1
00:00:00,000 --> 00:00:00,351


2
00:00:00,351 --> 00:00:08,622
„Ef þessar frumheimildir eru ekki lengur tiltækar, er í raun
og veru gert ómögulegt að stunda raunverulegar rannsóknir.

3
00:00:08,622 --> 00:00:11,743
Ef ég hef ekki lengur gamlar bækur, engin gömul skjöl.

4
00:00:11,743 --> 00:00:16,380
Það opnar fyrir blekkingum og alls kyns misnotkun.“

5
00:00:16,380 --> 00:00:22,998
Ég býð velkomna í Kla.TV stúdíóið í dag sagnfræðing
og enskufræðing með meistaragráðu í viðskiptafræði.

6
00:00:22,998 --> 00:00:29,248
Sem höfundur fjölda faggreina og fræðibóka um
félags- og menningarsögu kom meðal annars bók hennar

7
00:00:29,248 --> 00:00:33,375
„Die Eroberung der alten und neuen Welt“ út árið 2024.

8
00:00:33,375 --> 00:00:36,432
Hjartanlega velkomin, Dr. Renate Reuther!

9
00:00:36,432 --> 00:00:38,725
Já, takk fyrir boðið!

10
00:00:38,725 --> 00:00:43,406
Já, gaman að þú ert hér! Ég hef þegar haft ánægjuna af því að
ræða við manninn þinn. Í dag höfum við sögulegt umræðuefni.

11
00:00:43,406 --> 00:00:50,416
Vísindin lifa á skráningum, handritum, bókum og öðrum
heimildum, og án þeirra er gagnrýnin umfjöllun um

12
00:00:50,416 --> 00:00:54,694
söguna, um hvaða efni sem er, einfaldlega ekki möguleg.

13
00:00:54,694 --> 00:00:58,292
Frú Reuther, hvernig er aðgengi að slíkum heimildum?

14
00:00:58,292 --> 00:01:05,154
Það er sífellt gert erfiðara fyrir mann,
sérstaklega ef maður er frjáls og óháður blaðamaður eða

15
00:01:05,154 --> 00:01:10,678
sagnfræðingur eða rannsakandi af hvaða tagi sem er.

16
00:01:10,678 --> 00:01:16,748
Það byrjar á mjög einföldum hlutum, að gjöld eru
krafin fyrir hverja heimsókn, til dæmis í skjalasafni.

17
00:01:16,748 --> 00:01:25,616
Það er vandlega skoðað hver það er sem vill fá eitthvað, og eins
og það hefur verið í mörg hundruð ár, er það í dag ekki bitið

18
00:01:25,616 --> 00:01:35,023
öðruvísi, ef rangi aðilinn spyr um hluti sem maður vill ekki
gefa honum, þá eru þeir bara ekki til staðar eða ekki tiltækir.

19
00:01:35,023 --> 00:01:45,140
Og til að gera það þá ekki svo áberandi í smáatriðum, hefur maður
nú mörg skjalasöfn, sem voru í borgunum, oft í ráðhúsinu eða í

20
00:01:45,140 --> 00:01:52,960
einhverri gömlu byggingu, líka í gömlu kastali, geymd, hefur
maður nú – að því er sagt er vegna eigin

21
00:01:52,960 --> 00:02:01,865
öryggis, þessar gömlu birgðir gamalla skjala – flutt
út í fjarlæga bunkera, skjalasöfn, hvar sem er.

22
00:02:01,865 --> 00:02:08,130
Og þá verður maður að tilkynna fyrirfram að
maður vilji gjarnan sjá þetta eða hitt skjalið.

23
00:02:08,130 --> 00:02:13,545
Og þá er keyrt þangað einu sinni eða tvisvar í viku,
og þá er það flutt til baka, og þá verður maður

24
00:02:13,545 --> 00:02:17,887
sjálfur að vera á staðnum aftur til að skoða þetta pappír.

25
00:02:17,887 --> 00:02:26,464
Ég hef unnið í mörg ár í skjalasöfnum til að skrifa sögu sem
hefur ekki verið skrifuð áður. Og það hefur alltaf verið erfitt.

