מען זאָל נישט אונטערשאַצן: מלחמה קען זײַן טויטלעך פֿאַר די באַטייליקטע אין יעדן מאָמענט!
די וואָס פֿרײַוויליק פֿאַר מלחמה וועלן זיכער נישט זײַן הינטער די טרופּן, נאָר וועלן געשיקט ווערן צו דער פראָנט־ליניע.
דאָס איז קלאָר. עס איז מיר קלאָר אַז מלחמה האָט אַ השפּעה אויף דורות.
דער קריג לאָזט דיך קיינמאָל נישט. אפילו אויב דו ביסט זיך באַזעצט, האָסט אַ הויז און אַ גאָרטן, וואָס מײַנע
עלטערן האָבן געבויט אין באָן. עס לאָזט דיך קיינמאָל נישט.
אַלע סניפּערס, אַלע סניפּערס, ווען זיי קומען היים, קענען זיי נישט האַנדלען מיטן פאקט אַז זיי האָבן געהרגט מענטשן.
ווײַל בײַ נאַכט אין זייערע חלומות קומען די פּנימער צוריק און זיי קענען זיך נישט פֿון זיי באַפֿרײַען.
דער רעזולטאַט איז אָדער אַלקאָהאָל, אָדער פּסיכאָטראָפּישע דראָגן, אָדער זעלבסטמאָרד.
און דאָס געלט פֿאַר דער גאַנצער מלחמה. מלחמה האָט פילע פֿאַרשידענע פּנים.
אָבער דער קריג וואָס איבער אַ פֿאָלק זיך ברייט, האָט נאָר איין פּנים.
ער פֿאַרניכטעט די מענטשן, זייער געשיכטע, זייער זעלבסט־בטחון.
אַזוי, ווער וויל נאָך זיך אַרײַנמישן אין מלחמה, אָדער ווער איז אַ מין אידעאַליסט און וויל פֿאַר דעם ציל דאָרט גיין...?
נו, איך מוז זאָגן, פֿאַר מיר איז דאָס גאָר… – איך קען אפילו נישט פֿאַרשטעלן אַז עמעצער וואָלט טאָן אַזאַ
זאַך! דאָס איז נישט קיין פֿילם! דאָס איז נישט שפּאַס!
און אפֿשר ווערט אַ בריק אויפֿגעבלאָזן אָדער עפּעס אַזוינס – אין דעם פֿילם. אָבער די רעאַליטעט זעט אַנדערש אויס.
און יעדן טאָג און יעדן שעה, עס גייט וועגן דיין אייגענעם לעבן. און דאָס זאָל נישט אונטערשאַצט ווערן.
דו קענסט קיינעם נישט העלפֿן צו זײַן גליקלעך.
אָבער איך וואָלט צוויי מאָל דערוועגן טראַכטן...! דו קענסט שטענדיק זאָגן ניין.
וואָס מיינט מלחמה? ווי פילע מענטשן אין דײַטשלאַנד ווייסן טאַקע?
וירטועלער קריג עקזיסטירט אין פֿילמען אָדער אין די נייעס.
דער חילוק: דו ביסט נישט אין מיטן דער זאַך, נאָר אַ צוקוקער.
אין דײַטשלאַנד איז שוין מער ווי דרײַ דורות נישט געווען קיין מלחמה.
איצט ריוואַפּן זיך די נאטאָ־לענדער מאַסיוו.
די ליידיקע שטאַט־קאַסעס זעען נישט אויס צו זײַן אַ פּראָבלעם פֿאַר די ביליאָנען וואָס ווערן אויסגעגעבן.
אָבער, לויט אַ לעצטנס געמאַכטער דערקלערונג פֿון דעם פּרעזידענט פֿון דער אַסאָציאַציע פֿון רעזערוויסטן, וואָלטן די דײַטשישע
באַוואָפֿנטע כּוחות אין אַ מלחמה געדאַרפֿט פֿאַרבײַט פֿאַר אַרום 1,000 געפֿאַלענע אָדער שווער פֿאַרוווּנדיקטע סאָלדאַטן פּער טאָג.
דאָס באַטראָגט בערך 1.1 מיליאָן אין דריי יאָר.
ווייל – פֿאַר דער צײַט – זאָל דאָס רובֿ פֿון דעם זײַן פֿרײַוויליק, רעקלאַמירט די בונדעסווער אין
שולן, בײַ בוס־האַלטעס און בעת קינדער־פּראָגראַמען.
ווי אויב עס וואָלט געווען אַ גוט באַצאָלטע אַווענטור־פֿעריע.
אָבער עס גייט וועגן מלחמה! עס גייט וועגן טויטברענגען און געטויט ווערן! עס גייט וועגן חורבן!
די עדות־באריכטן דערמאָנען אונדז וואָס מענטשן אין דײַטשלאַנד האָבן דערלעבט, מענטשן וואָס זענען נישט געווען
צוקוקערס, נאָר די וואָס זענען גלייך באַטראָפֿן געוואָרן.
נישט די אַזוי גערופענע העלדן אויף דער פראָנט־ליניע, נאָר קינדער וואָס נאָך הײַנט טראָגן עמאָציאָנעלע נאַרבען.
איך בין געבוירן געוואָרן אין 1932, און בײַם סוף פֿון דער מלחמה בין איך געווען דרײַצן יאָר אַלט.
און וווּ האָסטו געוואוינט ווען דער קריג האָט אויסגעבראָכן?
ווען דער קריג האָט אויסגעבראָכן אין מינכן, זייער צענטראַל, נו, נישט גאַנץ, אָבער כּמעט אין דער שטאָט־צענטער.
נו, איך בין געבוירן געוואָרן בײַם ים, אָדער בעסער געזאָגט אויפֿן ברעג – אין קראַנץ, מזרח־פּרוסן.
דאָס איז דאָס לאַנד וואָס האָט געליטן אָן אַ סוף.
און ווי אַלט בין איך געווען? ווען מיר זענען אַנטלאָפֿן פֿון קראַנץ, בין איך געווען בערך פֿיר און
דרײַ־פֿערטל יאָר אַלט; איך בין געבוירן אין פֿעברואַר 1940.
מײַן מאַמע איז דאַן אין סעפּטעמבער אַנטלאָפֿן, זי האָט קרענץ מיטן באַן פֿאַרלאָזט, ווײַל זי האָט
געזאָגט אַז די גאַנצע זאַך איז צוזאַמען געפֿאַלן.
וואָרום מיר האָבן שוין געהערט דאָס גרומלען פֿון קאַנאָנען אין דער ווײַטנס און געזען קעניגסבערג ברענען בײַ נאַכט
– נישט מיר קינדער, פֿאַרשטייט זיך, נאָר די דערוואַקסענע.
די באָמבערס זענען איבערגעפֿלויגן און האָבן אַלץ פֿלאַך געמאַכט.
מיר האָבן געוואוינט גלייך אויף דער קאָוסט – ווי פּאַראַדײַז, ווי פּאַראַדײַז!
מיר זענען, אַזוי צו זאָגן, אַרויסגעריסן געוואָרן פֿון דעם גן־עדן.
מײַן מאַמע האָט גענומען דרײַ קינדער בײַ דער האַנט. מיר האָבן געהאַט אַ דינסטמיידל.
נאָר מיט אַ קאָפֿער, דאָס הייסט וואָס מיר האָבן געהאַט אויף אונדזערע רוקן, און דאַן האָבן מיר גענומען דעם
באַן קיין עסטרײַך, וווּ איר שוועסטער האָט געוווינט.
עס האָט אָנגעהויבן אין 1943, און דאַן אין 1944 זענען געווען אַ סך באָמבאַרדירונגען, אַזוי האָבן מיר געמוזט פֿאַרלאָזן מינכן.
מאַמעס מיט קינדער אונטער 14 יאָר האָבן געמוזט גיין.
און אויב זיי זענען נישט געווען גרייט דאָס צו טאָן, האָבן זיי פשוט די קינדער אַליין ערגעץ געשיקט.
