1
00:00:00,000 --> 00:00:00,200


2
00:00:00,200 --> 00:00:07,060
Günler ýene sowuklap, garalýar – şeýlelikde,
ýyly, yşykly öýe bolan sabyrsyzlyk hem artýar.

3
00:00:07,060 --> 00:00:12,280
Ýöne bahalar yzygiderli ýokary
galýarka, bu barha lýuksa öwrülýän ýaly.

4
00:00:12,280 --> 00:00:15,998
Handelsblatt gazetiniň habaryna görä, Federal
hökümet takmynan 30 milliard ýewro bilen

5
00:00:15,998 --> 00:00:18,100
elektrik bahasynyň derejesini peseltmäge synanyşýar.

6
00:00:18,100 --> 00:00:25,657
Halkara deňeşdirmede bolsa olar henizem rekord derejede
galýar. Uly sözbaşylarda „energetika krizisi“ diýilýär.

7
00:00:25,657 --> 00:00:33,028
Sebäpler uruşlar ýa-da häzirki ekologiýa syýasatyny ýa-da
ýokary CO2 töleglerini talap edýän howa üýtgemegi diýilýär.

8
00:00:33,028 --> 00:00:38,752
Gazylyp alynýan ýangyçlara we atom energiýasyna alternatiwalar,
ýagny ýel we suw energiýasy hem-de gün energiýasy

9
00:00:38,752 --> 00:00:45,536
mahabatlandyrylýar we goldanylýar, beýleki tarapdan bolsa
olaryň netijeliligi tankydy taýdan sorag astyna alynýar.

10
00:00:45,536 --> 00:00:52,064
Aýratyn-da, ýel energiýasynyň köpçülikleýin
ösdürilmegi dürli sebäplere görä berk jedelli.

11
00:00:52,064 --> 00:00:56,768
Şeýlelikde, biz hakykatdanam ýeňip
bolmajak energetika krizisindemi?

12
00:00:56,768 --> 00:01:07,008
Mugt, 100 % arassa, ekologiýa taýdan arassa we amalda
tükeniksiz energiýa çeşmesi bar bolsa näme bolardy?

13
00:01:07,008 --> 00:01:14,941
Meşhur fizik Nikola Tesla XIX asyryň ahyrynda eýýäm kosmos
energiýasyny ulanýan tehnologiýalar bilen synag geçiripdi.

14
00:01:14,941 --> 00:01:20,573
Maýa goýujylar üçin Teslanyň dünýä derejesinde
simsiz aragatnaşyk we energiýa ulgamy baradaky arzuwly

15
00:01:20,573 --> 00:01:24,192
taslamasyndan nädip pul gazanyp boljakdygy düşnüksizdi.

16
00:01:24,192 --> 00:01:30,491
Şol bir wagtyň özünde, simsiz energiýa geçiriş
ideýasy elektrik ulgamlaryna, geçirijilere we elektrik

17
00:01:30,491 --> 00:01:34,857
satuwyna esaslanýan döredilen işewürlik modellerine degdi.

18
00:01:34,857 --> 00:01:40,199
ABŞ-nyň bankiri J. P. Morgan mundan beýläk
maliýeleşdirmegi ret edensoň, Teslanyň taslamasy

19
00:01:40,199 --> 00:01:43,571
barha pese gaçdy – we ahyrsoňy şowsuz boldy.

20
00:01:43,571 --> 00:01:49,101
Ýüz ýyldan gowrak wagt geçensoň, "Erkin
energiýa" ideýasy henizem jedelleri döredýär –

21
00:01:49,101 --> 00:01:52,512
we döredilen ylymda pseudoylym hasaplanýar.

22
00:01:52,512 --> 00:01:57,732
Emma aýry-aýry batyrgaý bilesigelijiler ähli
garşylyklara garamazdan gözläp we derňäp dowam

23
00:01:57,732 --> 00:02:01,547
edýärler. Olaryň biri prof. dr. rer. nat. Claus W. Turtur.

24
00:02:01,547 --> 00:02:07,979
Iň ýönekeý serişdeler bilen umyt beriji netijelere
garamazdan, onuň gözlegleri şu güne çenli pese gaçyrylýar.

25
00:02:07,979 --> 00:02:15,663
Onuň gözleg meýdany: kwant vakuumynyň elektromagnit
tolkunlarynyň nol nokady energiýasy, gysgaça meýdan energiýasy.

26
00:02:15,663 --> 00:02:22,211
Ol dürli meýdan energiýa hereketlendirijilerini
ösdürmek bilen meşgullanýar we köp sanly kitabyň awtory.

27
00:02:22,211 --> 00:02:27,693
8-nji AZK-de prof. Turtur "Kwant vakuumynyň
nol nokady energiýasy – ähli adamlar üçin

28
00:02:27,693 --> 00:02:31,220
erkin energiýa" atly tema boýunça çykyş etdi.

29
00:02:31,220 --> 00:02:37,215
Onuň tejribeleri we ähli adamlar üçin erkin
energiýanyň mümkinçilikleri baradaky gyzykly we

30
00:02:37,215 --> 00:02:41,680
ylham beriji düşündirişlerini özüňiz diňläň.

31
00:03:17,340 --> 00:03:27,620
Biz göni indiki tapgyra, indiki
dokladymyza geçýäris. Indi indiki tapgyr gelýär.

32
00:03:27,620 --> 00:03:34,259
Siz henizem bu barada hiç zat bilmeýärsiňiz, men
bilýärin: Erkin energiýa! Bu meni hemişe haýran

33
00:03:34,259 --> 00:03:39,280
galdyran tema – erkin energiýa kimleri haýran galdyrmaýar?

34
00:03:39,280 --> 00:03:46,828
Bu temany AZK hasaplaşygy wagtynda
beýan etmek hemişe meniň arzuwymdy.

35
00:03:46,828 --> 00:03:53,178
Indi biziň bu meselede
hakykatdanam başarnykly bir dokladçymyz bar.

36
00:03:53,178 --> 00:04:00,999
Şeýle hem, bu dokladçynyň özi erkin energiýa
babatynda tassyklanan bir oýlap tapmany etdi. Ol

37
00:04:00,999 --> 00:04:05,540
ýokaryk çykmanka, men onuň şahsyýetini beýan edýärin:

38
00:04:05,540 --> 00:04:11,380
Ol 1961-nji ýylyň 26-njy martynda doguldy.

39
00:04:11,380 --> 00:04:18,576
Ol Bonn şäherinde fizika boýunça matematika we himiýa goşmaça
dersleri bilen okuwyny tamamlady we Regensburgda

40
00:04:18,576 --> 00:04:26,956
prof. dr. H. Hoffmannyň ýanynda gaty jisim tehnikasy
ugrundan fizika boýunça doktorlyk derejesini aldy.

41
00:04:26,956 --> 00:04:37,159
Ol, Germaniýanyň Vakuum jemgyýetiniň
dolandyryjysy, awtomobil üpjün edijisinde senagat işgäri we

42
00:04:37,159 --> 00:04:43,840
Tehniki býuronyň başlygynyň orunbasary bolup işledi.

43
00:04:43,840 --> 00:04:50,847
1998-nji ýyldan bäri Wolfenbüttel ýokary
hünär mekdebinde eksperimental fizika we

44
00:04:50,847 --> 00:04:56,260
material tehnologiýasy boýunça professordyr.

45
00:04:56,260 --> 00:05:06,452
Ol fizika, matematika we hatda ruhyýet
ugurlarynda köp sanly hünär kitaplarynyň awtorydyr.

46
00:05:06,452 --> 00:05:15,681
Onuň gözleg meýdany kwant vakuumynyň nol nokady
energiýasydyr – bu hakykatdanam gaty gyzykly.

47
00:05:15,681 --> 00:05:27,045
Indi men indiki spikerimizi mähirli garşylamaga çagyrýaryn:
Ol prof. dr. Klaus Wilhelm Turtur. AZK-de hoş geldiňiz!

48
00:05:29,056 --> 00:05:32,916
Ol bize ähli liebmachen üçin erkin energiýa berer.

49
00:05:32,916 --> 00:05:40,347
Biziň bilen bolanyňyz üçin sag boluň. Sizi aralarymyzda
garşylamak biziň üçin uly hormatdyr. Nutugyňyzda üstünlikler!

50
00:05:40,347 --> 00:05:45,012
Köp sag boluň. Bu ýerde çykyş etmek
şatlygy we hormaty doly meniň tarapymda.

51
00:05:45,012 --> 00:05:50,163
Mesele şundadyr: erkin energiýa
temasy gaty güýçli senzura sezewar bolýar.