26
00:02:26,464 --> 00:02:31,225
En við þessar aðstæður er það auðvitað nánast ómögulegt.

27
00:02:31,225 --> 00:02:37,753
Því til að skrifa bók sem maður rannsakar sjálfur, þar
sem maður treystir ekki bara á gervigreind, þá les

28
00:02:37,753 --> 00:02:42,064
maður – ja ég veit ekki – tugi, hundruð, þúsundir síðna.

29
00:02:42,064 --> 00:02:50,648
Og þegar maður veit þá ekki einu sinni nákvæmlega hvað maður á að
biðja um – því þessar skrár skjalasafnanna eru mjög

30
00:02:50,648 --> 00:02:58,465
óljósar oft – og verður þá einmitt að segja nákvæmlega
hvaða pappír maður vill, verður þetta allt mjög erfitt.

31
00:02:58,465 --> 00:03:05,560
Því þegar maður fær það þá og kemst að því, opnar það – „Æ, þetta
er nú ekki það sem ég þyrfti, það stendur ekki það í því sem

32
00:03:05,560 --> 00:03:09,827
hjálpar mér“ – þá var öll heimsóknin í skjalasafnið til einskis.

33
00:03:09,827 --> 00:03:14,394
Og maður getur beðið aftur þangað til í næstu
viku, þangað til eitthvað verður sótt aftur.

34
00:03:14,394 --> 00:03:20,576
Svo þetta er búið að vera vandamál í
mörg ár og verður því mjög mikið aukið.

35
00:03:20,576 --> 00:03:28,290
Og það er því virkilega ekki einfalt
ef maður vill vinna við heimildirnar.

36
00:03:28,290 --> 00:03:34,661
Og ef maður segir að margt sé stafrænt, verður
maður hissa á hversu lítið er stafrænt, annars vegar.

37
00:03:34,661 --> 00:03:40,270
Og hjá stafrænum hlutum er auðvitað alltaf smá efi:

38
00:03:40,270 --> 00:03:45,317
Var þetta nú allt? Vantar síður? Vantar heilu heftin?

39
00:03:45,317 --> 00:03:51,292
Er þetta virkilega það sem ég myndi
gera ráð fyrir undir fyrirsögninni?

40
00:03:51,292 --> 00:03:56,242
Hjá stafrænum hlutum er svo auðvelt að smella
einhverju í burtu og eyða eða láta það hverfa.

41
00:03:56,242 --> 00:04:02,759
Það er eitthvað allt annað en þegar maður opnar
gamalt skjal, gamalt mál úr skjalasafninu og

42
00:04:02,759 --> 00:04:08,070
les það yfir og hefur virkilega gamla pappírinn.

43
00:04:08,070 --> 00:04:09,878
Já, þú nefndir stafvæðingu.

44
00:04:09,878 --> 00:04:15,880
Það eru nú sífellt fleiri fréttir um að gervigreindarfyrirtæki
kaupi upp gömul bækur, stafvæði þær síðan og

45
00:04:15,880 --> 00:04:19,553
fóðri mállíkön sín eða önnur gervigreindarlíkön með þeim.

46
00:04:19,553 --> 00:04:24,258
En að lokum er það ekki skilað aftur, heldur eru
þessar bækur eyðilagðar. Hvað finnst þér um það?

47
00:04:24,258 --> 00:04:27,122
Hneyksli. Ég varð bara lostin þegar ég heyrði þetta.

48
00:04:27,122 --> 00:04:36,761
Og með minn bakgrunn efa og kerfisgagnrýni
verð ég auðvitað strax að gruna eitthvað illt.

49
00:04:36,761 --> 00:04:40,720
Það er ekki hægt að skilja hvers
vegna hlutunum er eytt eftir skönnunina.

50
00:04:40,720 --> 00:04:46,247
Söfnum í skjalasöfnum og
bókasöfnum hefur verið skannað í áratugi.

51
00:04:46,247 --> 00:04:57,855
Og að segja núna að því verði eytt eftir á, þá get ég ekki
fundið neina rétta skýringu á því sem ekki grunar eitthvað illt.