איך ווייס נישט וווּ, דערפֿאַר איז עס פֿאַר אונדז נישט געווען וויכטיק, ווײַל מיר האָבן מינכן פֿרײַוויליק פֿאַרלאָזט.
אָבער עס איז געווען זייער שווער צו געפֿינען אַ אָרט צו בלײַבן.
נאָרמאַלערווייַז האָט קיינער וואָס האָט געוואוינט אין דער לאַנד, דאָס הייסט אַרויס פֿון דער שטאָט, אַ ביסל
ווײַט פֿון דער גרויסער שטאָט, נישט געוואָלט שטאָט־וווינער.
ווײַל זיי זענען נישט געפּאַסט צו דער פֿאַרמישער אַרבעט וואָס זיי האָבן געטאָן, דאָס האָבן זיי אונדז געזאָגט.
נישט אין די זעלבע ווערטער, אָבער נו, דו האָסט געוויסט וואָס פּאַסירט.
וואָס פֿאַר זכרונות פֿון דער מלחמה, אויסער דעם געברומען פֿון די קאַנאָנען, אויסער דעם פאקט אַז קעניגסבערג – מיר האָבן עס כּמעט
נישט געזען ווי קינדער, ווײַל מיר זענען אין דער אָוונט געגאַנגען שלאָפֿן – אַז עס איז געווען אומרו, האָבן זיי אונדז דאָס
דערציילט. מיר האָבן געהערט דעם געברומען פֿון די קאַנאָנען.
אָבער דאַן איז עפּעס אויפגעקומען וואָס האָט מיך, אַזוי צו זאָגן, געפֿאָלגט דורך גאַנץ מײַן לעבן.
די אומרוּה, וואָס איז געשאַפֿן געוואָרן דורך דער אַנטלויפֿונג, איז נישט פשוט פֿאַרשוווּנדן; זי בלײַבט ערגעץ.
אַזוי קומסטו קיינמאָל טאַקע אָן. דו בלײַבסט שטענדיק ערגעץ...
אַזוי, היים, היים איז געווען עפּעס זייער וויכטיק פֿאַר מיר, און אויך פֿאַר מײַנע צוויי געשוויסטער.
מיר האָבן נאָך יאָרן לאַנג ווײַטער גערעדט וועגן דער היים.
איך געדענק אַז איך וואָלט געווען גרייט, ווי אַ יונגער מאַן, צו גיין אין מלחמה קעגן די רוסן, צו
באַפרײַען מײַן היימלאַנד, אַזוי צו זאָגן, ווי אַ יינגל.
איך געדענק עס גוט – דו ביסט זיכער באַקאַנט מיט דער הונגערישער אויפשטאַנד פֿון 1956, ווען
בערך 80,000 הונגאַרן האָבן זייער לעבן פאַרלוירן.
און איך בין געווען זעכצן יאָר אַלט אין יענער צײַט, און איך וואָלט געווען גרייט צו גיין קיין אונגאַרן צו קעמפן קעגן די סאָוועטן.
אַזוי איז דאָס געווען אַ געפיל וואָס פשוט איז געווען דעמאָלט.
דאַן איז עפּעס אַנדערש געשען וואָס האָט מיך טאַקע איבערראַשט.
איך האָב געזען אַ פֿילם וועגן די "וואָלף־קינדער". איך ווייס נישט צי דו האָסט עס געזען.
און ווען איך האָב דעם פֿילם געזען, האָב איך אָנגעהויבן צו וויינען אין אַ מאָס וואָס איז
גאָר פרעמד פֿאַר מיר. איך האָב דאָס נישט געוויסט.
דאָס איז געווען אַ מאַן וואָס האָט געוויינט, אָבער טאַקע האָב איך אַזוי פיל געוויינט, אַז די
טרערן האָבן געשטראָמט אַראָפּ אויף מײַן פּנים.
מײַן פֿרוי איז גאָר געשאָקלט געוואָרן: "וואָס איז מיט דיר?"
איך האָב דאָ געזען אַ פֿילם וועגן די וואָלף־קינדער.
און דאַן האָב איך פֿאַרשטאַנען אַז עפּעס אינעווייניק אין מיר איז צעשטערט געוואָרן.
די ליידן און די פּחדים זענען אויך, אַזוי צו זאָגן, דורך דעם פֿילם אַרויסגעבראַכט געוואָרן.
עס איז געווען אַ דאָקומענטאַר־פֿילם – וועגן די קינדער.
די קינדער האָבן זיך באַוויזן, האָבן גערעדט וועגן זיך, וועגן זייער לעבן און אַזוי ווייטער, ווי זיי האָבן זיך געפֿילט.
איך האָב באַגעגנט מענטשן וואָס זענען געווען אין קראַנץ אַליין ווען די רוסן האָבן גענומען קראַנץ, און
וואָס זיי האָבן דאָרט דערלעבט איז געווען שרעקלעך.
די יינגלעך – אפֿשר צען אָדער אַכט יאָר אַלט, אָדער אַ ביסל עלטער – האָבן די גופֿים פֿון די פּלויטן אַראָפּגענומען.
דאָס מיינט אַז מענטשן זענען אַרויסגעקומען פֿון זייערע קעלערן און האָבן דאַן גאָרנישט געהאַט צו עסן און
זענען פֿאַרפֿרוירן צום טויט, זיך האַלטנדיק צו די פּלויטן.
און די מענטשן האָבן זיי דאַן גענומען צום בית־עולם, ווי יונגע מענטשן, צו באַגראָבן זיי.
איך ווייס אויך וועגן פֿאַרגוואַלדונגען, למשל.
איך האָב... מיר האָבן געהאַט אַ נערז פֿון רויטן קרייץ... – אָבער דאָס איז אַלעס געשען נאָך דער
מלחמה, איך מײן די דערפֿאַרונגען פֿון די מענטשן.
אָבער מען מוז אויך זאָגן, אַז עס איז געווען אַ געוואַלד צו גערעכטיקייט, און אַז דער רוסישער נאַכאַלניק אָדער
בורגערמײַסטער איז געווען גאַנץ פֿרײַנדלעך צו די דײַטשישע קינדער.
ער האָט נישט געקענט פיל טאָן. מענטשן האָבן געהונגערט, זיי האָבן פשוט געשטאָרבן ווײַל זיי
האָבן גאָרנישט צו עסן, זיי האָבן געפרירן ביז טויט.
איך קען נאָר זאָגן וואָס איז געשען אין קראַנץ לויט וואָס איך האָב דערנאָך געהערט.
אַזוי זענען טויזנטער און טויזנטער פֿון די איינוואוינער געטאָדעט און געוואַלדיקט געוואָרן.
איך ווייס אַ מעשׂה, למשל – אויב דו ביסט אינטערעסירט, דאָס הייסט, איך ווייס נישט?
אַ שווער שוואַנגערע פֿרוי איז פּשוט אַרויסגעשלעפּט געוואָרן פֿון איר צימער, אַראָפּגעשלעפּט די טרעפּ דורך רוסישע זעלנער.
אָדער אַ יינגל פֿון בערך 15/16 יאָר אַלט, אויף וועמענס בויך אַ רוסישער סאָלדאַט האָט
געטאַנצט ביז זײַנע איינגעדערן זענען אַרויסגעקומען.
אָבער איך האָב דאָס נישט אַליין דערלעבט, איך ווייס דאָס פֿון מענטשן וואָס האָבן דאָס דערלעבט און מיר דערציילט.
צום סוף פֿון דער מלחמה זענען מיר געווען אין דער לאַנד.
און אַזאַ שוואַכע, גאַנץ שלעכט פּלאַנירטע דערווײַטערונג – צוועלף קוואַדראַט־מעטער פֿאַר פֿיר מענטשן, דרײַ קינדער און זייער מאַמע.
און דאָס איז געווען... די פֿאַרם איז געווען אויף דער גאַס, זי איז אַראָפּ געגאַנגען אַ שיפּוע, און מיר זענען דאָרט אויבן געווען.