52
00:05:50,163 --> 00:05:56,843
Jikme-jikliklere geçmezden ozal, muny
hemmeler üçin gysgaça düşündiresim gelýär.

53
00:05:56,843 --> 00:06:04,094
Fizikada hünär žurnallarynyň gözden
geçirijilik ulgamyny girizmegi adaty zat – muny diňe

54
00:06:04,094 --> 00:06:09,402
senzura diýip düşünmeli, ýagny Peer Review.

55
00:06:09,402 --> 00:06:14,900
Çap edilip, neşir edilmäge diňe gözden geçirijileriň
resmi taýdan rugsat beren zatlary rugsat berilýär.

56
00:06:14,900 --> 00:06:19,940
Gözden geçiriji islänçä teksti üýtgetmegi
talap edip biler, ýa-da hiç hili teswirsiz

57
00:06:19,940 --> 00:06:23,248
diňe: Neşir edilmäge ýaramly däl, diýip biler.

58
00:06:23,248 --> 00:06:32,512
Soň gözden geçiriji garşy bolsa,
uniwersitetlerde diňe: Biz bu zady asla duýmaýarys, diýilýär.

59
00:06:32,512 --> 00:06:34,592
Muny öňünden aýtmaly.

60
00:06:34,592 --> 00:06:40,282
Şonuň üçin adamlar munuň nähili aýdyňdygyna
düşünýärler: Fizika okuwymda, hatda doktorlyk dissertasiýam

61
00:06:40,282 --> 00:06:43,484
wagtynda-da erkin energiýa barada hiç zat eşitmedim.

62
00:06:43,484 --> 00:06:50,104
Erkin energiýa diýen zadyň bardygyny
bilmänkä, men eýýäm professorlyga bellenipdim.

63
00:06:50,104 --> 00:07:00,224
Tebigy ylymlaryň içinde – ýa-da belki diňe
fizikanyň içinde – senzura şeýle ajaýyp işleýär.

64
00:07:00,224 --> 00:07:06,806
Soň okuw kitaplaryndaky käbir yşaratlar
esasynda, wakuumda energiýa çeşmesi hökmünde

65
00:07:06,806 --> 00:07:11,134
ulanyp boljak başga bir zadyň bardygyny anykladym.

66
00:07:11,134 --> 00:07:16,000
Munuň şeýledigini düşünenimde, maňa aýdyň
boldy: muny eksperimental taýdan subut etmeli.

67
00:07:16,000 --> 00:07:24,041
Soň Magdeburg uniwersitetinde elektrostatik rotorymy işledip
başladym – munuň özi çykyşyň dowamynda beýan etjek

68
00:07:24,041 --> 00:07:32,864
zadym – giňişlik energiýasy konwerteriniň, ýagny şol erkin
energiýany ulanyp bilýän konwerteriň nusgasy hökmünde.

69
00:07:32,864 --> 00:07:40,773
Çykyşymy ilki bilen dürli fiziki esaslary gürrüň
bermek bilen başlamak isleýärin – bäş minut, munuň

70
00:07:40,773 --> 00:07:45,820
aňyrsynda nähili fizikanyň bardygy barada birnäçe bellik.

71
00:07:45,820 --> 00:07:54,412
Soňraky bölümde kuwwatly maşynlara-da degip geçmek we
resmi tarapyň, ýagny esasy medeniýet metbugatynyň

72
00:07:54,412 --> 00:08:00,544
oňa nähili jogap berýändigini gürrüň bermek isleýärin.

73
00:08:00,544 --> 00:08:09,178
Bu meselä akyl taýdan giriş kwant teoriýasynyň atalarynyň –
Heýzenbergiň, Bohryň we Şrödingeriň – kwant

74
00:08:09,178 --> 00:08:17,237
teoriýasynda garmonik ossilýatoryň hiç haçan
asuda bolup bilmejekdigi baradaky düşünjesidir.

75
00:08:17,237 --> 00:08:21,095
Energiýa öz bahalary (n + ½) çend ħ çend Omega görnüşinde.

76
00:08:21,095 --> 00:08:32,266
Eger n ýerine 1 goýsaň, gün şöhlesi ýa-da islendik başga ýagtylyk
bolýar – ýagny n = 1 ulanylsa, gün energiýasy ulanylýar.

77
00:08:32,266 --> 00:08:38,069
Ýerine kwant ýagdaýy n = 0 goýulsa, gün
energiýasynyň doganoglany diýilýän zady

78
00:08:38,069 --> 00:08:41,840
ulanylýar: kwant wakuumynyň nol nokady tolkunlary.

79
00:08:41,840 --> 00:08:49,360
n = 0 hem atlandyrylyşynyň sebäbi –
şonuň üçin „nul nokat tolkunlary“ diýilýär.

80
00:08:49,360 --> 00:08:56,680
Ýöne, gyzykly zat: n = 0 goýlanda E energiýasy nol bolmaýar.

81
00:08:56,680 --> 00:09:06,611
n = 0 goýsaň, diňe n ýitýär, ½ gezek ħ gezek Omega galýar –
ýagny, ol ýerde energiýa bar. Sorag, ony ulanyp bolýarmy ýa ýok.

82
00:09:06,611 --> 00:09:18,374
Bu soraga ilkinji bolup Hendrik Brugt Gerhard Kazimir atly adam
jogap berdi, ol gollandiýaly bolup, teoriýadan erkin energiýanyň

83
00:09:18,374 --> 00:09:26,185
– kwant wakuumynyň şu nul nokat
tolkunlarynyň – iki sany parallel ýerleşdirilen metal

84
00:09:26,185 --> 00:09:30,620
plastinkany biri-birine çekmelidigini çykardy.

85
00:09:30,620 --> 00:09:36,434
Bu wakuumda hem işleýär, howa
molekulalarynyň bolmagy päsgel bermeýär.

86
00:09:36,434 --> 00:09:43,328
Iki plastinka kwant wakuumynyň nul nokat
tolkunlary sebäpli biri-birini özara çekýär.

87
00:09:43,328 --> 00:09:48,707
Bu çekiji güýji Kazimir hasaplady.

88
00:09:48,707 --> 00:09:56,186
Soň bolsa ol 49 ýyllap masgaralandy.

89
00:09:56,186 --> 00:10:04,255
1997-nji ýylda Ýel uniwersitetiniň abraýly alymy Stiw Lamoro Ýel
uniwersitetinde Kazimir formulanyň dogrudygyny

90
00:10:04,255 --> 00:10:12,672
subut edip – ölçeg taýdan subut edip – Kazimir
güýjüniň üstüniň örtülmegini belli bir derejede bozdy.

91
00:10:12,672 --> 00:10:21,810
Ýeri gelende aýtsak, 2005-nji ýyldan bäri önümçilik senagaty
kompýuterleriň mikroçipleri üçin Kazimir güýjlerini hasaba

92
00:10:21,810 --> 00:10:32,832
almaly, sebäbi miniatýurlaşma şeýle kiçeldi welin, bu
kwant-teoretiki güýçleri hasaba almazdan işlemek mümkin däl.

93
00:10:32,832 --> 00:10:42,233
Şeýlelikde, bu hem fizikanyň tanap başlaýandygynyň
subutnamasy: Kwant wakuumynyň bu güýçlerini ulanmak mümkin.

94
00:10:42,233 --> 00:10:52,962
Munuň ýene bir subutnamasy Riçard Feýnmanyň wakuum
polýarizasiýasyny teoretiki taýdan işläp düzen işidir.

95
00:10:52,962 --> 00:11:00,025
Onda gyzykly zat, Feýnmanyň 1948-nji ýyldaky işi gysga
wagtyň içinde eksperimental taýdan tassyklandy, şonuň

96
00:11:00,025 --> 00:11:05,160
üçin Feýnman tiz wagtdan munuň üçin Nobel baýragyny aldy.

97
00:11:05,160 --> 00:11:15,174
Ol görkezýär: Sözde boş wakuum boş däl, eýsem ol ýerde ýene bir
zat bar – ol, mysal üçin, elektron-pozitron jübütleri, wirtual

98
00:11:15,174 --> 00:11:20,670
bölejikler, Dirak deňzi, her dürli zatlar barada gürrüň berýär.

99
00:11:20,670 --> 00:11:25,727
Şeýlelikde, wakuum her dürli
mümkin we mümkin däl zatlar bilen doly.

100
00:11:25,727 --> 00:11:37,067
Gadymy Gresiýada, 2000 ýyldan gowrak öň, elleriniň arasyndaky
bu giňişlik boş diýilýärdi; häzirki wagtda: ýok, bu kislorod we

101
00:11:37,067 --> 00:11:43,040
azot molekulalary, howanyň molekulalary, bu boş däl diýilýär.