52
00:04:57,855 --> 00:05:05,968
Því þessar gömlu bækur, sem keyptar voru upp úr
antíkvariötum , eru oft aðeins til í fáum einstökum eintökum.

53
00:05:05,968 --> 00:05:09,833
Og þegar þeim hefur verið eytt
hefur maður ekki lengur aðgang að þeim.

54
00:05:09,833 --> 00:05:18,159
Og þetta hljómar virkilega eins og í „1984“, sem Orwell
lýsti, að maður breyti sögunni stöðugt með afturvirkum

55
00:05:18,159 --> 00:05:23,296
hætti svo hún passi við nútímann og geti stýrt framtíðinni.

56
00:05:23,296 --> 00:05:34,475
Og í verkum mínum – Gerd og Renate Reuther hafa sótt
mikið í söguna – og þar þarf maður margar gamlar bækur.

57
00:05:34,475 --> 00:05:40,536
Við erum ekki þeir fyrstu sem efast, eða þeir
fyrstu sem afhjúpa mistök eða draga frásagnir í efa.

58
00:05:40,536 --> 00:05:49,869
Og við erum háð því að fólk hafi áður svarað þessum
spurningum eða komið sjálft með hugmyndir, skrifað þær niður.

59
00:05:49,869 --> 00:05:58,290
Þá þurfum við bækur þeirra. Eða við þurfum einfaldlega
upprunalega textann. Shakespeare er sífellt þýddur á ný.

60
00:05:58,290 --> 00:06:02,001
Þá getur maður unnið með nútímatextann,
eða í Biblíunni þekkir maður það líka.

61
00:06:02,001 --> 00:06:07,513
Hún er líka stöðugt endurþýdd – og það eru nú
þegar til afbrigði þar sem Guð er kvenkyns.

62
00:06:07,513 --> 00:06:12,554
Þá langar mann kannski, til að skýra
eitthvað, að segja: Ég vil nú lesa upprunalegu

63
00:06:12,554 --> 00:06:16,217
þýðingarnar frá Luther eða Zwingli, hvað sem er.

64
00:06:16,217 --> 00:06:24,692
Ef þessar upprunalegu útgáfur eru ekki lengur tiltækar, er
í raun gert ómögulegt að stunda raunverulegar rannsóknir.

65
00:06:24,692 --> 00:06:31,360
Og það á ekki bara við um mig sem sagnfræðing, það á líka
við um öll önnur svið, hvort sem það eru blaðamenn eða allar

66
00:06:31,360 --> 00:06:35,103
aðrar greinar, hvort sem um er að ræða læknisfræði eða lög.

67
00:06:35,103 --> 00:06:40,330
Maður vill samt líta til baka og segja: Hvernig
byrjaði þetta, hvernig var þetta í raun og veru þá?

68
00:06:40,330 --> 00:06:48,632
Og ef ég hef ekki lengur gamlar bækur, engar gamlar skjöl – hvort
sem þau eru í raun horfin eða bara læst og

69
00:06:48,632 --> 00:06:57,235
geymd einhvers staðar, en ekki lengur aðgengileg
mér sem rannsakanda – er það þá nánast það sama.

70
00:06:57,235 --> 00:07:01,502
Og það opnar dyr og hlið fyrir meðferð.

71
00:07:01,502 --> 00:07:06,183
Nú hefur þú samt þegar lesið margar bækur og líka skrifað um þær.

72
00:07:06,183 --> 00:07:12,589
Getur þú kannski nefnt áhorfendum eitt eða tvö
dæmi þar sem þú rakst á mótsagnir við það sem

73
00:07:12,589 --> 00:07:16,958
er algeng skoðun og það sem þú fannst sjálf/ur?

74
00:07:16,958 --> 00:07:22,076
Já, ef við erum nú þegar að tala um bækur, þá er
það augljósasta kannski bókasafnið í Alexandríu.

75
00:07:22,076 --> 00:07:26,682
Það þekkja nú örugglega allir. En það hefur ekki fundist enn.

76
00:07:26,682 --> 00:07:27,334
Hvernig?