און דער צימער, וווּ מיר האָבן געוואוינט, איז געווען אַ צוגעבויטע טייל.
און צוריק אַרויס פֿון דער פֿאַרם און צו דעם אָפּענבאַרג.
און עס איז אויך געווען אַ שמאָלע גאַס, אָבער זי איז נישט געווען געפּאַוועט אָדער עפּעס. פשוט אַזוי…
און דאָרט זענען מיר געווען, כּמעט גאָר אַליין.
אַזוי איז קיינער נישט געגאַנגען שפּאַצירן – אויסער אפֿשר בײַ טאָג, ווײַל זיי האָבן אויך נישט געהאַט צײַט דערפֿאַר – חוץ
אויב עס איז געווען עמעצער וואָס האָט נישט געדאַרפֿט אַרבעטן.
און בײַם סוף פֿון דער מלחמה איז אַ גאַנץ באַטאַליאָן פֿון דער וואַפֿען־עס־עס אָנגעקומען.
איך ווייס נישט צי דאָס מיינט עפּעס פֿאַר דיר. עס איז געווען אַ ספּעציעלער איינהייט וואָס האָט אויך געהאַט ספּעציעלע אויפֿגאַבעס.
איך מוז זאָגן, זיי זענען נישט ממש פּובליק געווען; מען האָט נישט געקענט אויספֿינען וואָס זיי טאָן. אָבער מען האָט זיי מורא געהאַט.
און די מענטשן זענען איבער דעם גאַנצן דאָרף צעשפּרייט געוואָרן, האָבן זיך אין עפּעס אַ אַקאָמאָדאַציע
אויפֿגעהאַלטן, איך ווייס נישט וווּ. איך בין נישט דאָרט געגאנגען.
אָבער נאָך דעם וואָס מיר האָבן געוואוינט אַרויס פֿון דער פֿאַרם, וואָס איז געווען נאָר דאָס אַלטע הויז
וואָס איז דאָרט געשטאַנען, איז עס געווען נאָר אַ צוגעבוי.
און מיר האָבן געמוזט אַרומגיין אַלע וועג אַרום דעם אָפּאָל־גאָרטן און דאַן אַרײַן אין דעם הויף צו קומען צום קלאָזעט.
עס איז געווען נאָר אַ פּשוטער, אַ גרוב־קלאָזעט, קען מען זאָגן.
און דאַן זענען דאָרט געווען זאָלדאַטן, און איינער פֿון זיי האָט מיך פּלוצלינג געכאפט בײַם האַנטגעלענק, ווײַל
איך האָב געדאַרפֿט גיין צו דער טואַלעט, און האָט פּרוּווירט מיך אַרײַנצושלעפּן אין דעם שטאַל.
און איך האָב עפּעס געהאַט דאָס געפיל אַז ער האָט נישט געהאַט גוטע כוונות צו דיר.
און איך האָב געשריגן, מאָרדנדיק, וואָס איז נישט מײַן געוויינטלעכע אופֿן זיך אויסצודריקן.
און דאַן, דאַנק גאָט, איז איינע פֿון די בויערס טעכטער געקומען און גלייך איז זי צו אים געגאַנגען –
זי איז געווען אַ שטאַרק מיידל – און האָט געזאָגט:
לאָז דאָס קינד! איצט גלייך! אַנדערש וועל איך אַלעמען צוזאַמען רופן, און דאַן וועסטו באַדויערן!
און ער איז מסתּמא געווען אַזוי איבערראַשט, איך ווייס נישט, אין יעדן פאַל האָט ער מיך טאַקע
אַרויסגעלאָזט, זי האָט מיך געכאפט און מיך געפֿירט צו מײַן מאַמע.
און יאָ, איך האָב דאָס פשוט פֿאַרפּאַסט.
און דאָס איז מיר ווידער שפּעטער געשען, ווען נאָך עמעצער האָט מיך אויך באַשיצט.
און דאָס איז געווען ווען מיר זענען ווידער געווען אין מינכן.
און עס איז שטענדיק געווען אַז עס איז נישט געווען קיין עלעקטריציטעט.
אַזוי ווען מען איז אַרײַנגעגאַנגען אין אַ געבוי אין ווינטער, צום אָוונט, האָט מען גאָרנישט געזען.
אַזוי האָסטו זיך נאָר אויסגעקענט, ווײַל דו האָסט שוין אַ צײַט דאָרט געוווינט.
און איך האָב נאָר געוואָלט אַרײַנגיין אין דעם הויז, און עס איז קיינמאָל נישט געווען פֿאַרשלאָסן, ווײַל דאָס איז נישט
געווען מעגלעך; קיינער האָט נישט געהאַט אַ שליסל פֿון אונטן...
און ער האָט געשטאַנען אין דער טיר פֿון דעם הויז, אין וועלכן איך האָב געוואָלט אַרײַנגיין.
און דאַן האָט ער פּרוּווירט מיך אַרײַנצושלעפּן.
איך האָב ווידער שרעקלעך געשריגן, און דאַן, גליקליך, איז אַ יונגער מאַן אַרויסגעקומען פֿון דער נאַכבאַרדיקער הויז,
וואָס איך האָב געקענט; ער איז געווען אַ ביסל עלטער ווי איך.
און ער האָט אים אויך געקענט, און האָט זיך גלייך צו מיר געקומען, האָט זײַן האַנט צוריקגעצויגן און געזאָגט:
און אויב דו וועסט ווידער אָנרירן יענע מיידל, זי איז מײַן פרײַנדין, וועל איך דיך שלאָגן ביז דו וועסט ווערן אַ פּולפּ!
און דאַן איז ער פֿאַרשוווּנדן אָן קיין שפּור. דאַנק גאָט!
אַזוי איז מײַן טאַטע צוריקגעקומען, און איך בין געווען דער ערשטער וואָס האָט אים געזען – גאָר אויסגעמאַגערט.
ער האָט מסתּמא, איך ווייס נישט זיכער, ער האָט קיינמאָל גאָרנישט דערפֿון געזאָגט, אַנטלאָפֿן פֿון די רײַנער מאַרגן, אַזוי
מוז ער געהאַט די געלעגנהייט. ער איז געווען גאָר אויסגעהונגערט.
און ער האָט טאַקע זייער ווייניק גערעדט וועגן וואָס ער האָט דערלעבט און וועגן דער נאַציסטישער צײַט.
די וואָס זענען צוריקגעקומען פֿון דער מלחמה זענען געווען אָדער פֿאַרוווּנדעט אָדער טראומאַטיזירט, למעשה כּמעט אַלע, אויב זיי
האָבן נישט געהאַט עפּעס אַ ספּעציעלע אַרבעט וואָס איך ווייס נישט.
אַ קינדשאַפֿט־פֿרײַנד פֿון מײַן מוטער האָט אַמאָל אונדז באַזוכט. ער איז גענומען געוואָרן אַ געפֿאַנגענער אין פֿראַנקרײַך און האָט
אונדז דערציילט, אַז די געפֿאַנגענער וואָס זענען דאָרט געווען – איך גלייב עס איז געווען עפּעס נעבן דעם מיטלענדישן
ים – זענען געהאַלטן געוואָרן אין אַ געפֿאַנגענער־לאַגער.
און דאַן יעדן טאָג, אַנשטאָט עסן, האָבן זיי באַקומען קוגומבער־זופּ, און דאַן האָט
בערך האַלב דעם לאַגער געהאַט דיסענטעריע .
און דאַן זענען זיי געשטאָרבן ביסל ביסל, לאָגיש, ווײַל קיינער קען דאָס נישט אויסהאַלטן.
עס איז אויך געווען אַ וועג צו באַזייַטיקן מענטשן.
ער האָט נישט פיל גערעדט וועגן זיך, אָבער ער איז געשטאָרבן אַ יאָר נאָך זײַן באַזוך בײַ
אונדז. איך ווייס נישט, פֿון וואָס ער איז געשטאָרבן.
