теология студенты буларак та ятимнәр йортына бардым; безгә ятимнәр йортына барырга туры килде. 34:19.250 --> 34:23.015 Мин теология студентлары төркеме белән идем. 34:23.015 --> 34:37.900 Һәм без барысын да тыңладык, өйгә кайттык, аннары якынча сигез-тугыз яшьлек бер малай килеп, мине кочаклады да «Әти» диде. 34:37.900 --> 34:46.101 Һәм ул йөрәгемне пычак кебек тишеп үтте! Син моны хәтта күз алдына да китерә алмыйсың. 34:46.101 --> 34:56.758 Шул вакытта мин әйттем: өйләнгәндә ике баланы кабул итәрмен. Һәм мин шулай эшләдем. 34:56.758 --> 35:06.966 Беләсең өчен генә әйтәм: балалар белән, мәсәлән, Альфельдта урамда уйнаганда, яки хәтта Эссенда да, 35:06.966 --> 35:13.305 әтиләре булмау аркасында синдә бер бушлык хисе туа! 35:13.305 --> 35:20.392 Әниләр моны каплый алмый; алар моны табигый рәвештә эшләделәр, бу тулысынча ачык, ләкин бик мөһим. 35:20.392 --> 35:26.742 Һәм бу кайгы мине бик-бик тирән хисләндерде, аннары кочаклашу да шулай ук. 35:26.742 --> 35:33.992 Ватылган кисәкләр белән тулган участоклар. Мәсәлән, яман ис. 35:33.992 --> 35:43.708 Мин Кранцтан киткәнне хәтерлим: башта без Альфельдта идек, шулай бит? Аннары миңа рентген 35:43.708 --> 35:50.461 тикшерүе өчен Ганноверга барырга туры килде. 35:50.461 --> 35:57.422 Һәм анда мин җимерек шәһәр күрдем. Бу минем өчен зур шок булды. 35:57.422 --> 36:04.316 Син хәтта күз алдына да китерә алмыйсың. Болар минем тәҗрибәләрем. 36:04.316 --> 36:08.305 Һәм урамнардагы инвалидлар, әйе, әлбәттә. 36:08.305 --> 36:15.008 Ләкин ул башкача иде. Шуңа күрә без инвалидлар ягыннан үз-үзебезне яклаган идек. 36:15.008 --> 36:24.928 Шуңа күрә ул кулын югалтты, шуңа күрә ул аягын югалтты, шуңа күрә ул авыз белән рәссам булды, яки аяклары белән рәссам булды. 36:27.219 --> 36:31.687 Без шул кешеләрне хөрмәт иттек. 36:31.687 --> 36:39.580 Шулай итеп, бу хис бөтен социаль тукыманы таркалдыра. 36:41.280 --> 36:48.895 Беренче бөтендөнья сугышыннан соң бездә дә, сез белгәнчә, ун ел дәвам иткән Ваймар Республикасы булды, ул вакытта кешеләрне 36:48.895 --> 36:54.304 эксплуатацияләделәр һәм бөтен бу әхлакый төшенкелек башланды. 36:54.304 --> 37:01.367 Әлбәттә, Икенче бөтендөнья сугышыннан соң да бу билгеле бер дәрәҗәдә булган, ләкин минемчә, шул ук дәрәҗәдә түгел иде. 37:01.367 --> 37:06.961 Мин аэропорт янында яши алмас идем, бу мине киеренкелеккә дучар итәр иде. 37:06.961 --> 37:11.773 Тәк кенә тавыш кына түгел, хәтирәләр дә кире кайта. 37:14.354 --> 37:25.812 Һәм алар бик куркыныч хәтирәләр иде. Шуңа күрә сугыштан соң берничә ел буе ул һәр төнне искә төшә иде. 37:28.156 --> 37:33.320 Бәхеткә каршы, вакыт узу белән ул бераз сүрелде. 37:33.320 --> 37:41.257 Ләкин кайчак билгеле вакытларда күпсанлы моторлы очкычлар ишетелсә, һәм алар гади генә реклама 37:41.257 --> 37:47.064 йөртү өчен очканда, мин моны бик шикле дип саныйм. 37:49.211 --> 37:56.977 Миңа бу ошамый. Ул миңа шул вакытларны искә төшерә, һәм алар һич тә күңелле булмады. 37:56.977 --> 38:07.383 Һәм шулчак беренче фосфорлы яндыру бомбалары төшеп, турыдан-туры күмер складына эләкте. Әлбәттә, бу икеләтә начар булды. 