77
00:07:27,334 --> 00:07:33,062
Maður hefur ekki fundið eina einustu bók sem þar lá.

78
00:07:33,062 --> 00:07:36,996
Og maður ætti nú reyndar að segja
bókrollur. En bókrollur hefur maður heldur ekki.

79
00:07:36,996 --> 00:07:40,934
Þannig að maður hefur ekki eina einustu bók,
ekkert handrit, enga bókrollu, þar sem maður

80
00:07:40,934 --> 00:07:43,799
getur sagt að hún hafi verið þar á bókasafninu þá.

81
00:07:43,799 --> 00:07:49,152
Maður hefur heldur ekki bókaskrá, ef ég
má segja það, einhvern lista yfir safnið.

82
00:07:49,152 --> 00:07:55,302
Og í Alexandríu er grafið. Þar er gömul
grafin borg sem verið er að grafa upp.

83
00:07:55,302 --> 00:08:00,160
En maður finnur ekki bókasafnið, þótt maður
hafi sannarlega grafið í áratugi – að ég held.

84
00:08:00,160 --> 00:08:03,731
Og maður hefur þar eitthvað sem
maður skilgreinir sem hallarsvæði.

85
00:08:03,731 --> 00:08:06,619
Og maður segir að það muni vera í hallarsvæðinu.

86
00:08:06,619 --> 00:08:12,520
En maður hefur ekkert sem er einhvern veginn sérstakt …
– maður hefur grunnmúra. En hvaða rými er þá bókasafnið?

87
00:08:12,520 --> 00:08:17,671
Og ef það var svona risastórt eins og stundum er
sagt, þá ættu samt að vera einhver merki um það.

88
00:08:17,671 --> 00:08:24,616
Og það er þá aftur munurinn. Ef þú lest um bókasafnið í
Alexandríu, þá eru til heilu bækurnar og langar greinar.

89
00:08:24,616 --> 00:08:30,907
Og þar er látið í veðri vaka hversu stórt það var, að
þar hafi verið rannsóknarstofa, grasagarður, dýragarður.

90
00:08:30,907 --> 00:08:35,037
Vísindamennirnir, heimspekingarnir, þeir skrifuðu, þeir gáfu út.

91
00:08:35,037 --> 00:08:39,242
Og þá finn ég ekki einn einasta mol.
Það finnst mér nú dálítið ruglingslegt.

92
00:08:39,242 --> 00:08:49,624
Og þessi mikla eyðilegging, þar sem allt hvarf síðan sporlaust,
þekking fornöldunnar svo að segja, hún er líka algjörlega óljós.

93
00:08:49,624 --> 00:08:56,577
Svo það sem kom mér mest á óvart. Þá hugsaði ég, ja, það
veit maður. Það var einhver stríð eða eldur. Og þá var bara…

94
00:08:56,577 --> 00:09:02,164
Þannig að áætlanirnar liggja árhundruðum
í sundur um hvenær hún hvarf endanlega.

95
00:09:02,164 --> 00:09:06,917
Og ef maður spyr sig, já, hver hefði
fjármagnað eða skipulagt svona risaverkefni, hvernig

96
00:09:06,917 --> 00:09:10,717
hefði það gengið? Það hefði verið gífurlega dýrt.

97
00:09:10,717 --> 00:09:18,899
Þá er til einföld skýring frá fornöld, þessi fólk, þessir
skrifarar eða bókasafnsverðir, þau fóru alltaf niður

98
00:09:18,899 --> 00:09:27,816
að höfninni í Alexandríu, leituðu skipanna og gerðu
upptæka bækurnar sem þau gátu þurft fyrir bókasafnið.

99
00:09:27,816 --> 00:09:37,222
Þannig að það er kannski líka nokkuð djarfkennd kenning,
hvernig hægt er að byggja upp bókasafn til lengri tíma.

100
00:09:37,222 --> 00:09:42,072
En hvaðan kemur þá yfirhöfuð
vitneskjan um bókasafn sem er til eða ekki?

101
00:09:42,072 --> 00:09:46,108
Það er listað meðal undra heimsins, þannig
að einhver hlýtur að hafa skrifað um það.