אָבער ווי איך האָב געזאָגט, זיי אַלע זענען קראַנק געווען, אַלע פֿון זיי.
ווייל דו וועסט נישט איבערלעבן אויף יענער 'דיעט', אין ציטאַט־צייכנס.
דעמאָלט האָט ער מסתּמא נישט געקענט אויסהאַלטן וואָס ער האָט געהאַט ווען ער איז צוריקגעקומען היים צו
זײַן ווייב: די עסן. אפילו אויב ער האָט נישט געהאַט פיל.
און איך ווייס נישט ווי עס איז געווען דעמאָלט, צי מען האָט באַטראַכט דעם פאקט אַז זיי זענען געווען אין
געפאַנגענהייט פֿאַר אַ לאַנג צײַט, אַז מען האָט זיי אפֿשר געגעבן מער עסן־שטאַמפּס אָדער...
איך האָב נישט קיין געדאַנק, איך האָב גאָרנישט וועגן דעם געוויסט און האָב אויך גאָרנישט געהערט.
אָבער נאָרמאַלערווייַז וואָלטן זיי אַלע געמוזט ווערן אונטערזוכט אין שפּיטאָלן. איז דאָס געטאָן געוואָרן?
איך גלייב נישט אַז זיי האָבן געהאַט די מאַטעריאַלן, די מענטשן אָדער די ויסריכט; עס איז געווען אַ נויטשטאַנד.
עס איז אַ מעשה וועגן דעם. מײַן עלטסטע שוועסטער – אַ מאַן איז געקומען צו אונדזער הויז, האָט
געקלאַפּט אויף דער טיר און געפרעגט: "האָט איר ברויט?"
און דאַן האָט מײַן מאַמע געזאָגט: "ניין, מיר האָבן נישט קיין ברויט." מיר האָבן דאָס ברויט אַליין געדאַרפֿט.
און דאַן האָט מײַן עלטסטע שוועסטער געשריגן און געזאָגט: "מאַמע, דו קענסט נישט פשוט לאָזן דעם מענטש אַזוי גיין."
און דאַן האָט מײַן מאַמע זיך געגעבן און געגעבן דעם מאַן אַ ברויט. אַזוי איז עס געווען דעמאָלט.
און מײַן מאַמע האָט עס געטאָן אַזוי גוט ווי זי האָט געקענט.
און מיר האָבן געמוזט זען פֿאַר זיך, ווי מיר קענען באַקומען עסן.
מײַנע עלטערן האָבן דאַן פֿון דער שטאָט אַלפֿעלד אַ שטיק גאָרטן־לאַנד באַקומען, וואָס זיי האָבן געמוזט אַליין באַאַרבעטן.
דערנאָך זענען מיר מיט אונדזער מוטער געגאַנגען אין פֿעלד צו גלאַענען .
און מיר האָבן אויך געשטאָלן רוטעס און, פֿאַרשטייט זיך, האָבן מיר געמוזט זאָרגן אַז די פֿעלד־וואַכטער,
וואָס זענען געווען באַוואָפֿנט, זאָלן אונדז נישט כאַפּן.
פֿאַרשטייט זיך, זיי וואָלטן אונדז נישט געשאָסן, דאָס איז גאָר קלאָר, אָבער זיי וואָלטן אונדז אַוועקגעטריבן.
גנבֿן רויטע ביץ צו מאַכן זיראָפּ פֿון זיי.
מײַן טאַטע האָט אין זײַן טאָגבוך געשריבן אַז מיר אַלע זענען געווען אונטערערנערט.
מיר זענען געווען אַזוי אונטערערנערט, אַז מיר האָבן אויך אַנטוויקלט דערמאָגן־קרענקן – רונדווירמען און אַזוי ווייטער.
און דאַן האָב איך אַליין געמוזט גיין קיין קליין־וואַלסערטאַל אין עסטרײַך צו זיך אויסצוהיילן, ווײַל איך האָב באַקומען
טובערקולאָזע, ספּעציפֿיש הילאַר־טובערקולאָזע (אַ באַקטיריעלע לונגען־קרענק וואָס באַפֿאַלט די לימפֿ־קנאָטן).
אַזוי איז עס געווען. איבער אַלץ, איך געדענק נאָך זייער קלאָר דעם אַזוי גערופֿענעם קאָרן־בראָט.
איך ווייס נישט צי דו האָסט אַמאָל דערפון געהערט.
אַזוי אַנשטאָט גריינער איז געווען מײַז פֿון די אַמעריקאַנער.
עס האָט בכלל נישט געשמאַקט, מיר האָבן עס נישט ליב געהאַט.
אין די ערשטע יאָר אָדער צוויי האָסטו פשוט געמוזט עס אויסהאַלטן.
קיינער בוטער איז אויך נישט געווען, דאָס איז גאָר קלאָר, עס איז געווען מאַרגאַרין.
עס איז אויך נישט געווען קיין האָניק, נאָר קינסטלעכער האָניק.
מיר זענען אַרומגענומען געוואָרן דורך אַפּאַרטמענט־בלאָקן און חורבנות.
אין עסן, למשל, האָבן מיר ווי קינדער שטיינער געשפּרונגען.
איך ווייס נישט צי איר זענט באַקאַנט מיט דעם טערמין.
אַזוי, זאַמלט ציגל פֿון די חורבֿה־ערטער, אַרבעט אויף זיי מיט אַ האַמער, און אַזוי ווײַטער.
אָדער, למשל, האָב איך געזאַמלט שאַראַ־מעטאַל, כדי צו קויפן מילך מיטן געלט וואָס איך האָב
פאַרדינט. איך האָב דאָס געטאָן ווי אַ יינגל, כמובן.
צו העלפֿן שטיצן די משפּחה, אויב איר ווילט.
אַזוי איז עס געווען. מיר זענען אפילו געגאנגען אַזוי ווייט אַז מיר האָבן מיט אַ האַמער צעבראָכן די דאַונפּייפּס פֿון די
רעגן־גוטערס, כדי צו דערגרייכן די געשמאָדענע אײַזן, ווײַל געשמאָדענע אײַזן איז געווען באַזונדערס ווערטפֿול.
אין אָנהייב פֿון דער מלחמה האָבן מיר באַקומען עסן־שטאַמפּס – אַזוי האָבן זיי זיי גערופֿן.
און פֿאַר אַלע אין דער משפּחה – קינדער אונטער זעקס יאָר האָבן באַקומען מער, בייביז האָבן באַקומען אַ ביסל מער און נאָך
עפּעס – אָבער צי דאָס איז געווען בייבי־עסן, קען איך נישט זאָגן.
יאָ, און די עסן פֿאַר די דערוואַקסענע איז געווען ממש ספּאַרטאַניש. עס איז קיינמאָל נישט געווען גענוג צו אײַך אָנפֿילן.
קאַרטאָפֿל זענען געווען בנימצא נאָר אויב עמעצער ערגעץ האָט זיי פֿאַרקויפֿט.
דו האָסט קיינמאָל נישט געוואוסט, וווּ צו גיין צו באַקומען וואָס דו האָסט געדאַרפֿט. לפּחות, דאָס
איז געווען דער פאַל בשעת מיר זענען געווען אין מינכן.
עס איז געווען אַזוי שווער אין דער לאַנד. די בויערן האָבן נישט געוואָלט גאָרנישט אַוועקגעבן.
אַזוי האָסטו געהאַט עטלעכע זאַכן צו טוישן וואָס זיי האָבן ליב געהאַט, דעמאָלט האָבן זיי דיר עפּעס צוריקגעגעבן,
אָבער דאָס קומענדיקע מאָל האָסטו גאָרנישט מער געהאַט.
ווײַל אין אַ געוויסן מאָמענט וועלן אַלע פֿאַרזאָרגונגען אויסגעגאַנגען זײַן.
נו, איך ווייס ווי הונגער זעט אויס – און ווי עס פילט זיך...
איך קען דאָס זיכער באַשטעטיקן.