102
00:11:43,040 --> 00:11:51,076
1600-nji ýyllaryň töwereginde Evangelista Torricelli atly bir
adam ol ýerde gazyň bardygyny we bu gazy çykaryp aýyrsaň, birden

103
00:11:51,076 --> 00:11:55,219
duýulýandygyny subut etdi: giňişlik başgaça hereket edýär.

104
00:11:55,219 --> 00:12:01,482
Otto fon Guericke Magdeburgda meşhur Magdeburg ýarym şarlaryny
wakuumlaşdyrdy we olary hatda atlar bilenem

105
00:12:01,482 --> 00:12:07,060
aýryp bolmaýandygyny görkezdi, sebäbi howa
basyşy şeýle uly welin, şarlary güýçli gysýar.

106
00:12:07,060 --> 00:12:13,568
Casimir plitalarynda munuň ýaly göz öňüne getirmeli:

107
00:12:13,568 --> 00:12:20,131
Plitalaryň arasynda nol nokat tolkunlarynyň käbiri
ýetmeýär, şonuň üçin plitalar – wakuumlaşdyrylan gämide howanyň

108
00:12:20,131 --> 00:12:23,724
ýetmeýşi ýaly – daşardan nol nokat tolkunlary bilen gysylýar.

109
00:12:23,724 --> 00:12:32,408
Munuň gülkünç tarapy, şeýlelikde laboratoriýada ölçäp bolýan
güýjüň nol nokat tolkunlaryndan gelip çykýandygy subut edildi.

110
00:12:32,408 --> 00:12:39,936
Diňe sorag: munuň bilen hemişelik maşynlary
hereketlendirip bolarmy, ýa-da bu ölçäp bolýan güýç az wagtdan

111
00:12:39,936 --> 00:12:43,479
soň saklanýarmy, şeýlelikde durgunlyk ýüze çykýarmy?

112
00:12:43,479 --> 00:12:53,954
We bu meniň subutnamam boldy: ýok, bu güýç saklanmaýar –
munuň bilen hakykatdan hem maşynlary hereketlendirip bolýar.

113
00:12:53,954 --> 00:13:06,703
Erkin energiýanyň hem bir wagtda gutarýandygyny öňe
sürýän tankytçylara gysgaça – ätiýaçlyk näçe wagt ýeter?

114
00:13:06,703 --> 00:13:13,180
Astrofizikadan älemiň çaltlaşan giňelmegi barada ölçegler bar.

115
00:13:13,180 --> 00:13:20,129
Kosmologiýa boýunça kärdeşler teleskoplar we kosmos synlaýyş
stansiýalary bilen bu erkin energiýanyň – wakuumyň

116
00:13:20,129 --> 00:13:28,387
garaňky energiýasynyň – hakykatdan-da bütin älemimiziň üçden
iki bölegini düzýändigini ölçediler: uly ýaşyl tort bölegi.

117
00:13:28,387 --> 00:13:35,180
Muňa garşy kiçi gök tort bölegi dur, bu görünýän
madda, ýagny bu ýerde görýän zatlarymyz, şu stol ýaly.

118
00:13:35,180 --> 00:13:40,160
Soňra ýene gyzyl tort bölegi bar,
häzir açylmadyk elementar bölejikler.

119
00:13:40,160 --> 00:13:48,676
Diýmek, bütin dünýämiziň takmynan üçden iki böleginiň şu erkin
energiýadan durýandygyny bilýäris – bu şeýle ägirt uly ätiýaçlyk

120
00:13:48,676 --> 00:13:57,058
welin, adamzat şu wagta çenli göz öňüne getirip bilmejek sarp
etse-de, adamlar älemiň ägirt giňişlikleri bilen deňeşdirilende

121
00:13:57,058 --> 00:14:02,620
şeýle kiçijik welin, munuň çynlakaý päsgel bermegi kyn.

122
00:14:02,620 --> 00:14:09,231
Şu ýere çenli gowy, fiziologlar aýdýarlar: bu erkin energiýa bar.
Indi aýgytly düwün gelýär – ony ulanyp bolarmy

123
00:14:09,231 --> 00:14:16,383
diýip sorasaň, hemişe şeýle jogap alýarsyň:
„Tüýs ýigrenji, ulanmak? Kim beýle zat edýär?“

124
00:14:16,383 --> 00:14:26,912
Men muny hakykatdan-da kosmologlardan, ýagny şu ýaşyl tort
bölegini ölçeýän kärdeşlerden ýeterlik ýygy jogap hökmünde aldym.

125
00:14:26,912 --> 00:14:33,072
Men bu işleri tamamlap, soňra erkin energiýanyň
ulanylyp bilinjekdigini subut edýän

126
00:14:33,072 --> 00:14:37,600
eksperimental netijeleri çap etmäge synanyşdym – başartmady.

127
00:14:37,600 --> 00:14:42,422
Hiç bir yöriteleşdirilen žurnal meniň
bilen aragatnaşyk saklamaga taýyn däldi.

128
00:14:42,422 --> 00:14:50,579
Günorta-günbatar Angliýada bir ýerde Philica atly kiçi internet
žurnalyny tapýançam, ol şeýle diýdi: Her hünär boýunça gözlegçi

129
00:14:50,579 --> 00:14:59,641
– men indi professor hökmünde – bu ýerde senzurasyz çap edip
biler. Ol ýerde nygtaýarlar: „Biz senzurasyz ylmy žurnalmydyrys.“

130
00:14:59,641 --> 00:15:03,112
Ilkinji gezek netijeler barada gürrüň bermek başartdy.

131
00:15:03,112 --> 00:15:10,370
We diňe şeýle bolansoň, maňa bir erkin energiýa
jemgyýeti – ýagny erkin energiýa gözlegçileriniň topary –

132
00:15:10,370 --> 00:15:15,000
ýüz tutdy we şeýle diýdi: Eýýäm köp sanly netijeler bar.

133
00:15:15,000 --> 00:15:20,956
Diňe şondan soň maňa hünär dünýäsinde
nämeleriň şeýle ajaýyp gizlenýändigi, professorlaryň

134
00:15:20,956 --> 00:15:26,080
köpüsiniň hatda muny bilmeýändigi aýan boldy.

135
00:15:26,080 --> 00:15:33,644
Edebiýatda tapyp boljak erkin energiýa enjamlary gaty köp.

136
00:15:33,644 --> 00:15:39,214
Indi meniň bir meseläm bar: Hemişe şübhe edýänler çykýar, olar bu
enjamlaryň hemmesini ýatdan çykarmaly, bularyň hemmesi

137
00:15:39,214 --> 00:15:44,553
diňe kezzaplyk, bu asla işläp bilmez, bu enjamlaryň
hiç biri hakyky erkin energiýany öwürmändir diýýärler.

138
00:15:44,553 --> 00:15:47,198
Men indi muňa garşy çykmak isleýärin.

139
00:15:47,198 --> 00:15:53,643
Siz bu ýerde bir amerikan enjamyny görýärsiňiz,
www.terawatt.com – muny internede gözläp bilersiňiz.

140
00:15:53,643 --> 00:15:59,209
Munuň üçin netijelilik barada TÜV bahalandyrmasy bar.

141
00:15:59,209 --> 00:16:08,845
Gök egri çyzyk maşyna elektrik görnüşinde goýulmaly
energiýany görkezýär, onuň üstündäki melewşe egri çyzyk bolsa

142
00:16:08,845 --> 00:16:13,900
mehaniki görnüşde näçe energiýanyň çykýandygyny görkezýär.

143
00:16:13,900 --> 00:16:23,360
Şeýlelikde, bir elektromotory işledýärsiňiz, 200 watt elektrik
kuwwatyny goýýarsyňyz we 620 watt mehaniki kuwwat alýarsyňyz.

144
00:16:23,360 --> 00:16:28,900
Indi adam özüne sorag berýär: Beýleki 420 watt nireden
gelýär? Bu görünmeýän energiýa çeşmesi, ýagny erkin energiýa.

145
00:16:28,900 --> 00:16:40,179
Hatda bu 620 wattdan 200 watty girişe yzyna
gaýtaryp, ulanyja galan 420 watty bermek hem mümkin.

146
00:16:40,179 --> 00:16:45,773
Onda diňe energiýa öndürmek üçin hiç hili madda ýakylmaly däl.

147
00:16:45,773 --> 00:16:55,720
Şeýlelikde, energiýa öndürmek üçin maddany ýakmaly diýip pikir
etmek düýbünden köne bilimdir – giňişligi hem ýakyp bolýar.