102
00:09:46,108 --> 00:09:54,355
Einmitt, það eru sögur, það eru frásagnir, en því miður, og það
höfum við núna bæði í „Tatort Vergangenheit“ og í

103
00:09:54,355 --> 00:10:03,365
„Tatort Gelehrtenstube“ í raun fyrst þurft að skilja í
fullum mæli, að við höfum nánast enga frumtexta frá fornöld.

104
00:10:03,365 --> 00:10:10,199
Það er gríðarlegt gat í tímanum, þar sem ekkert
er til og við í Evrópu vissum ekkert um að

105
00:10:10,199 --> 00:10:14,635
til væru fornir textar, fornar ritgerðir o.s.frv.

106
00:10:14,635 --> 00:10:23,978
Og þá er gerð ákveðin keðja frá einu klaustri, að eitthvað hafi
verið afritað, og frá öðru klaustri, og einhvern veginn skyndilega

107
00:10:23,978 --> 00:10:34,858
– svona frá 1200 og svo um þann tíma um 1400, 1500 – finnur
maður gífurlegt magn texta frá fornöld. Skyndilega eru þeir þar.

108
00:10:34,858 --> 00:10:44,100
Líka svolítið ruglingslegt, ekki alltaf alveg trúverðugt,
sérstaklega þegar maður veit að hann – leyniskrifari nokkurra

109
00:10:44,100 --> 00:10:53,186
páfa, þ.e. páflegur ritari, sem hafði mikinn áhuga á
þessu efni – hann fann um það bil helming allra fornaldarhöfunda

110
00:10:53,186 --> 00:10:57,414
á ævi sinni, einmitt rétt þegar áhuginn kviknaði.

111
00:10:57,414 --> 00:11:06,234
Og það ótrúlega er að hann fann mörg þessara
texta í klaustrum – að sögn – norðan Alpa.

112
00:11:06,234 --> 00:11:11,512
Nú myndi maður samt halda að maður fyndi
eitthvað slíkt kannski aftur í Alexandríu …

113
00:11:11,512 --> 00:11:12,270
Eða Ítalíu.

114
00:11:12,270 --> 00:11:16,948
… eða á Sikiley. Þannig í klaustrum norðan Alpa.

115
00:11:16,948 --> 00:11:23,086
Já, þetta eru allt hlutir sem láta mann
sterklega gruna að hann hafi sjálfur skrifað þetta

116
00:11:23,086 --> 00:11:26,248
eða látið skrifa það – græddi líka vel á því.

117
00:11:26,248 --> 00:11:32,835
Sonur hans erfði síðan líka heilu safnin af
fornum ritum, sem hann gat síðar gefið út …

118
00:11:32,835 --> 00:11:39,555
Já, þar var framleitt fyrir framtíðina –
myndi ég segja – framleitt fyrir markaðinn

119
00:11:39,555 --> 00:11:44,274
sem varð til, maður gat líka grætt vel á því.

120
00:11:44,274 --> 00:11:45,835
Að græða peninga er líka umræðuefni.

121
00:11:45,835 --> 00:11:49,982
Þú ert sjálf höfundur. Þú hefur samskipti við forlög.

122
00:11:49,982 --> 00:11:53,637
Hvernig lítur það út? Þú heldur
ekki beinlínis meirihlutaskoðunum.

123
00:11:53,637 --> 00:11:55,830
Það virðist þá líklega ekki vera alveg svo einfalt.

124
00:11:55,830 --> 00:12:04,749
Já. Það er ekki bara svona fyrir blaðamenn og bloggara, það
er líka svona fyrir fólk eins og mig, sem heldur ekki

125
00:12:04,749 --> 00:12:11,359
meirihlutaskoðunum, sem rannsakar opið, hlutlaust og gagnamiðað .

126
00:12:11,359 --> 00:12:18,061
Og þegar maður verður þá nánast óhjákvæmilega gagnrýninn
á kerfið, af því að maður efast mikið og verður að draga

127
00:12:18,061 --> 00:12:21,676
mikið í efa, þá á maður ekki auðvelt með það, einfaldlega.