אַזוי האָט מײַן טאַטע דאַן געמוזט זיכער מאַכן אַז ער האַלט די משפּחה לעבן.
און דערנאָך האָט ער געשפּיאָנט פֿאַר די אמעריקאנער און בריטישן אין מזרח. דאָס האָט אים געגעבן געלט פֿאַר זײַן משפּחה.
דאָס איז קלאָר פֿון זײַן טאָגבוך און ווי שווער עס איז געווען פֿאַר אים.
ער האָט נישט געקענט פֿאָרן מיטן אויטאָ, האָט געמוזט איבערגיין די גרענעץ און אַזוי ווײַטער, און דאַן האָט ער
עפּעס געדאַרפֿט פאַרברענגען די נאַכט אין די באַן־שטאַנציעס.
אַזוי איז עס פֿאַר אים נישט געווען אַזוי גרינג.
ער האָט שפּעטער געהאַט אַ ביוראָ אין מינכן און אויך אין בערלין.
די בונדענער זענען דעריבער זייער באַאײַנדרוקט געוואָרן פֿון זײַנע באַריכטן – ער איז געווען אַ זייער גוטער שרײַבער.
און די פֿאַרגוואַלדונגען זענען שטענדיק באריכטעט געוואָרן.
און מיר האָבן אויך באַקענט מענטשן מיט וועמען מיר האָבן געוואוינט.
למשל, אין עסן, אין דעם אַפּאַרטמענט־בלאָק וווּ מיר שפּעטער זענען אונטערגעשטעלט געוואָרן.
מײַנע עלטערן האָבן דאַן זיך אַריבערגעצויגן קיין עסן, ווײַל מײַן טאַטע האָט דאָרט איבערגענומען דעם
ביזנעס־רעדאַקציע־אָפּטייל פֿון דער צײַטונג "נויע רוהרצאַײַטונג".
מיר קינדער האָבן דאָס געוואוסט, מיר האָבן עס געוואוסט. און די פּנים פֿון די פֿרויען זענען קיינמאָל מער נישט געווען פריילעך.
דאָס האָט געמאכט אַ לאַנג־בלייביקן אײַנדרוק. איינע פֿון אונדזערע טאַנטעס איז דעפּאָרטירט געוואָרן קיין סיביר.
צענדליקער דײַטשישע יוגנטלעכע זענען געשטאָרבן אין אירע אָרעמס. זי האָט אויך געשריבן לידער וועגן דעם.
זיי אַלע קוקן מערבֿ, האָט זי געזאָגט.
זיי האָבן שטענדיק געוואָלט קוקן צום מערב, וווּ די זון גייט אונטער, וווּ דייטשלאַנד איז.
דאָס לעבן מיט די רוסן איז געווען אומגלויבלעך שווער.
די נאָך־מלחמה־צײַט איז געווען, לאָמיר זאָגן, אַז מיר, די פליטים פֿון מזרח, זענען נישט באַזונדערס, לאָמיר זאָגן, באַגריסט
געוואָרן דורך די היגע באַפעלקערונג. דאָס איז נישט געשען.
מיר האָבן געמוזט טיילן אונדזערע זאַכן מיט די היגע.
טיילן וווינונג, טיילן קליידער, טיילן עסן, און אַזוי ווייטער און אַזוי ווייטער.
איינער פֿון די ערגסטע סיטואַציעס איז געווען דער בונקער, דער לופט־רעיד־שילטער אין נאָכערבערג.
אַ געוואַלדערטער קעלער, אַרײַנגעגראָבן אין דעם באַרג, געבויט צו שפּײַכן געטראַנקען, בעיקר
וויין אין דער פאַרגאַנגענהייט און שפּעטער ביר.
און עס איז געווען אַ אַלאַרם, און – די גאַנצע זאַך איז שוין געווען גאַנץ נאָענט, דו האָסט דאָס געוויסט – און דאַן מיר, מײַן
באָבע און איך, זײַנען געווען נאָר צוויי, זײַנען אַרײַנגעגאַנגען דאָרט, און דאַן זײַנען געווען,
ווי איך האָב שפּעטער געפֿונען, דרײַ טויזנט מענטשן.
און ווען דער אַלאַרם האָט זיך געענדיקט, האָבן מענטשן אין פּאַניק געשווינט צו דער אַרויסגאַנג.
און עס זענען בערך צען אָדער מער, איך ווייס נישט פּינטלעך, מענטשן וואָס זענען געטראַמפּלט געוואָרן – ליטעראַליש...
און דאָס איז געווען שרעקלעך, פֿאַרשטייט זיך! מיר האָבן נאָר דערנאָך דערפֿון געהערט.
און די לופט דאָרט איז געווען אַזוי שלעכט, אַז עטלעכע מענטשן זענען פשוט צונצופאַלן, נישט ווייט פֿון דער ערד; די אַנדערע האָבן זיך אַ
ביסל צוריקגעצויגן, און דאַן זענען זיי געפאלן אויף דער ערד, און דו האָסט זיי נישט נאָר איבערגעטרעטן, נאָר מסתּמא אויף זיי געטרעטן.
איך קען זיך נישט פֿאָרשטעלן אַז עס זאָל זײַן אַנדערש.
יאָ, דאָס זענען נישט פֿריילעכע געשעענישן, ווען דו האָסט געהאַט אַזאַ עלטער, בין איך געווען נאָר עלף...
איך מיין אַז עס איז געווען אין 1943 ווען עס האָט טאַקע אָנגעהויבן.
דערנאָך זענען פֿאָספֿאָר־באָמבען אַראָפּגעלאָזט געוואָרן, וואָס האָבן זיך אויפגעריסן ווען זיי האָבן דעם
באָדן געטראָפֿן, און האָבן אַלע פֿאָספֿאָר אַרויסגעלאָזט, וואָס גלייך האָט זיך אָנגעצונדן.
און דאַן איז די גאַנצע גאַס, וווּ מיר האָבן געוואוינט, אין פֿײַער געווען, און די פֿלאַמען האָבן שוין הויך אַרויף געשאָסן.
און אַזוי האָבן אַלע – מײַן עלטערער ברודער, מײַן מאַמע און איך – געמוזט שטיין בײַ די פֿענצטער און אויסמאַכן די פֿענצטער־ראַמען,
ווײַל אויב די פֿלאַמען וואָלטן זיי דערגרייכט, וואָלטן זיי געברענט און די גלאָז־פּלאַטעס
וואָלטן צעבראָכן, און דאַן וואָלט גאָרנישט געבליבן.
און דאָס איז נישט באַזונדערס אָנגענעם, ווײַל מען האָט נישט געקענט באַקומען פֿענצטער.
דאָס איז געווען כּמעט אַלץ וואָס דו האָסט געדאַרפֿט. אויב דו האָסט נישט באַקומען גאָרנישט פֿון קיינער אָדער האָסט נישט געהאַט
קיין קרובֿים וואָס האָבן אַזעלכע זאַכן, דאַן יאָ, דו האָסט פשוט געמוזט לעבן מיט וואָס דו האָסט געהאַט, צי
דו האָסט געהאַט פֿענצטער־גלאָז אָדער נישט אין ווינטער, עס האָט נישט געמאַכט קיין חילוק.
אפילו נאָך דער מלחמה האָבן מיר געוואוינט אין אַ דירה אָן פֿענצטער־גלאָז, ווײַל מען האָט נישט געקענט קריגן
קיין. און עס זענען נישט געווען קיין פֿענצטער־גלאָז.
נו, איך מיין אַז זיי האָבן זיי פארקויפֿט אויף דעם שוואַרצן מאַרק, אָבער אין דער אמתער וועלט האָט מען נישט
געקענט באַקומען קיין דיסק וואָס עמעצער האָט ערגעץ געקויפֿט.
און האָסטו געהאַט דעם אײַנדרוק בשעת דער מלחמה אַז די מלחמה האָט קינדער אין באַטראַכטונג גענומען?
איך האָב נישט באַקומען דעם אײַנדרוק.