148
00:16:55,720 --> 00:17:02,042
Elbetde: Ojakda bir gysym odun atsaňyz, odun
ýanýar, elbetde, ýöne bu hökman däl. Giňişligi hem

149
00:17:02,042 --> 00:17:05,452
ýakyp bolýar, bu soňra formulalarda görkeziler.

150
00:17:05,452 --> 00:17:11,904
TÜV-iň hasabatyna görä şeýle. Soňra şübhe edýänler,
esasanam uniwersitetlerden: Hawa, belki TÜV-de korrupsiýa bar.

151
00:17:11,904 --> 00:17:23,277
Şonuň üçin Terawatt Amerikanyň öňdebaryjy barlag instituty
bolan Underwriters Laboratories-den ikinji hasabat aldy.

152
00:17:23,277 --> 00:17:27,440
Olar TÜV-iň ölçeg maglumatlaryny ajaýyp tassyklaýarlar.

153
00:17:27,440 --> 00:17:34,280
Indiki enjam Awstraliýa degişli –
LUTEC sözbaşynyň iň ýokarsynda dur.

154
00:17:34,280 --> 00:17:46,112
Onuň görkezilen netijeliligi 1440 göterim. Dünýäniň iň uly barlag
edijisi, Société Générale de Surveillance, bu enjamy barlady:

155
00:17:46,112 --> 00:17:50,656
10 watt girizýärsiň we 145 watt çykýar.

156
00:17:50,656 --> 00:17:55,940
Bu ýerde-de 10 watty girişe yzyna
gaýtaryp, galan takmynan 135 watty ulanyp bolýar.

157
00:17:55,940 --> 00:18:04,870
Muňa gülkünç zat, munuň elektrik-elektrik öwürijisi bolmagydyr:
10 watt elektrik girizýärsiň we 145 watt elektrik çykýar.

158
00:18:11,420 --> 00:18:17,160
Men muny syýasatçylara-da görkezdim,
soňra: heniz ykrar edilmedik diýýärler.

159
00:18:17,160 --> 00:18:33,220
Kime görkezilendigini häzir internetde görkezerin – ýöne
ilki bilen adyny bu ýerde hemmeleriň bilýän bir mysal.

160
00:18:35,200 --> 00:18:42,526
Resmi ylym tarapyndan heniz ykrar edilmedik, heniz üns berilmedik
diýilýändigi üçin, häzir dünýäniň öňdebaryjy

161
00:18:42,526 --> 00:18:49,940
gözleg institutlaryndan biri bolan Massachusetts
Institute of Technology-den sitata getirýärin.

162
00:18:49,940 --> 00:18:55,744
Ol ýerde kiçi ýagtylyk çykarýan
diodlar, ýagny LED-ler barada aýdylýar:

163
00:18:55,744 --> 00:19:03,847
„Operating Above Unity Efficiency“ – nemes dilinde, olar 100
göterimden ýokary netijelilik bilen işleýärler.

164
00:19:03,847 --> 00:19:14,420
Neşirde netijeliligiň η 200 göterimden geçýändigi
ýazylýar – muny MIT neşirinde resmi ýagdaýda okaýarsyň.

165
00:19:14,420 --> 00:19:21,228
Şondan soň, erkin energiýanyň ýeterlik derejede ykrar edilendigi
barada pikir etmeli bolardy, sebäbi TÜV-den SGS-e çenli iň uly

166
00:19:21,228 --> 00:19:26,642
ekspert kompaniýalarynyň netijeleri bar we MIT ýaly
öňdebaryjy institutlaryň degişli netijeleri bar –

167
00:19:26,642 --> 00:19:31,239
aslynda, indi hiç hili şübhe ýok diýip pikir etmeli bolardy.

168
00:19:31,239 --> 00:19:38,934
Hut şu ýerde meniň öz işim başlanýar. Bu ýerde ilki
bilen birnäçe nusgany görkezýärin, mysal üçin

169
00:19:38,934 --> 00:19:43,480
kristal öýjükleri – hiç haçan boşamaýan akkumulýatorlar.

170
00:19:43,480 --> 00:19:51,256
Ondan hemişelik birnäçe milliwatt alyp bolýar, we olary uzak
wagtlap başlangyç kömek kabeli bilen gysga birleşdirip, soň

171
00:19:51,256 --> 00:19:57,865
kabeli aýryp, on bäş minut garaşsaň, kristal öýjük
öz-özünden täzeden dikelýär – ýagny bular belli bir

172
00:19:57,865 --> 00:20:01,787
derejede ýoklukdan zarýadlanýan akkumulýatorlardyr.

173
00:20:01,787 --> 00:20:15,240
Olary Lýuksemburgda ýaşaýan Guy Hari atly kärdeşim
ýasapdyr, ol olary ýöne ýere mugt paýlaýar – ýüzlerçe nusgasyny.

174
00:20:19,611 --> 00:20:29,807
Bar bolan köp patentleriň diňe birini agzap geçýärin: 1920-nji
ýyllardan gelýän we Mýunhen, Trondheim, Kopengagen we Berlin

175
00:20:29,807 --> 00:20:36,023
uniwersitetlerinde tassyklanan “Cola maşyny” diýilýän enjam.

176
00:20:36,023 --> 00:20:44,778
1940-njy ýyllarda Iňlis aňtaw gullugy Cola atly
oýlap tapyjyny çagyrypdyr; bu barada Iňlis aňtaw

177
00:20:44,778 --> 00:20:51,667
gullugynyň hasabatlary bar, olary internette okap bolýar.

178
00:20:51,667 --> 00:20:59,922
Enjamyň dört uniwersitetde hakykylygy tassyklandy –
elbetde, sorag şu: näme üçin hiç kim bu barada gürlemeýär.

179
00:20:59,922 --> 00:21:09,781
Näme üçin, arassa energiýamyz bar bolsa, bu tükeniksiz, mugt,
doly ekologiýa taýdan arassa, hiç hili saglyk howpy döretmeýän,

180
00:21:09,781 --> 00:21:17,746
Ýer ýüzünde hemmelerde hemişe bar bolan, islendik ýerde
peýdalanyp bolýan we gije-gündiz doly tehniki

181
00:21:17,746 --> 00:21:27,286
ygtybarlylyk bilen ulanyp bolýan kwant wakuumynyň nol nokat
energiýasy bar bolsa, näme üçin bize hiç kim aýtmaýar?

182
00:21:27,286 --> 00:21:34,454
Bu sözlemi men hakykatdanam matematik kärdeşlerimden
eşitdim, olar ilki bilen meniň teoretiki işlerime we degişli

183
00:21:34,454 --> 00:21:38,579
differensial deňlemäniň çözgütlerine şübhe bilen garadylar.

184
00:21:38,579 --> 00:21:40,897
Men aýtdym: Onda özüňiz hasaplap görüň.

185
00:21:40,897 --> 00:21:46,815
Olar şeýle etdiler we birnäçe hepdeden soň jogap geldi:
„Hawa, biz muny adaty Runge-Kutta usuly bilen barladýk,

186
00:21:46,815 --> 00:21:50,211
siz doly haklysyňyz – näme üçin bize hiç kim aýtmaýar?“

187
00:21:50,211 --> 00:21:56,565
Men muny hünärdeşlerimden köp eşitdim we
elbetde, özüme sorag berýärin: Barlap

188
00:21:56,565 --> 00:22:04,800
tassyklanlaryndan soň näme üçin dymýarlar? Bu hem gyzykly sorag.

189
00:22:04,800 --> 00:22:16,642
Maddany peçde ýakyp bolýar – bir bölek agaç zyňsaň,
ýakanda massa üýtgeýär, E = mc² ýerine ýetýär, massa energiýa

190
00:22:16,642 --> 00:22:23,744
öwrülýär. Bu effektiň nähili azdygyny Einstein görkezýär.

191
00:22:23,744 --> 00:22:29,400
Tersine, peçe giňişlik zyňsaň, bu proses
elbetde başgaça görünýär – ot ýakýan zat tutmaýarsyň.

192
00:22:29,400 --> 00:22:36,846
Bir litr giňişligi ýaksaň, onuň içinde göwrümiň 45-e köpeldilen,
elektron massasynyň 4-nji derejesine köpeldilen, ýagtylyk

193
00:22:36,846 --> 00:22:44,415
tizliginiň 5-nji derejesine köpeldilen, 12-nji bölünen, giperinçe
gurluş konstantasynyň kwadratyna köpeldilen, Plank hereket

194
00:22:44,415 --> 00:22:50,641
kwantumynyň 2π-niň 3-nji derejesine bölünen
köpeldilmegi ýaly birnäçe esse bar – bu ýerde hem bir litr

195
00:22:50,641 --> 00:22:54,539
göwrümi „ýakmak“ üçin proporsionallyk koeffisiýenti bar.