128
00:12:21,676 --> 00:12:26,518
Annars vegar eru það nú stafrænu hlutirnir,
maður verður auðvitað að óttast að þeir

129
00:12:26,518 --> 00:12:30,223
hverfi skyndilega. Þú hefur líka upplifað það.

130
00:12:30,223 --> 00:12:37,240
Það eru til myndbönd, fyrir nokkrum árum var það mjög algengt,
og maður reynir að smella á þau og skjárinn verður grár.

131
00:12:37,240 --> 00:12:43,296
Eða það koma línur, maður getur ekki séð þær
lengur eða þær finnast ekki lengur og svo framvegis.

132
00:12:43,296 --> 00:12:46,842
Þannig að með stafrænu hlutina er það auðvitað mjög erfitt.

133
00:12:46,842 --> 00:12:53,462
Líka þessar rafbækur sem maður hleður niður,
maður borgar fyrir þær en maður á þær ekki.

134
00:12:53,462 --> 00:13:00,264
Eigendur réttindanna að rafbókunum geta hvenær sem er
eytt þessum reikningi sem maður byggir upp og

135
00:13:00,264 --> 00:13:04,583
borgar fyrir, eða ráðstafað honum eða tekið hann til baka.

136
00:13:04,583 --> 00:13:10,553
Þannig að maður verður ekki eins og með bók hinn
raunverulegi eigandi, þar sem ég get líka geymt bókina fyrir

137
00:13:10,553 --> 00:13:14,360
framtíðina og næstu kynslóð eða gefið hana eða hvað sem er.

138
00:13:14,360 --> 00:13:24,653
Þannig að við ákváðum að Gerd og Renate Reuther gefa ekki út
stafrænt, engar rafbækur, heldur gerum við bækur á pappír.

139
00:13:24,653 --> 00:13:32,064
Og þar höfðum við jo fyrir Corona þann vanda að ef
maður vinnur ekki alveg eftir aðalstraumnum heldur stundar

140
00:13:32,064 --> 00:13:36,183
virkilega rannsóknir, að stóru forlögin hafna fljótt.

141
00:13:36,183 --> 00:13:40,761
Ég verð að segja að það er alltaf
erfitt að koma bók að hjá stóru forlagi.

142
00:13:40,761 --> 00:13:45,080
Þannig að maður á ekki að hugsa sér eitthvað illt út af því.

143
00:13:45,080 --> 00:13:51,065
En það er samt þannig að maður er þá háður litlum forlögum.

144
00:13:51,065 --> 00:13:55,115
Og lítil forlög hafa auðvitað aftur hærri kostnað.

145
00:13:55,115 --> 00:13:58,534
Eftir Corona fengu þau skyndilega til dæmis ekki pappír.

146
00:13:58,534 --> 00:14:02,539
Þannig að það var fyrst um sinn
vandamál. Hvernig get ég gefið bók út aftur?

147
00:14:02,539 --> 00:14:07,545
Prentarinn fær ekki pappír, forlagið getur ekki gefið hana út.

148
00:14:07,545 --> 00:14:11,180
Og þá auðvitað lausnin: Já, maður fær
vissulega pappír, en það kostar mikið fé.

149
00:14:11,180 --> 00:14:15,513
Og fyrir lítinn útgefanda, sem prentar
aðeins lítil upplög, verður þá allt miklu dýrara.

150
00:14:15,513 --> 00:14:20,539
Þannig að litlu bækurnar frá litla
útgefandanum eru dýrari en fjöldaframleiðslan.

151
00:14:20,539 --> 00:14:23,555
Og fyrir hina stóru útgefendurna er það þá miklu auðveldara.

152
00:14:23,555 --> 00:14:29,133
Þeir eru nefnilega oft
samstarfsaðilar eða tilheyra pappírsverksmiðju.

153
00:14:29,133 --> 00:14:35,431
Það þýðir að þeir hafa frábæran aðgang,
þurfa ekki að hafa áhyggjur af pappír.

154
00:14:35,431 --> 00:14:44,640
Og nú hefur ESB – sem hefur jú alltaf svo frábærar hugmyndir
– hugsað sér að maður verði að sanna hvaðan pappírinn kemur.