ווײַל ווען מיר זענען נאָך געווען אין דער לאַנד, האָבן מיר געמוזט אויסגראָבן קאַרטאָפֿל און רוטעס, כּדי אַז אַלע
פליטים וואָס זענען געקומען פֿון מזרח זאָלן ווערן געגעבן עסן.
און דאַן האָבן די פֿליִגער אָנגעהויבן שיסן אויף אונדז. זיי האָבן אַזוי נידעריק געפֿלויגן, אַז מען האָט
געקענט זען די קאָפּן פֿון די פּיילאָטן אין דער קאָקפּיט.
זיי האָבן נישט געצילט גלייך אויף אונדז, אָבער ווי אַ קינד ווייסטו דאָס נישט. דו מיינסט נאָר: ער וויל מיך שיסן.
איך בין געלאָפֿן פֿאַר מײַן לעבן, אַזוי האָב איך געמיינט אַז איך וועל עס נישט מאַכן.
און אַמאָל, בשעת דער מלחמה, האָב איך געמוזט גיין צום דענטיסט.
צו דער נעקסטער שטאָט האָב איך נישט געקענט גיין אַזוי ווייַט, ווײַל עס איז געווען אַזוי הייס.
עס איז געווען גאַנץ הייס אין זומער, און ווי איך האָב פריער געזאָגט, 30 גראַד איז גאָרנישט אומגעוויינטלעך.
איך האָב געמוזט אַ ציין אַרויסצויגן. און דאַן בין איך ווידער צוריקגעפֿאָרן מיטן בײַסיקל.
מיר האָבן געהאַט נאָך אַ ביציקל, אָבער זיי האָבן עס שפּעטער פֿון אונדז געשטאָלן.
און דאַן איז נאָך איינער אַראָפּגעקומען מיטן עראָפּלאַן.
די קאָרן־אױרן זענען געווען גאַנץ הויך, אַזוי בין איך פשוט אַרײַן אין פֿעלד, האָב זיך אַרױפֿגעוואָרפֿן אויף
די קאָרן־אױרן און פשוט געוואָרפֿן דעם בײַסיקל אַוועק.
און דאַן האָט ער ווידער אויף מיר געשאָסן.
און עס איז געשען דריט מאָל, ווען דאָרט זענען געווען אַ סך מענטשן, ווײַל עס איז געווען די ערנטע פֿון די האָפּ־שטאַמען, וווּ
די האָפּ־קאָנעס אַראָפּקומען, וואָס מען דאַרף פֿאַר ברויען ביר.
און דאַן זענען די פֿליִגער געקומען. און אַזוי איז עס געווען: דער האָפּ־גאָרטן איז געווען גאַנץ נאָענט צום וואַלד.
און ווי ווייטער דו ביסט געווען פֿון דעם וואַלד, אַזוי לאַנגער האָסטו געדאַרפֿט לויפֿן.
זיי זענען ווידער אַראָפּ, איך האָב געמיינט אַז זיי וועלן קראַשן.
ווײַל האָפּס דעמאָלט, איז הײַנט אַלץ גאָר אַנדערש, האָט מען זיי געמוזט אויפהענגען מיט דראָטן.
און די פּאָלעס וואָס האָבן געהאַלטן די דראָטן אין אָרט, זענען געווען גאַנץ הויך.
און נאָך דעם וואָס די פֿליִגער זענען אַזוי נידעריק אַראָפּגעגאַנגען און מען האָט שוין געקענט זען די קאָפּן
פֿון די מאַנשאַפֿט־מיטגלידער אינעווייניק, האָבן מיר געמיינט: פֿאַר גאָטס ווילן, זיי וועלן דאָך נישט אַראָפּפֿאַלן דאָרט.
אַזוי האָבן מיר געלאָפֿן ווי משוגעים, יעדער האָט פּרוּווט אַרײַנצוגיין אין די וואַלדער.
און דאַן האָבן זיי פשוט געשאָסן אַרויף און אַראָפּ, צוריק און פאָרויס.
מיר זענען געווען אַזוי דערשראָקן, דאָס איז געווען משוגע!
איך וויל קיינמאָל מער נישט דערלעבן עפּעס אַזוינס! אַזוי, איך האָף אַז דאָס וועט קיינמאָל מער נישט פּאַסירן.
הײַנט האָבן זיי אַנדערע וואָפֿנס און אַזוי ווייטער. אָבער דאָס איז געווען אַ שרעקלעכע זאַך.
ווי אַ יונגער טעאָלאָגיע־סטודענט האָב איך אויך באַזוכט אַ יתומים־היים; מיר האָבן געמוזט באַזוכן אַ יתומים־היים.
איך בין געווען מיט אַ גרופּע טעאָלאָגיע־סטודענטן.
און מיר האָבן אַלץ געהערט און אַזוי ווייטער, זענען מיר ווידער היים געגאנגען, און דאַן איז אַ יונגער יינגל
אָנגעקומען, אפֿשר אַכט אָדער נײַן יאָר אַלט, האָט ער זײַנע אָרעמער אַרומגעלייגט אַרום מיר און געזאָגט "טאַטע".
און דאָס האָט מײַן האַרץ דורכגעשטאָכן ווי אַ מעסער! דו קענסט זיך בכלל נישט פֿאַרשטעלן.
און אין יענער צײַט האָב איך געזאָגט אַז ווען איך וועל חתונה האָבן, וועל איך צוויי קינדער אַדאָפּטירן. און דאָס האָב איך געטאָן.
נאָר אַז דו זאָלסט וויסן, די טרויער וואָס דו פילסט ווען דו שפּילסט מיט קינדער, דרויסן אין אַלפֿעלד למשל, אָדער
אפילו אין עסן, און זיי האָבן נישט קיין טאַטעס, עפּעס פעלט!
מוטערס קענען דאָס נישט קאָמפּענסירן; זיי האָבן דאָס געטאָן אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן, דאָס
איז גאָר קלאָר, אָבער עס איז זייער וויכטיק.
און דער צער האָט מיך זייער, זייער טיף באַרירט, אַזוי ווי דער אַרומשלאָג דערנאָך.
די פּלאַץ פֿול מיט ברוכמאַטעריאַל. דער שלעכטער גערוך, למשל.
איך געדענק ווען מיר האָבן קראַנץ פֿאַרלאָזט, מיר זענען ערשטער אין אַלפֿעלד געווען, ריכטיק? און דאַן האָב איך
געמוזט גיין קיין האַנאָווער פֿאַר אַ רענטגען־אונטערזוכונג.
און דאָרט האָב איך געזען אַ חרובֿע שטאָט. דאָס איז געווען אַ שאָק פֿאַר מיר.
דו קענסט זיך בכלל נישט פאָרשטעלן. דאָס זענען מיינע דערפֿאַרונגען.
און די פּאַנגעס אויף די גאַסן, יאָ, זיכער.
אָבער דאָס איז געווען אַנדערש. אַזוי האָבן מיר זיך באַשיצט, וואָס די קראַפּלען באַטרעפֿן.
דערפֿאַר האָט ער פֿאַרלוירן זײַן אָרעם, דערפֿאַר האָט ער פֿאַרלוירן זײַן פֿוס, דערפֿאַר איז ער
געוואָרן אַ מויל־מאָלער, אָדער אַ מאָלער מיט זײַנע פֿיס.
מיר האָבן יענע מענטשן געאַכטעט.
אַזוי, דאָס געפיל אַז די גאַנצע געזעלשאַפֿטלעכע געוועב צעפֿאַלט זיך.
נאָך דער ערשטער וועלט־מלחמה האָבן מיר אויך געהאַט יענע צען יאָר, די וויימערער רעפּובליק, ווי איר ווייסט, ווען
מענטשן זענען אויסגענוצט געוואָרן און דער גאַנצער מאָראַלישער אַראָפּגאַנג האָט זיך אָנגעהויבן.
פֿאַרשטייט זיך, דאָס האָט אויך נאָך דער צווייטער וועלט־מלחמה אין אַ געוויסן זין
עקזיסטירט, אָבער נישט אַזוי שטאַרק, לויט מײַן מיינונג.