196
00:22:54,539 --> 00:23:05,263
Gysgaça aýdanda: Bir litr göwrümde şeýle köp megawatt-sagat
energiýa bar welin, älemden bir litr alyp

197
00:23:05,263 --> 00:23:17,168
bilersiňiz, ol muny duýmaýar – şeýle-de bolsa,
ondan örän köp megawatt-sagat energiýa alyp bolýar

198
00:23:26,360 --> 00:23:37,134
Sorag, muny ulanyp bolýarmy, we meniň çemeleşmäm şeýle
boldy. Ähli formulalary we üçlü integrallary hasaplamazdan:

199
00:23:37,134 --> 00:23:42,941
Bir magniti ýa-da elektrik zarýadyny göz öňüne getiriň.

200
00:23:42,941 --> 00:23:51,067
Magnit magnit meýdanyny döredýär, we bu meýdan ýagtylyk tizligi
bilen giňişlige akýar – bu hem klassiki elektrodinamikanyň,

201
00:23:51,067 --> 00:23:58,640
hem-de otnositellik teoriýasynyň netijesi: Magnit
meýdany we elektrik meýdany ýagtylyk tizligi bilen ýaýraýar.

202
00:23:58,640 --> 00:24:04,780
Şeýlelikde, magnit hemişe meýdan döredýär
we giňişligi hemişe meýdan bilen doldurýar.

203
00:24:04,780 --> 00:24:13,720
Magnit munuň üçin energiýany nireden alýar? Ol özi sarp
edilmeýär-ä. Onda magnit hemişelik hereket edýän maşynmy?

204
00:24:13,720 --> 00:24:22,506
Eger giňişlik energiýasy bolmasa, ol şeýle bolardy – ýöne
elbetde bu manysyz, hemişelik hereket edýän maşyn bolup bilmez.

205
00:24:22,506 --> 00:24:29,431
Heisenberg bir gezek şeýle aýdypdy: Magnitizmi giňişlik
energiýasynyň çeşmesi hökmünde ulanmak mümkin bolmaly, ýöne „biz

206
00:24:29,431 --> 00:24:33,553
ylym akmaklary muny başarmaýarys, bu daşarky adamlardan gelmeli“.

207
00:24:33,553 --> 00:24:39,520
Munyň üstüne men diňe kiçigöwünlilik bilen goşup
bilerin: Ine, daşarky adam dur, we men daşlanan.

208
00:24:45,680 --> 00:24:53,296
Ilki bilen muny elektrostatik usul bilen synanyşdym. Pikir:
Çagalykdan belli bolşy ýaly, plastik çyzgyjy bir çüýşe bilen

209
00:24:53,296 --> 00:24:57,888
sürtseňiz, soň onuň bilen kagyz böleklerini göterip bilersiňiz.

210
00:24:57,888 --> 00:25:06,099
Bu güýji rotora-da geçirip bolýar. Ýokarda
alýuminiýden ýasalan metal disk bar – çykdajy sebäpli Ikea

211
00:25:06,099 --> 00:25:11,967
kartonyna ýelmenen aşhanadan alnan alýuminiý folga.

212
00:25:11,967 --> 00:25:24,755
On iki ýyllyk gözlegiň hemresi aýalyň galdyryp bilen maşgala
pulundan doly maliýeleşdirildi we professor bolup 40-50

213
00:25:24,755 --> 00:25:33,200
sagat işlemekden başga, boş wagtlarynda doly ýerine ýetirildi.

214
00:25:37,820 --> 00:25:42,902
Şonuň üçin Ikea kartonlary we aşhana
alýumin folgasy gaty amatly meýdan çeşmesidir.

215
00:25:42,902 --> 00:25:52,037
Aşagynda mümkin boldugyça ýeňil bolmaly alýumin
ýüzlerden ýasalan rotor ýerleşýär. Meýdan çeşmesi rotory

216
00:25:52,037 --> 00:25:57,552
özüne çekýär, edil çyzgyjyň kagyz böleklerini çekişi ýaly.

217
00:25:57,552 --> 00:26:04,597
Rotor pyçaklary ýapgyt durandygy sebäpli,
çekiji güýç hem ýapgyt ugurda hereket edýär.

218
00:26:04,597 --> 00:26:11,472
Zarýad gaty gowşak bolsa, güýç rotory galdyrmaga
ýetmez; aşa köp zarýad bersek, rotor meýdan çeşmesine urýar

219
00:26:11,472 --> 00:26:17,027
– bu bolsa ýaramaz, sebäbi täze rotor ýasamaly bolýar.

220
00:26:17,027 --> 00:26:22,750
Emma ol aýlanýança garaşsak, hemme zat birsyhly
aýlanýar: Meýdan çeşmesi bir gezek zarýadlanýar, soňra rotor

221
00:26:22,750 --> 00:26:27,645
goşmaça energiýa bermezden birsyhly aýlanmagyny dowam edýär.

222
00:26:27,645 --> 00:26:37,299
Ilki ýasalan nusganyň ýokarsynda meýdan çeşmesi, aşagynda bolsa
aşhana alýumin folgasyndan ýasalan alýumin rotor pyçaklary, agaç

223
00:26:37,299 --> 00:26:42,268
çarçuwa gerilip, hemme zat strafor ýüzüjilerde ýerleşdirildi.

224
00:26:42,268 --> 00:26:53,710
Ýörite işlenip düzülen çäkli elementler hasaplamalaryndan aýlanma
momentiniň takmynan 1,2 mikronewton metr bilen gaty kiçidigi

225
00:26:53,710 --> 00:27:01,974
mälim bolansoň, ýerleşdiriş gaty az sürtülmeli
bolmalydy – şonuň üçin strafor ýüzüjiler suw

226
00:27:01,974 --> 00:27:08,560
doldurylan duş kabinasyna goýuldy. Ine-de: Ol aýlanýar.

227
00:27:08,560 --> 00:27:19,165
Tankytçylar munuň klassik energiýa geçirilişi bolup biljekdigini
öňe sürdüler – zarýadlananda elektrostatik

228
00:27:19,165 --> 00:27:30,183
zarýadlanan howa molekulalary arkaly meýdan çeşmesinden
rotora energiýa geçirilýär we ony herekete getirýär.

229
00:27:30,183 --> 00:27:51,654
Muny ret etmek üçin gurluş wakuum kamerasyna
goýuldy: Howa sorulanda, tigir aýlanmagyny dowam edýär.

230
00:27:51,654 --> 00:28:00,486
Ýöne 1-3 millibar azajyk galyndy basyşynda ýagtylyk
hadysalary we aýlanmagy päsgel berýän köp ion ýüze çykýar –

231
00:28:00,486 --> 00:28:05,524
ýagny ionlar hereketlendiriji däl, has dogrusy päsgelçilikdir.

232
00:28:05,524 --> 00:28:12,246
Has-da dowam edip, 10-5 millibaryň birnäçesine
çenli, ýagny gowy ýokary wakuuma çenli sorup

233
00:28:12,246 --> 00:28:17,323
aýyrsaň, ion meselesi çözülýär we rotor ýene aýlanýar.

234
00:28:17,323 --> 00:28:45,158
Şondan soň kärdeşler islendik klassiki düşündiriş mehanizminiň
doly aýrylmagyny talap etdiler – diňe şondan soň ynanardylar.

235
00:28:45,158 --> 00:29:09,489
Bu ölçeg taýdan subut edildi: Pikoampermetrler we beýleki ölçeg
enjamlary bilen berlen elektrik energiýasy rotorda

236
00:29:09,489 --> 00:29:31,920
ölçelen mehaniki energiýa bilen deňeşdirildi,
aýlanma tizligi boýunça logarifmiki görnüşde ýazgy edildi.

237
00:29:31,920 --> 00:29:44,516
Elektrik çykdajy takmynan 3 nanowatt,
mehaniki çykyş takmynan 150 nanowatt boldy.

238
00:29:44,516 --> 00:29:51,455
Erkin energiýa gözleginiň dilinde bu
takmynan 5000-den 5050 göterime çenli

239
00:29:51,455 --> 00:29:56,776
Over-Unity-e deňdir – ýöne diňe nanowatt aralygynda.

240
00:29:56,776 --> 00:30:07,061
Üns berilmeli zat: Ansys ýaly köp on müň ýewro durýan täjirçilik
FEM programmalary hem özbaşdak işlenip düzülen, mugt programma

241
00:30:07,061 --> 00:30:17,114
bilen deň netije berýär – hatda täjirçilik senagat programma
üpjünçiligi hem erkin energiýanyň öwrülmegini tassyklaýar.