38:07.383 --> 38:15.222 Һәм каршы яктагы йорт – урам шулкадәр киң түгел иде – һәм әлбәттә ялкыннар, фосфор, 38:15.222 --> 38:19.780 шунда таралды да бөтен йорт янып көлгә әйләнде. 38:19.780 --> 38:23.601 Һәм менә шунда кешеләр үлгән. Барысы шул... 38:23.601 --> 38:26.562 Әйе, аннары син аларны күмер подвалына гына куясың. 38:26.562 --> 38:37.352 Һәм без урынны җылытыр өчен нәрсәдер алырга теләдек, чөнки ул төгәл түгел иде – көз иде, әмма шулай да инде шактый салкын иде. 38:37.352 --> 38:47.383 Һәм балалар шунда бардылар да моны теләделәр, ул ерак түгел иде, һәм һәрберсенең кулында чиләк бар иде. 38:47.383 --> 38:54.523 Аннары без шунда басып тордык да, ни әйтергә белмәдек. 38:54.523 --> 39:01.888 Без еламадык, ләкин бу чыннан да шок булды! 39:01.888 --> 39:08.238 Һәм сез яшьләргә яки хәзерге карар кабул итүчеләргә, үз тәҗрибәгезгә таянып, массакүләм реклама ясап, яңадан сугышка 39:08.238 --> 39:12.081 әзерләнүгә керешкәнче нәрсәне исәпкә алырга киңәш итәр идегез? 39:12.081 --> 39:20.015 Мин барыгызга да, мөмкин булса, сугышка катнашмаска киңәш итәр идем. 39:20.015 --> 39:29.228 Мондый нәрсәне тасвирлап булмый. Мин сиңа моның турында сөйли алам, ләкин син аның ничек хис ителүен, нинди сынаулар аша узарга 39:29.228 --> 39:34.352 кирәклеген һәм хәтта исән каласыңмы-юкмы икәнен дә белә алмыйсың. 39:34.352 --> 39:45.953 Без әле Мюнхенда булганда, бомбалар һәрвакыт төшкәнгә күрә безгә һәр төн подвалга төшәргә туры килде. 39:45.953 --> 39:51.250 Балачакта син беркайчан да төн буе тынычлап йоклый алмагансың. 39:51.250 --> 39:53.828 Бу чыннан да бик драматик, син моны күз алдына да китерә алмыйсың. 39:53.828 --> 40:03.258 Һәм кырда эшләүчеләр, аларга «Бу миңа туры килми, мин китәм» дип әйтергә мөмкинлекләре диярлек юк. 40:03.258 --> 40:08.919 Бу мөмкин түгел! Аларны атып үтерәләр. Бу бик гадәти иде... 40:08.919 --> 40:14.273 Мин ату турында сөйләгәнгә күрә, бары тик тагын бер нәрсә генә әйтә алам. 40:14.273 --> 40:29.940 Сугыштан соң, ягъни сугыш ахырында, бу сугышның инде һичшиксез югалуы һәм берни дә өстәп алырга мөмкин булмавы 100% ачыклангач, 40:29.940 --> 40:39.562 алар Гитлер тарафыннан карт дип саналган 60 яшьтән өлкән барлык өлкәннәрне һәм 40:39.562 --> 40:47.945 «Фольксштурм»га 14 яшьтән башлап яшьләрне җыеп алдылар. 40:47.945 --> 40:55.695 Аннан соң да аларга әле кавыч эчендәге «дошманны» туктатырга тырышырга туры килде. 40:55.695 --> 41:01.594 Шулай дип аталган ватанын яклау өчен винтовка белән коралландырылган 14 яшьлек 41:01.594 --> 41:06.443 малайның ничек хис итүен күз алдына китереп була. 41:06.443 --> 41:10.930 Һәм 60 яшьлекләр дә иң яхшы хәлдә түгел иделәр. 41:10.930 --> 41:24.257 Һәм сугыш ахырында, американнар инде безнең илгә кереп җиткәч, хәл болай булды: алар алдан ук кайбер 41:24.257 --> 41:31.648 14 яшьлек малайларның качарга теләвен сизгәннәр иде. 41:31.648 --> 41:38.469 Алар беркемгә каршы торырга теләмиләр иде, куркып, өйгә кайтырга теләделәр. 