איך קען נישט לעבן נאָענט צום פֿליפֿעלד, דאָס וואָלט מיר געבן צו פיל דרוק.
נישט נאָר דער טומל, נאָר אויך די זכרונות קומען צוריק.
און דאָס זענען געווען שרעקלעכע זכרונות. נאָך דער מלחמה זענען געווען עטלעכע יאָר, ווען זיי האָבן זיך יעדן נאַכט געוויזן.
צום גליק איז דאָס מיט דער צײַט אַ ביסל פֿאַרבלאָזן.
אָבער ווען איך הער אַ סך מאָטאָריזירטע פליגער, וואָס מאָל פּאַסירט בײַ געוויסע צײַטן, און ווען זיי נאָר פֿליִען
אַדווערטייזמענטן אָדער עפּעס אַזוי, געפֿין איך דאָס זייער חשוד.
איך האָב דאָס נישט ליב. עס דערמאָנט מיך די צײַטן, און זיי זענען געווען גאָר נישט פֿריילעך.
און דאָס איז געווען פּונקט ווען די ערשטע פֿאָספֿאָר־אינצענדיר־באָמבען זענען געפֿאַלן, גלײַך אין אַ
קאָלע־לאַגער. דאָס איז געווען צוויי מאָל שלעכט, כמובן.
און דאָס הויז אויף דער אַנדערער זײַט, נו, די גאַס איז נישט געווען אַזוי ברייט, און פֿאַרשטייט זיך, די פֿלאַמען –
דער פֿאָספֿאָר – האָבן זיך דאָרט אויסגעשפּרייט, און דאַן איז דאָס גאַנצע הויז אָפּגעברענט.
און דאָרט זענען די מענטשן געשטאָרבן. דאָס איז עס...
יאָ, און דאַן לייגסטו זיי פשוט אין דעם קאָלע־קעלער.
און מיר האָבן געוואָלט קריגן עפּעס צו הייסן דעם אָרט, ווײַל עס איז נישט ממש געווען – עס איז געווען
האַרבסט, אָבער אפילו אַזוי איז עס שוין געווען גאַנץ קאַלט.
און די קינדער זענען דאָרט געגאנגען און האָבן דאָס געוואָלט, עס איז נישט געווען ווייט,
און יעדער האָט געהאַט אַ עמער אין זײַנע הענט.
און דאַן האָבן מיר דאָרט געשטאַנען און האָבן נישט געוווּסט וואָס צו זאָגן.
מיר האָבן נישט געוויינט, אָבער דאָס איז געווען אַ ריכטיקער שאָק!
און וואָס וואָלט איר געזאָגט צו יונגע מענטשן אָדער צו הײַנטיקע באַשלוס־נעמער, לויט אייער דערפֿאַרונג, וואָס זיי
זאָלן באַטראַכטן איידער זיי אָנהייבן שטאַרק רעקלאַמירן און זיך ווידער אויסשטאַטן פֿאַר אַ מלחמה?
איך וואָלט פשוט אַלעמען ראַטן זיך נישט אַרײַנמישן אין מלחמה, אויב עס איז בכלל מעגלעך.
אַזאַ זאַך קען מען נישט באַשרײַבן. איך קען דיר דערציילן וועגן דעם, אָבער דו קענסט נישט וויסן ווי עס פילט זיך און
וואָס דו מוזסט דורכגיין, אָדער צי דו בכלל וועסט איבערלעבן.
ווען מיר זענען נאָך געווען אין מינכן, האָבן מיר יעדן נאַכט געמוזט אַראָפּגיין אין דעם
קעלער, ווײַל די באָמבען זענען שטענדיק געפֿאַלן.
אַזוי האָסטו קיינמאָל נישט געהאַט אַ נאַכט, ווען דו האָסט געקענט שלאָפֿן דורך די גאַנצע נאַכט ווי אַ קינד.
דאָס איז ממש דראַמאַטיש, דו קענסט זיך נישט פאָרשטעלן.
און די וואָס זענען אין פֿעלד, וואָס האָבן כּמעט נישט קיין געלעגנהייט צו זאָגן: "דאָס פּאַסט מיר נישט, איך גיי אַוועק."
דאָס איז אוממעגלעך! זיי וועלן ווערן געשאָסן. דאָס איז געווען גאַנץ נאָרמאַל...
איך קען נאָר זאָגן נאָך איין זאַך, ווײַל איך רעד וועגן שיסן.
נאָך דער מלחמה, דאָס הייסט בײַם סוף פֿון דער מלחמה, ווען עס איז שוין געווען הונדערט פּראָצענט זיכער אַז די מלחמה איז זיכער
פאַרלוירן און אַז מען קען מער גאָרנישט געווינען, האָבן זיי צוזאַמענגעפֿירט אַלע עלטערע, דאָס הייסט די וואָס זענען געווען 60
יאָר און עלטער, וואָס היטלער האָט געהאַלטן פֿאַר אַלט, און די יונגע מענטשן פֿון 14 יאָר און
עלטער פֿאַר דעם "פֿאָלקסשטורם" (פֿאָלקסשטורעם).
און דאַן האָבן זיי נאָך געמוזט פּרוּוון אָפּשטעלן דעם "פֿײַנט" – אין ציטאַט־צייכנס.
מען קען זיך פאָרשטעלן ווי אַ 14-יאָריקער זיך פילט ווען ער איז אויסגעשטאַטעט מיט אַ
געווער צו באַשיצן זײַן אַזוי גערופענעם היימלאַנד.
און די זעכציק־יאָריקע זענען אויך נישט געווען פּונקט אין זייער בעסטער צושטאַנד.
און דערנאָך בײַם סוף פֿון דער מלחמה, ווען די אמעריקאנער שוין זענען אַרײַנגעמאַרשירט אין אונדזער לאַנד, איז עס
געווען אַזוי: זיי האָבן פריער באַמערקט אַז עטלעכע 14-יאָריקע יינגלעך האָבן געוואָלט אַנטלויפֿן.
זיי האָבן ניט געוואָלט זיך מער קעגן קיינער אויפשטעלן, זיי האָבן מורא געהאַט און געוואָלט גיין היים.
זיי האָבן זיי געכאפט און זיי געהענגט אויף דעם נאָענסטן בוים... עס קען נישט זײַן מער ברוטאַל!
איך האָב גערעדט מיט צוויי אָפֿיצירן, הויך־ראַנגיקע אָפֿיצירן.
איך האָב איינעם פֿון זיי אין זײַן באַראַק באַזוכט. איך האָב זיי דאָס געזאָגט:
איר טאָרט נישט אַרויסלאָזן אייערע נײַע מיטגלידער פֿאַר אויסלענדישע מיסיעס!
האַלט זיי אין שטוב! זאָג זיי צו בלײַבן אין שטוב!
עס איז בכל־זאת פֿרײַוויליק. זיי האָבן דאָס פֿאַרשטאַנען.
און ווען איר זעט אַלע די טראומאַטישע פאַרווונדונגען וואָס די זעלנער האָבן איצט געליטן אין אַפֿגאַניסטאַן און אַנדערש, קענט איר
זאָגן: "חבֿרה, איר האָט נאָר אייערע אייגענע זיך צו באַשולדיקן!"
מען דאַרף פֿרעגן, וואָס איז דער מאָטיוו פֿון די יינגלעך? עס זענען דרײַ מאָטיוון.
עס איז אַ יוגנטלעכע אידעאַליזם וואָס איז איינגעבוירן.
אָבער דער יונגער מענטש ווערט דאַן פֿאַרפֿירט. ער גלייבט אַז ער טוט עפּעס גוטס, אָבער דאָס איז בכלל נישט גוט!
דער קריג אין אַפֿגאַניסטאַן האָט דאָס אויך געוויזן.
דאַן איז דאָ דער יונגער מענטש וואָס בכלל קערט זיך נישט וועגן גאָרנישט, וואָס איז בכלל נישט אינטערעסירט אין קיין זאַך.