242
00:30:17,114 --> 00:30:24,693
Şeýle-de bolsa, az adam muňa
garaşýar: senzura şeýle gowy işleýär.

243
00:30:24,693 --> 00:30:32,326
Bu netijeleriň wagtynda erkin energiýa
gözleginiň bardygyny hatda bilinmeýärdi.

244
00:30:32,326 --> 00:30:47,828
Diňe bu jemgyýet özüni tanadyp habarlaşanda, senzurany
ilkinji gezek döwmek başartdy – alty-sekiz ýyllyk gözlegden soň.

245
00:30:47,828 --> 00:30:59,657
Elbetde, Ýupiterde ýokary agyrlyk güýji astynda subutnama talap
edýän şübhe edijiler hem bardy, muňa diňe

246
00:30:59,657 --> 00:31:11,860
şeýle jogap bermeli boldy: Ýerdäki energiýa
meselesi häzir Ýupiterdäki meseleden has möhümdir.

247
00:31:19,860 --> 00:31:31,648
150 nanowatt adamzada ýeterlikmi?

248
00:31:31,648 --> 00:31:39,841
Elbet beýle däl – has güýçli maşynlar
ösdürilmeli. Bu ikinji gözleg bölüminiň sebäbi boldy.

249
00:31:39,841 --> 00:31:51,727
Laboratoriýa, işgärler, sekretariat ýa-da möhüm býudjet
bolmazdan – 2012-nji ýylda ýyllyk býudjet 428 ýewro,

250
00:31:51,727 --> 00:31:59,105
gurallar ýok, maşynlar ýok – diňe teoretiki ösüş galdy:

251
00:31:59,105 --> 00:32:12,041
bir-iki sowadyjy ýaly ululykdaky, öý hojalygy üçin
takmynan 10 kWt kuwwatly güýçli erkin energiýa öwürijisi.

252
00:32:12,041 --> 00:32:18,579
Ýerzemindäki şeýle enjam öýleri giňişlik
energiýasy bilen üpjün eder, gaz we elektrik

253
00:32:18,579 --> 00:32:23,925
hasabyny tölemän, degişli daşky gurşaw hapalanmasyz.

254
00:32:28,832 --> 00:32:43,688
Deňeşdirmek üçin, Nýmetiýanyň Fizika Jemgyýetiniň
2060-njy ýyla çenli energiýa sarp edilişi baradaky

255
00:32:43,688 --> 00:32:54,844
statistikasy, oňa başgalaryň arasynda Shell (1999) hem gatnaşdy:

256
00:33:00,281 --> 00:33:14,045
Elektrik meýdanlary giňişlikde bar bolan ägirt uly
energiýany netijeli peýdalanmak üçin ýeterlik kuwwat

257
00:33:14,045 --> 00:33:21,820
dykyzlygyna eýe däl – munuň üçin magnit meýdanlary gerek.

258
00:33:21,820 --> 00:33:38,398
Şonuň üçin Heýzenberg magniti mümkin bolan energiýa çeşmesi diýip
atlandyrdy, elektrik meýdanlaryny hiç wagt aýtmady: Elektrik

259
00:33:38,398 --> 00:33:49,844
meýdanlary bir kub metr üçin 40 Joul çenli
berýär, magnit meýdanlary bolsa bir kub metr

260
00:33:49,844 --> 00:33:57,946
üçin 1,6 million Joul çenli – bu düýpli tapawut.

261
00:33:57,946 --> 00:34:04,943
Diýmek, magnit meýdanyny ulanmaly.

262
00:34:04,943 --> 00:34:17,749
Elektromagnit meýdanyndaky fotonynyň Lagrange operatory
güýçli magnit motoryna barýan ýoluň başlangyjy boldy.

263
00:34:17,749 --> 00:34:42,208
Muny iki hereket edýän magnitde iň aýdyň görkezmek bolýar.

264
00:34:42,208 --> 00:34:51,599
Klassiki, statiki ýakynlaşmada – her bir elektromotor
öndürijisiniň ulanýşy ýaly – meýdanyň çäkli ýaýraýyş tizligi

265
00:34:51,599 --> 00:35:00,331
äsgerilmeýär we amalda çäksiz diýip kabul edilýär, sebäbi
gündelik durmuşda ýagtylyk tizligi „çäksiz diýen

266
00:35:00,331 --> 00:35:10,100
ýaly“ görünýär. Onda ýöne ýörelge hereket edýär: Iki
magnit biri-birine näçe ýakyn bolsa, güýç şonça-da güýçli.

267
00:35:10,100 --> 00:35:28,472
Muň tersine, meýdanyň hakyky, ahyrky ýaýraýyş tizligi – ýagtylyk
tizligi – göz öňünde tutulsa, başga bir manzara emele gelýär:

268
00:35:28,472 --> 00:35:38,592
meýdan bir magnitden beýlekisine ýetmek üçin „wagt“ gerek edýär.

269
00:35:38,592 --> 00:35:46,882
Emma şu wagt içinde ikinji magnit eýýäm has öňe hereket edipdir.

270
00:35:46,882 --> 00:35:54,129
Şeýlelikde, güýç henizem başdaky, has gysga aralyga „täsir
edýär“, hakyky aralyk bolsa eýýäm has uludyr –

271
00:35:54,129 --> 00:36:02,599
ýagny güýç hakykatda klassiki, energiýany
saklaýan çaklamanyň öňünden aýdýanyndan has kiçidir.

272
00:36:02,599 --> 00:36:11,695
Aýgytly nokat hut şunda: ahyrky ýaýraýyş
tizligini göz öňünde tutmak bilen güýjüň

273
00:36:11,695 --> 00:36:17,899
klassiki energiýa saklaýyşyny „döwmek“ mümkin.

274
00:36:17,899 --> 00:36:23,236
Bu täze fizika däl-de, eýýäm dersliklere giren zat –
Landau/Lifşitsde Liénard-Wiechert potensiallary

275
00:36:23,236 --> 00:36:29,967
(retardirlenen potensiallar) diýen at bilen okap
bolýar, beýleki standart eserlerde hem bellidir.

276
00:36:42,496 --> 00:36:47,914
Hatda giňişligi litr başyna megawatt-sagat
bilen „ýakyp ulanmak“ hem De Broýl boýunça

277
00:36:47,914 --> 00:36:50,841
eýýäm bar bolan bir neşirde beýan edilipdir.

278
00:36:50,841 --> 00:37:04,081
Şeýlelikde, bu eýýäm belli, ornaşan fizika bolup, diňe täzeden
birleşdirilipdir – edil köpden bäri bar bolan böleklerini şu

279
00:37:04,081 --> 00:37:18,820
wagta çenli hiç kimiň birleşdirmäge rugsat edilmedik pazly
ýaly, ýa-da diňe belli harplary täzeden tertipleýän goşgy ýaly.

280
00:37:24,928 --> 00:37:33,425
Hut şonuň üçin hem ornaşan fizikadan hiç kim bu
aýdylanlary mazmun taýdan şübhe astyna alyp bilmez.

281
00:37:33,425 --> 00:37:47,440
Anyk aýdanda: iki jisim biri-birine tarap hereket
edende, peselen güýç täsir edýär; olar biri-birinden

282
00:37:47,440 --> 00:37:55,725
daşlaşanda, güýçlendirilen özara täsir güýji täsir edýär.

283
00:37:55,725 --> 00:38:10,514
Dogry polýarlaşdyrylan kätibi bolan magniti yza-öňe yranyp durýan
ýaly edip goýbereniňde, polýuslar ýakynlaşanda biri-birini

284
00:38:10,514 --> 00:38:22,440
itekleýär (peselen tormozlaýyş güýji), uzaklaşanda
ýene biri-birini itekleýär (ulaldylan tizleşdirme

285
00:38:22,440 --> 00:38:30,380
güýji) – netijede magnit umumylykda has çalt bolýar.

286
00:38:33,740 --> 00:38:46,582
Demirgazyk polýus demirgazyk polýusa duş gelýär, ýakynlaşanda
tormozlaýjy güýç azalýar; soňra günorta polýus

287
00:38:46,582 --> 00:39:01,190
günorta polýusa garşy durýar, uzaklaşanda itekleýji,
çaltlaşdyryjy güýç ulalýar – ulgam öz-özünden çaltlaşýar.

288
00:39:01,190 --> 00:39:08,556
Bu prinsip FPGW teoriýasy diýlip atlandyrylýar:
özara täsir meýdanlarynyň kesgitlenen ýaýraýyş tizligi.