155
00:14:44,640 --> 00:14:53,089
Nánar tiltekið ber útgefandanum að tryggja að pappírinn, sem
notaður er í prentsmiðjunni – sem hann hefur

156
00:14:53,089 --> 00:15:00,772
reyndar í raun ekki umráð yfir –, sé unninn á
umhverfisvænan og vistfræðilega réttan hátt.

157
00:15:00,772 --> 00:15:10,374
Fyrir það þarf að tilgreina fyrir hverja síðu
pappírs hvar viðkomandi tré var fellt með GPS-hnitum.

158
00:15:10,374 --> 00:15:15,876
Og maður getur nú ímyndað sér að þessar prentsmiðjur eða fyrst og
fremst pappírsverksmiðjurnar, sem eru jú enn fremur í

159
00:15:15,876 --> 00:15:21,697
aðfangakeðjunni, eru oft fyrirtæki sem starfa um alla Evrópu
eða á alþjóðavettvangi, þau sækja trén á alþjóðavettvangi.

160
00:15:21,697 --> 00:15:28,960
Og þá verður lítill útgefandi að sanna úr hvaða
litla skógarbletti hver hluti bókarinnar kemur.

161
00:15:28,960 --> 00:15:34,782
Þannig að þetta er gríðarleg byrði.
Refsingarnar eru tilverueyðandi, það þekkjum við jú.

162
00:15:34,782 --> 00:15:39,092
En þetta er nú fáránlegt, því ef ég kaupi nú
hunang í Lidl, stendur þar „frá ESB- og utan

163
00:15:39,092 --> 00:15:41,925
ESB-landa“ – það er einhvers staðar í heiminum framleitt.

164
00:15:41,925 --> 00:15:42,605
Einmitt.

165
00:15:42,605 --> 00:15:44,406
Og það borða ég nú, og bókina borða ég nú ekki einu sinni.

166
00:15:44,406 --> 00:15:50,430
Já. Já, en það er nú svo hættuleg vara að maður verður
að fylgjast mjög nákvæmlega með hvaðan pappírinn kemur.

167
00:15:50,430 --> 00:15:56,981
Og þar getur maður auðvitað mjög auðveldlega hert skrúfuna aftur
og sagt: „Þú notaðir þar pappír þar sem viðurinn var ólöglega

168
00:15:56,981 --> 00:16:00,726
felldur...“ – hvað veit maður eiginlega þegar maður situr hér.

169
00:16:00,726 --> 00:16:05,663
Og þá gengur það einfaldlega ekki lengur, þá verður
maður útskúfaður eða fær refsingu sem eyðileggur tilveruna.

170
00:16:05,663 --> 00:16:14,376
Og allt þetta heldur áfram, því bókin er svo
hættulegur hlutur að hún verður að vera fargað á réttan hátt.

171
00:16:14,376 --> 00:16:23,569
Það er líka til ESB-reglugerð fyrir það, sem útgefandi verður
nú að sanna, og það er auðvitað tengt miklu meiri skrifræði og

172
00:16:23,569 --> 00:16:28,905
kostnaði fyrir lítinn útgefanda en fyrir risastóran útgefanda.

173
00:16:28,905 --> 00:16:37,336
Maður verður að sanna að það sé pakkað
almennilega vistvænt og síðan fargað vistvænt.

174
00:16:37,336 --> 00:16:46,984
Og það er sérstaklega erfitt þegar þýskur útgefandi, segjum sem
dæmi, sendir bækur til Frakklands eða Englands eða

175
00:16:46,984 --> 00:16:56,663
eitthvert, þá verður hann að borga umboðsmann í því landi
sem athugar og vottar á staðnum að bókin sé rétt merkt.

176
00:16:56,663 --> 00:17:02,820
Það verður að standa mjög nákvæmlega á henni hver framleiðandinn
er, og hann verður að ábyrgjast og bera ábyrgð með

177
00:17:02,820 --> 00:17:09,076
nafni sínu og umboðsmaðurinn að ábyrgjast og bera ábyrgð
á því að bókin verði ef til vill fargað á réttan hátt.