און דאַן זענען דאָ יענע וואָס טוען עס פֿון אַ דאָרשט נאָך אַוואַנטורע.
אַזוי זיצט ער אין זײַן פּאַנצער־פֿאָרמיטל אָדער האַלט אַ געווער אין דער האַנט און פֿילט זיך שטאַרק – אַ
הער פֿון לעבן און טויט. דאָס אויך איז אַ פֿאַרפֿירונג!
און דאַן איז דאָ דער אַנדערער יונגער מענטש וואָס זאָגט צו זיך: נו, אויב איך טרעט איצט אַרײַן אין
די בריטישע אַרמיי, דאַן דאַרף איך זיך נישט זאָרגן.
איך האָב אַ שטענדיקע אַרבעט, איך קריג מײַן געהאַלט, און לעסאָף וועל איך באַקומען מײַן פּענסיע. דאָס איז אַלץ.
מען זאָל נישט אונטערשאַצן דעם פאקט אַז מלחמה קען זײַן טויטלעך פֿאַר די וואָס זענען דערין אין יעדן מאָמענט!
די וואָס פֿרײַוויליק פֿאַר מלחמה וועלן זיכער נישט זײַן אין דער הינטערשטער שורה פֿון די טרופּן, נאָר וועלן געשיקט
ווערן צו דער פראָנט־ליניע. און דאָס איז שטענדיק לעבן־געפערלעך!
עס איז נישט שפּאַסיק, עס האָט גאָרנישט צו טאָן מיט קיין קינאָ־פֿילמען אָדער אַנדערע זאַכן וואָס
איר קענט לייענען ערגעץ פֿאַר שפּאַס אָדער עפּעס.
מלחמה איז אַ זייער האַרב און, ווי איך האָב געזאָגט, אַ לעבן־געפֿערלעכע זאַך.
איך קען קיינעם נישט רעקאָמענדירן צו גיין דאָרט – און "פֿאַרטיידיקן די פֿאָטערלאַנד", ווי מען
זאָגט – מען קען אויך אַ ביסל אייגננוציק טראַכטן.
עס איז מיר קלאָר אַז מלחמה האָט אַ לאַנג־צײַטיקן השפּעה אויף דורות. מלחמה לאָזט דיך קיינמאָל נישט גיין.
אפילו אויב דו ביסט שוין באַגרינדעט, האָסטו אַ הויז און אַ גאָרטן, וואָס מײַנע עלטערן האָבן געבויט אין באָן.
עס וועט דיך נישט לאָזן גיין. דו קומסט שטענדיק צוריק צו עס, דאָס איז גאָר קלאָר.
און אויב עמעצער מיינט אַז עס זענען באריכטן וועגן דעם, האָב איך געהערט עטלעכע פֿון זיי פֿון מענטשן.
איך האָב אויך אַ אַרכיוו בײַ מיר אין שטוב – טראומאַטיזאַציע פֿון דייטשישע זאָלדאַטן אין
אַפֿגאַניסטאַן. זיי קענען זיך נישט דערמיט אָפּהאַנדלען.
ערשטנס, צוליב זייערע פּציערן, אָבער אויך ווייל עס איז קיינער דאָרט צו כּבֿודן זיי פֿאַר זייער לעבן־ריזיקירן.
פֿאַר וואָס? וואָס איז דער ציל פֿון דעם נאַרישקייט?
אַזוי איז עס, און עס איז אויך זייער וויכטיק פֿאַר יונגע מענטשן צו וויסן: עס זענען טרענירטע סניפּערס.
זאָלדאַטן זענען פּשוט דאָס, געוויינטלעכע זאָלדאַטן, און זיי זענען אויך טייל פֿון אַ אַרמיי.
אַלע סנייפּערס, אַלע סנייפּערס, ווען זיי קומען צוריק היים, קענען זיי נישט האַנדלען מיטן פאקט אַז זיי האָבן געהרגט מענטשן.
ווײַל בײַ נאַכט אין זייערע חלומות קומען די פּנימער צוריק און זיי קענען זיך נישט פֿון זיי באַפֿרײַען.
דער רעזולטאַט איז אָדער אַלקאָהאָל, אָדער פּסיכאָטראָפּישע דראָגן, אָדער זעלבסטמאָרד. און דאָס געלט פֿאַר דער גאַנצער מלחמה.
אָבער אפילו די וואָס... – אַרײַנגערעכנט די דײַטשישע סניפּערס, די אַמעריקאַנער סניפּערס – די דײַטשישע סניפּערס וואָס האָבן
פאַרטיידיקט זייער פֿאָטערלאַנד און האָבן עס גוט פאַרטיידיקט, האָבן זיי נישט געקענט זיך דערמיט אָפּהאַנדלען. דאָס איז קלאָר.
זיי וועלן אויך נישט קענען ענדיקן די אַנדערע זאַכן.
ווען מען זעט אַ חבֿר פֿאַרברענט צום טויט אין אַ טאַנק און אַזוי ווײַטער, בלײַבן אַלע די שרעקלעכע
בילדער בײַ יונגע מענטשן פֿאַר דער גאַנצער לעבן.
איך האָב דאָס געהערט פֿון דעם לערער, דעם איינציקן לערער, ריכטיק, וועמענס מוח איז, אַזוי צו זאָגן, איבער זײַן פּנים צעשפּרייט
געוואָרן אין רוסלאַנד בײַ דער רוסישער קאַמפּאַניע, וווּ אַ גראַנאַט האָט זײַנע חברים אין שטיקלעך
צעריסן. און דאַן האָט ער דערציילט דער שול וועגן דעם.
פֿאַרשטייט זיך, עס זענען אויך געווען די וואָס האָבן געמיינט אַז עס איז גאַנץ גוט. אַזוי ביידע זענען מעגלעך.
אָפּהענגיק פֿון וווּ דו האָסט זיך געשטעלט אויף דער פֿראָנט־ליניע, צי עס איז געווען מצליח אָדער נישט.
מלחמה האָט פֿיל פֿאַרשיידענע פּנימער.
אָבער דער קריג וואָס שוועבט איבער אַ פֿאָלק, האָט נאָר איין פּנים:
ער פֿאַרניכטעט די מענטשן, זייער געשיכטע, זייער זעלבסט־בטחון.
יאָ, עס זענען איצט דראָנען וואָס נאָרמאַלע מענטשן קענען נישט אָפּשאַצן.
דו וועסט זיכער אויפֿן וועג פֿאַלן.
דו דאַרפֿסט ניט מער עפּעס ספּעציעל. אַלע די געצייג וואָס דו האָסט געהאַט פריער זענען איצט אָבסאָלעט.
און איצט, צי אַטאָמישע באָמבעס אָדער דראָנען, פֿאַרניכטן אויך די מענטשהייט.
אַזוי, ווער עס נאָך וויל זיך באַטייליקן אין דעם קריג, אָדער ווער עס איז אַ אידעאַליסט און וויל פֿאַר דעם ציל דאָרט גיין...
נו, איך מוז זאָגן, פֿאַר מיר איז דאָס גאָר… – איך קען אפילו נישט פֿאַרשטעלן אַז עמעצער וואָלט טאָן אַזאַ
זאַך! דאָס איז נישט קיין פֿילם! דאָס איז נישט שפּאַס!
און דאַן מעגלעך ווערט אַ בריק אויפגעבלאָזן אָדער עפּעס אַזוי – אין דעם פֿילם.
אָבער די רעאַליטעט איז אַנדערש; יעדן טאָג און יעדן שעה איז אַ ענין פֿון לעבן און טויט!
און דאָס זאָל מען נישט אונטערשאַצן! דו קענסט קיינעם נישט העלפֿן צו זײַן גליקלעך.
אָבער איך וואָלט גוט באַטראַכטן... דו קענסט שטענדיק זאָגן "ניין".
אייער וועגווײַזער אין פֿאַרווירערטע צײַטן: קלאַ.טיווי.