41:38.469 --> 41:49.344 Аларны тотып, иң якындагы агачка элделәр... Бу аннан да явызрак була алмас иде! 41:49.344 --> 41:54.609 Мин ике югары чинлы офицер белән сөйләштем. 41:54.609 --> 41:59.698 Мин аларның берсен аның казармасында күрдем. Мин аларга болай дидем: 41:59.698 --> 42:09.193 Сез яңа әгъзаларыгызны чит ил миссияләренә җибәрмәскә тиешсез! 42:09.193 --> 42:11.734 Аларны өйдә тот! Аларга өйдә калырга әйт! 42:11.734 --> 42:20.719 Һәрхәлдә бу ирекле. Алар моны аңладылар. 42:20.719 --> 42:30.512 Һәм сез хәзер Афганстанда һәм башка җирләрдә яраланган бу солдатларның барлык травматик җәрәхәтләрен күргәч, 42:30.512 --> 42:36.800 «Егетләр, сез бары тик үз-үзегезне гаепли аласыз!» дип әйтерсез. 42:36.800 --> 42:46.439 Сорарга кирәк: бу малайларның мотивлары нинди? Өч мотив бар. 42:46.439 --> 42:51.727 Туганнан килгән яшь идеализм бар. 42:51.727 --> 42:58.453 Ләкин бу яшь кеше аннары адаштырыла. Ул үзенең яхшы эш башкара дип уйлый, ләкин ул бөтенләй дә яхшы түгел! 42:58.453 --> 43:02.148 Афганстандагы сугыш та моны күрсәтте. 43:02.148 --> 43:09.953 Аннары бөтенләй бернигә дә кайгыртмый торган, бернигә дә кызыксынмый торган яшь кеше бар. 43:09.953 --> 43:14.703 Һәм аннары моны маҗара хисе өчен эшләүчеләр дә бар. 43:14.703 --> 43:20.053 Шулай итеп, ул бронетехникасында утыра яки кулында мылтык тотып, үзен көчле итеп тоя – 43:20.053 --> 43:23.755 тормыш һәм үлем хуҗасы. Бу да бер җәлеп итү! 43:23.755 --> 43:33.523 Һәм тагын бер яшь кеше бар, ул үзенә болай ди: «Әгәр мин хәзер Бөекбритания армиясенә керсәм, борчылырга кирәк булмас». 43:33.523 --> 43:39.445 Минем даими эшем бар, хезмәт хакы алам, һәм ахыр чиктә пенсия дә алырмын. Шуннан башка берни юк. 43:39.445 --> 43:47.840 Кимсетергә ярамый: сугыш катнашучылар өчен теләсә кайсы вакытта үлемле булырга мөмкин! 43:47.840 --> 43:57.691 Сугышка ирекле язылучылар, әлбәттә, гаскәрләрнең арткы сафында калмаячаклар, ә фронт сызыгына 43:57.691 --> 44:05.531 җибәреләчәкләр. Һәм бу һәрвакыт гомер өчен куркыныч! 44:05.531 --> 44:16.569 Бу күңелле түгел, һәм моның күңел ачу өчен караган фильмнар яки башка укыган әйберләрегез белән бернинди дә бәйләнеше юк. 44:16.569 --> 44:24.773 Сугыш бик каты һәм, әйткәнемчә, гомер өчен куркыныч тудыручы нәрсә. 44:24.773 --> 44:35.230 Мин беркемгә дә анда барырга киңәш итә алмыйм – һәм «ватаныңны якла», дигән кебек, бераз үзфикерле дә булырга мөмкин. 44:35.230 --> 44:50.157 Миңа ачык: сугыш буыннар буена озак вакытка сузылган йогынты ясый. Сугыш сине беркайчан да җибәрми. 44:50.157 --> 45:03.164 Син инде урнашкан булсаң да, синең Бонн шәһәрендә әти-әнием төзегән йорт һәм бакчаң бар. 45:03.164 --> 45:09.711 Ул сине җибәрми. Син аңа һаман кире кайтасың, бу бик ачык. 45:12.281 --> 45:19.653 Әгәр дә кемдер моның турында хәбәрләр бар дип уйлый икән, мин кайберләрен кешеләрдән ишеткәнмен. 45:19.653 --> 45:35.608 Минем өйдә дә архив бар – Германия кораллы көчләре солдатларының Афганстанда алган травматизациясе. Алар моны күтәрә алмыйлар. 