289
00:39:21,079 --> 00:39:34,296
Tehniki dizaýn diferensial deňlemeleri talap
edýär, olar başga-da Runge-Kutta usuly bilen çözülýär.

290
00:39:34,296 --> 00:39:50,827
Başda soralan kärdeşleriň hiç biri kömek etmänsoň,
deňlemeler özbaşdak işlenip düzüldi we çözüldi –

291
00:39:50,827 --> 00:40:02,680
käbirleri öňünden munuň çözülip bilinmejekdigini öňe sürensi.

292
00:40:05,271 --> 00:40:22,913
Munuň bir kynçylygy: iki zarýad ýa-da magnit arasyndaky Kulon
ýa-da magnit güýçlerinde – 1/r² kanuny – adaty proporsionallyk

293
00:40:22,913 --> 00:40:41,534
faktorlary hereket edýän magnitleriň hakyky traýektoriýalary
bilen çalşylmaly, sebäbi ahyrky ýaýraýyş tizligi hasaba alynmaly.

294
00:40:41,534 --> 00:41:00,681
Doly diferensial deňlemäni çözseň, pružina bilen baglanan iki
yrgyldaýjy magnit üçin şu ýüze çykýar: ahyrky ýaýraýyş

295
00:41:00,681 --> 00:41:24,340
tizligi sebäpli yrgyldylar öz-özünden güýçlenýär – amplitudalar
ulalýar, daşarky energiýa berilmezden, kosmos energiýasyndan.

296
00:41:24,340 --> 00:41:27,928
Ýalňyş sazlamada bolsa amplitudalar kiçelýär.

297
00:41:27,928 --> 00:41:38,260
Şeýlelikde, kosmos energiýasy iki tarapa hem klassik
energiýa bilen öwrülip bilinýär – doly hukukly energiýa görnüşi.

298
00:41:38,260 --> 00:41:48,365
Şu esasda internede kuwwatly kosmos energiýa
konwerteri hödürlendi: buraw maşynynyň ululygyndaky,

299
00:41:48,365 --> 00:41:54,641
takmynan 500 watt kuwwatly maşyn – öý hojalygy üçin has az.

300
00:41:54,641 --> 00:41:58,891
Bir-iki sowadyjynyň ululygynda bolsa
takmynan 10 kW öndürip bolýar, bu ýyladyş we

301
00:41:58,891 --> 00:42:01,569
elektrik enjamlaryny işletmek üçin ýeterlik.

302
00:42:01,569 --> 00:42:09,716
Atom elektrik stansiýalary, elektrik geçiriji
liniýalar, nebit we gaz şeýlelikde gereksiz bolardy

303
00:42:09,716 --> 00:42:15,247
– kosmos energiýasy arassa we mugt üpjün edýär.

304
00:42:23,680 --> 00:42:36,173
Nikola Tesla 1891-nji ýylda Amerikan elektrik inženerleri
institutynyň öňünde takmynan aýdypdyr,

305
00:42:36,173 --> 00:42:48,560
adamlar tebigatyň tigir mehanizmine birikip,
kosmos energiýasyny ulanmaklygy wagt meselesidir.

306
00:42:48,560 --> 00:42:50,700
Tesla hakykatdan-da kosmos
energiýasy bilen işleýän awtoulag gurupdyr.

307
00:42:50,700 --> 00:43:04,914
Bir tanyş Klaus Jebens (häzir 86 ýaşynda) kakasy Heinrich Jebens
– şol wagtlar Germaniýa imperiýasynyň oýlap tapyjylyk edarasynyň

308
00:43:04,914 --> 00:43:16,373
reýhsleýteri – 1930-njy ýylda Amerikada Nikola Teslanyň ýanyna
baryp, onuň kosmos energiýasy awtoulagyna

309
00:43:16,373 --> 00:43:26,384
münüp, hatda içindäki aýna turbalary bilen
konwerteri hem görendigini şahsy habar berdi.

310
00:43:26,384 --> 00:43:36,884
Şeýle aýna turba konwerteriniň konsepsiýalary internetde öz işleri
ýaly erkin elýeterli, doly açyk çeşme hökmünde çap edilendir.

311
00:43:48,865 --> 00:43:58,782
Munuň üçin göz aýlanlar, Google-da "Turtur" ady bilen
ondan gelmeýän öýküniji sahypalaryny hem tapýarlar.

312
00:43:58,782 --> 00:44:11,766
"Ostfalia" bilen başlaýan we ol öz eli bilen döreden sahypa
ygtybarly; şeýle hem www.energiederzukunft.org (Awstriýada

313
00:44:11,766 --> 00:44:27,767
Martin Scheibelhofer tarapyndan dolandyrylýar) we Ruhr sebitinde
doktor doktor Windelschmidtiň kosmos energiýasy wikisi bar.

314
00:44:27,767 --> 00:44:45,103
Ostfalia sahypasynda ýüzlerçe sahypa ylmy çap edişler
iki dilli (nemes/iňlis) mugt göçürip almak üçin taýýar.

315
00:44:47,992 --> 00:44:53,995
Bu çap edişlere garamazdan: jemgyýetçilik
dymyşlygy, käte hatda şarlatanlyk aýyplamasy.

316
00:44:53,995 --> 00:45:10,283
Muňa köp sanly halkara ekspertizalar garşy durýar: Jorj Waşington
uniwersitetinden prof. Nagel (öňki ABŞ goşun ofiseri, häzir

317
00:45:10,283 --> 00:45:27,359
ýokary okuw mugallymy we gözlegçi) diňe iş ýagdaýyny gözden
geçirenden soň ýazýar: "Prof. Turtur iň gowulary bilen deňdir."

318
00:45:27,359 --> 00:45:48,540
Braziliýanyň Blumenau uniwersitetiniň bir
kärdeşi hem öňdebaryjy roluny tassyklaýar.

319
00:45:48,540 --> 00:46:04,288
Ýaponiýaly Takaaki Musha şeýle täsirlenipdir welin, erkin
energiýa baradaky kitap bölümine gatnaşmaga yrmak beripdir.

320
00:46:04,288 --> 00:46:17,985
Pekindäki Hytaý Ylymlar akademiýasynyň professory Wuşu Žan şeýle
ýazýar: „Günbatar Ýewropada, prof. Turtur ZPE gözleglerinde

321
00:46:17,985 --> 00:46:31,111
öňdebaryjy alym, sebäbi ol ajaýyp işleri ýerine ýetirdi.“
Polýak Ylymlar akademiýasy hem şuňa meňzeş pikiri aýdýar.

322
00:46:31,111 --> 00:46:42,019
Başga-da, Eindhowen tehniki uniwersitetinden we Koreýanyň milli
metrologiýa institutyndan synlar bar, onuň

323
00:46:42,019 --> 00:46:52,087
direktory „adamlar üçin umydyň täze çyrasy“
diýip gürrüň berýär – jemi on töweregi şeýle syn.

324
00:46:52,087 --> 00:47:04,428
Syýasat hem bu tema bilen ýüzbe-ýüz boldy.

325
00:47:04,428 --> 00:47:24,836
Federal kanzler Angela Merkele onlaýn raýat
soraglary bölümi arkaly Wannicek atly bir jenap şu

326
00:47:24,836 --> 00:47:36,760
aşakdaky, bu ýerde sözme-söz getirilen soragy iberdi:

327
00:47:36,760 --> 00:47:43,094
„Hormatly hanym Merkel, bir ýyldan gowrak wagt bäri men Ostfalia
ýokary mekdebinde prof. dr. Klaus W.

328
00:47:43,094 --> 00:47:49,580
Turtur tarapyndan subut edilen kosmos energiýasy
baradaky teoriýalar bilen meşgullanýaryn.

329
00:47:53,720 --> 00:48:01,733
Men dildüwşük teoriýalaryna kän bir
ynanmaýandygym üçin, bu meseläni örän takyk öwrenýärin.

330
00:48:01,733 --> 00:48:09,536
Doly esas bilen şu soragy bermäge het edýärin: arassa we mugt
energiýa öndürmek tehnologiýasy eýýäm elimizde

331
00:48:09,536 --> 00:48:17,177
bolsa, näme üçin energiýa pudagynyň täjirçilik
önümlerine milliardlarça salgyt pullaryny goýýarys?

332
00:48:17,177 --> 00:48:32,060
Federal hökümet bu ugurda patentleri satyn alýar, üstünlikli
taýýarlanan generatorlary bolan adamlar bir gijede ýitýärler.