45:35.608 --> 45:51.106 Беренчедән, аларның яраланулары аркасында, ләкин шулай ук аларның гомерләрен куркыныч астына куйганнары өчен аларны хөрмәт 45:51.106 --> 46:01.578 итәр кеше дә юк. Ни өчен? Бу мәгънәсезлекнең мәгънәсе нәрсәдә? 46:01.578 --> 46:12.896 Шулай икән, һәм яшьләр өчен дә моны белү бик мөһим: әзерлекле снайперлар бар. 46:12.896 --> 46:19.537 Солдатлар нәкъ менә шундый – гади солдатлар, һәм алар шулай ук армиянең бер өлеше. 46:19.537 --> 46:32.414 Барлык снайперлар, барлык снайперлар, өйгә кайткач, кешеләрне үтергәннәре факты белән килешә алмаячаклар. 46:32.414 --> 46:40.171 Чөнки төнлә төшләрендә йөзләр кире кайта, һәм алардан котыла алмыйлар. 46:40.171 --> 46:54.872 Нәтиҗә – яисә алкоголь, яисә психотроп наркотиклар, яисә үз-үзеңә кул салу. Һәм бу бөтен сугышка да кагыла. 46:54.872 --> 47:06.711 Ләкин хәтта алар да... – шул исәптән немец снайперлары, американ снайперлары – ватаннарын яклап, аны яхшылап 47:06.711 --> 47:15.227 саклаган немец снайперлары да – моны күтәрә алмадылар. Бу ачык. 47:19.016 --> 47:21.406 Алар башка эшләрне дә тәмамлый алмаячаклар. 47:21.406 --> 47:29.435 Танкта янып үтерелгән иптәшеңне һәм башка шундый куркыныч күренешләрне күргәч, боларның 47:29.435 --> 47:34.297 барысы да яшьләрнең гомер буе хәтерендә кала. 47:34.297 --> 47:44.153 Мин моны шул укытучыдан ишеттем — нәкъ шул укытучыдан, аның мие, диярсең, йөзенә сибелгән иде, Россиядәге кампания 47:44.153 --> 47:53.208 вакытында, граната аның иптәшләрен кисәкләргә бүлгәндә. Аннары ул бу вакыйганы мәктәптә сөйләде. 47:53.208 --> 48:01.797 Әлбәттә, аны шактый яхшы дип санаучылар да булды. Шуңа күрә икесе дә мөмкин. 48:01.797 --> 48:08.289 Алгы сызыкта кайда урнашканыңа карап, ул уңышлы булганмы, юкмы. 48:08.289 --> 48:13.508 Сугышның күптөрле йөзләре бар. 48:13.508 --> 48:23.094 Ләкин халыкны каплап алган сугышның бары тик бер генә йөзе бар: 48:23.094 --> 48:29.202 Ул халыкны, аларның тарихын, үз-үзләренә ышанычларын юк итә. 48:29.202 --> 48:35.127 Әйе, хәзер гади кешеләр бәяли алмаслык дроннар бар. 48:35.127 --> 48:37.977 Син һичшиксез читтә калырсың. 48:37.977 --> 48:45.631 Синә хәзер бернинди махсус әйбер дә кирәкми. Элек булган бөтен җиһазларың хәзер искергән. 48:45.631 --> 48:52.528 Һәм хәзер яисә атом бомбалары, яисә дроннар да кешелекне юк итә. 48:52.528 --> 49:03.773 Шулай итеп, сугышка катнашырга теләгән һәркем, яки идеалист булып, шуңа күрә анда барырга теләгән һәркем... 49:03.773 --> 49:13.656 Ярар, әйтергә кирәк, минем өчен бу бөтенләй... – Мин беркемнең дә мондый эш эшләвен күз алдына да 49:13.656 --> 49:20.600 китерә алмыйм! Бу кино түгел! Бу күңелле дә түгел! 49:20.600 --> 49:27.805 Һәм аннары, бәлки, фильмдә күпер шартлатыла яки шундый берәр нәрсә була. 49:27.805 --> 49:35.930 Ләкин чынбарлык башка; һәр көн һәм һәр сәгать – тормыш һәм үлем мәсьәләсе! 49:35.930 --> 49:45.057 Һәм моны кимсетеп бәяләргә ярамый! Син беркемне дә бәхетле итә алмыйсың. 49:45.057 --> 49:51.713 Ләкин мин моны җентекләп уйлар идем... Син һәрвакыт «юк» дип әйтә аласың. 50:07.486 --> 50:12.343 Буталчык вакытларда сезнең юл күрсәтүче: Kla.TV.