333
00:48:35,872 --> 00:48:42,990
Eýýäm Nikola Tesla 70 ýyldan gowrak öň ulaglaryň kosmosyň ýagdaý
energiýasyndan çäksiz hereket edip biljekdigini subut edipdir.

334
00:48:42,990 --> 00:48:49,260
Uly generatorlar ýangyçsyz birnäçe megawatt
derejesindäki sebitleri üpjün edip bilerler, hem-de simsiz.

335
00:48:49,260 --> 00:48:56,570
Biz salgyt pullarymyz bilen has manysyz taslamalary goldaýarys.
Elbetde, bu energiýa çeşmesine hem salgyt salyp bolýar,

336
00:48:56,570 --> 00:49:01,152
kömür we ýadro energiýasy bilen daşky gurşawa zyýan ýetirmän.“

337
00:49:01,152 --> 00:49:16,020


338
00:49:22,496 --> 00:49:31,140
Merkel hanymyň işgärleriniň Federal Kansler
adyndan beren jogaby many taýdan şeýle boldy:

339
00:49:31,140 --> 00:49:45,595
Kosmiki energiýa hadysasy köp ýyllardan bäri ara alnyp
maslahatlaşylýar, emma şu güne çenli ondan

340
00:49:45,595 --> 00:49:59,520
peýdaly energiýa alyp boljakdygyna baradaky
ygtybarly we umumy ykrar edilen subutnama ýok.

341
00:49:59,520 --> 00:50:10,814
Ylym bu subutnamany bermedigiçe, Federal hökümet adaty energiýa
tehnologiýalarynyň ösüşini uly yhlas bilen dowam etdirer.

342
00:50:10,814 --> 00:50:16,704
Gol çekildi: Federal hökümetiň metbugat we maglumat gullugy.

343
00:50:16,704 --> 00:50:31,988
Muňa degişli köpçülikleýin okyjy hatlarynyň arasynda bir
jenap Hans-Werner S. birinji orunda şeýle ýazýar: „Hawa,

344
00:50:31,988 --> 00:50:40,264
indi şeýle bir zadyň köpçülige aýan edilmeginiň wagty geldi.

345
00:50:40,264 --> 00:50:51,384
Men we maşgalam erkin energiýany köpden bäri ulanýarys, ýöne muny
köpçülige aýan etmedik we hemişe hem köpçülikleýin ulgamyndan

346
00:50:51,384 --> 00:50:58,816
biraz alyp durduk. Meniň üçin öldürilenler gaty köp boldy.“

347
00:50:58,816 --> 00:51:20,080
Leksiýa soňra ýene bir jogapsyz sorag we tema
boýunça Bundestag petisiýasy barada hem gürrüň berer.

348
00:51:20,080 --> 00:51:34,533
"Öldürilenler" baradaky aýdylanlara: PES-wiki "Suppression"
bölüminde kosmos energiýasy boýunça gözlegçileriň basylmagyna

349
00:51:34,533 --> 00:51:48,039
degişli köp sanly waka mysallaryny, şol sanda 2007-nji ýyldaky
statistikany, öldürilenleriň we ýitirim bolanlaryň sany,

350
00:51:48,039 --> 00:52:04,180
degişli resmi edaralar we satyn alnan, ýitirilen ýa-da gizlinlik
astyna alnan patentleriň sany baradaky maglumatlary görkezýär.

351
00:52:16,700 --> 00:52:28,991
Şeýle hem alternatiw energiýa çeşmeleri/kosmos
energiýasy temasy boýunça Bundestag petisiýasy tabşyryldy.

352
00:52:28,991 --> 00:53:11,532
Jogap ilki bilen kabul edilendigini tassyklaýardy we
degişli federal ministrligiň ýörite ygtyýarly edarasynyň

353
00:53:11,532 --> 00:53:38,235
netijesi arkaly mundan beýläkki barlag ýoluny beýan edýärdi.

354
00:53:38,235 --> 00:53:46,880
Ahyrynda bolsa şeýle diýilýärdi: "Ýokardaky pikirleriň
çäginde, siziň haýyşyňyzy, ýagny arzaňyzy internet saýtynda

355
00:53:46,880 --> 00:53:51,455
çap etmek haýyşyňyzy, gynansak-da kanagatlandyryp bolmady."

356
00:53:51,455 --> 00:54:07,800
Görnüşi ýaly, arassa energiýa umumy jemgyýetçilik
bähbidine degişli mesele hökmünde baha berilmeýär.

357
00:54:07,800 --> 00:54:14,144
2011-nji ýylyň 2-nji maýyndan bäri öz
gözlegleri durýar, sebäbi teoretiki taýdan işlenip

358
00:54:14,144 --> 00:54:19,680
düzülen enjamy hakykatdan gurmak mümkinçiligi ýok.

359
00:54:19,680 --> 00:54:31,305
Mundan başga-da galp maglumatlar ýaýraýar: professor Turturyň
adyndan "erkin energiýa öwürijisi" diýlip atlandyrylýan

360
00:54:31,305 --> 00:54:43,940
zat internede onuň salgysyny aragatnaşyk üçin ýalňyş
görkezýär; jogapkär adam gözleglere garamazdan jogap bermeýär.

361
00:54:43,940 --> 00:55:05,935
Mundan başga-da töhmet saýty bar – öň "Esowatch", soňra
internet jenaýatçylygy sebäpli kazyýet tarapyndan ýapyldy,

362
00:55:05,935 --> 00:55:17,654
emma köne mazmuny "PSIRAM" atly täze at bilen dowam edýär.

363
00:55:17,654 --> 00:55:37,993
Öz işlerine garşy gönükdirilen "ekspertiza" has içgin
seredilende hut şu çeşmeden alnan plagiat bolup çykdy –

364
00:55:37,993 --> 00:55:50,580
şuňa meňzeş aýyplamalarda ýygy-ýygydan gaýtalanýan nusga.

365
00:55:50,580 --> 00:56:02,849
Ahyrynda, täzeden Heisenberg sitatasynyň ýerine, Maks Plankyň bir
sözi: "Täze ylmy hakykat, garşydaşlarynyň ynandyrylmagy we

366
00:56:02,849 --> 00:56:12,941
özleriniň öwredildiklerini yglan etmegi arkaly däl-de, has
dogrusy, garşydaşlarynyň kem-kemden gyrylyp

367
00:56:12,941 --> 00:56:23,840
ýok bolmagy we ösüp gelýän nesliň başdan
hakykat bilen tanyşdyrylmagy arkaly ýeňiş gazanýar."

368
00:56:32,140 --> 00:56:41,038
Munuň üstüne ýene iki söz: Mahatma Gandi aýdan diýilýär:
"Ilki bilen seni äsgermezlik edýärler, soň üstüňden gülýärler,

369
00:56:41,038 --> 00:56:45,180
soň seniň bilen göreşýärler, soň bolsa sen ýeňýärsiň."

370
00:56:45,180 --> 00:56:53,580
Üçünji basgançaga eýýäm ýeten adam diňe şuny aýdyp biler: Ýakyn
ýeňişe, erkin energiýanyň ýakyn aralykda ýeňiş gazanmagyna.

371
00:57:05,339 --> 00:57:09,163
Sag bol!

372
00:57:25,500 --> 00:57:32,357
"Ajaýyp! Sag bol! Hakykatdanam ajaýyp!

373
00:57:32,357 --> 00:57:40,960
Sag bol! Sag bol! Sag bol!" Eger maňa bir
ýagşylyk etmek isleseňiz, onda muny diňe aýdyp beriň.

374
00:57:40,960 --> 00:57:47,320
Ähli adamlar erkin energiýanyň ulanyp
bolýandygyny bilse, gözlegler hem täzeden mümkin bolar.

375
00:57:47,320 --> 00:57:53,640
Adamlar munuň bolýandygyny, şeýle enjamlaryň gurup
bolýandygyny görse, kritiki massa diýilýän zat döreýär.

376
00:57:53,640 --> 00:58:00,920
Şeýlelikde, muny aýdyp beriň, aýdyp beriň, aýdyp
beriň – onda bu enjamlar hem gurup bolýar. Sag bol!

377
00:58:06,848 --> 00:58:10,624
Geljege şeýle yşyk saçanyňyz üçin çuňňur sag bol.

378
00:58:10,624 --> 00:58:15,804
Muny bu ýerde aýdyp bermäge rugsat bereniňiz
üçin çuňňur sag bol. Bu ajaýyp forumyň

379
00:58:15,804 --> 00:58:19,580
barlygy üçin örän köp, mähirli, çuňňur sag bol.

380
00:58:29,120 --> 00:58:29,200


381
00:58:29,200 --> 00:58:29,220