178
00:17:09,076 --> 00:17:14,109
Þó að auðvitað sé í raun ekki hægt að athuga
hvað hugsanlegur viðskiptavinur gerir við bókina.

179
00:17:14,109 --> 00:17:21,387
En þar sem nú er fyrir hvert land, ef svona lítill útgefandi
hefur kannski fimm fyrirspurnir á ári, tvær frá París og ein

180
00:17:21,387 --> 00:17:25,898
frá Stokkhólmi, þá verður hann að borga umboðsmann alls staðar.

181
00:17:25,898 --> 00:17:32,201
Skrifræðið flæðir yfir og það á líka við um aðrar vörur.

182
00:17:32,201 --> 00:17:41,896
En fyrir mér er það nú bókin, og mér virðist hún
frekar stefna aftur í aðra átt en bara að sjá

183
00:17:41,896 --> 00:17:47,450
til þess að allt fari hér fram á vistvænan hátt.

184
00:17:47,450 --> 00:17:52,347
Og það þjónar þá aftur stórum
samsteypum og fyrirtækjum og fjármögnunaraðilum.

185
00:17:52,347 --> 00:18:00,428
Einmitt. Og þá munu auðvitað margir segja, já þá gef ég
bara ekki út bók á pappír lengur, þá verður það bara rafbók.

186
00:18:00,428 --> 00:18:07,744
En þá er bókin í algjöru aðgengi tæknirisanna
eða hvað sem maður vill kalla þá, sem standa

187
00:18:07,744 --> 00:18:11,683
einmitt að baki öllum þessum stafrænu kerfum.

188
00:18:11,683 --> 00:18:20,345
Og áður fyrr töldu menn bókina sannarlega hættulega og kveiktu
í henni, brenndu hana á bálköstum, stundum ásamt höfundunum.

189
00:18:20,345 --> 00:18:25,385
Og nú höfum við einmitt logandi
bálkestina í hinum stafræna heimi.

190
00:18:25,385 --> 00:18:33,795
Bækurnar geta horfið, þær eru dregnar inn og
höfundinum fer auðvitað oft svo að hann hverfur líka, ef

191
00:18:33,795 --> 00:18:38,711
bók er ekki skráð í bókaskrá, þá er hún ósýnileg.

192
00:18:38,711 --> 00:18:46,069
Og þá getur enginn fundið hana og þá getur enginn lesið
hana. Jafnvel þótt bókin sé sem handfast eintak einhvers staðar.

193
00:18:46,069 --> 00:18:52,034
Og ég verð því miður að staðfesta að Gerd og
Renate Reuther eru ekki skráð í allar bókaskrár.

194
00:18:52,034 --> 00:18:59,561
Þau eru þó enn skráð í Landsbókasafninu, þar erum við alltaf að
kíkja, það er skylt að gera það, það gerir

195
00:18:59,561 --> 00:19:06,043
það enn, en aðrar bókasöfn, bæjarbókasöfn,
landshlutabókasöfn gera það alls ekki lengur.

196
00:19:06,043 --> 00:19:12,594
Við höfum líka séð það sem áður var sjálfsagt, að ýmis konar
landshlutabókasöfn hafi keypt fræðibækur okkar, að

197
00:19:12,594 --> 00:19:19,783
eitt og annað bókasafn fái það kannski ekki rétt með, það
hefur þá kannski bókina í hálft ár og svo hverfur hún.

198
00:19:19,783 --> 00:19:26,252
Eða ég hef líka kíkt í landshlutabókasafn, hingað
til, þegar ég slæ inn nafnið mitt eða bókatitil, þá

199
00:19:26,252 --> 00:19:30,340
kemur: „Já, undir þessari signatúru geturðu pantað hana.“

200
00:19:30,340 --> 00:19:36,521
Nú um nokkurt skeið er það hins vegar þannig, að ef ég vil fletta
upp í þessum skrá yfir Landsbókasafnið, verð ég að

201
00:19:36,521 --> 00:19:42,944
skrá mig, ég verð því að opinbera að ég hafi
mögulega áhuga á einni eða annarri stórhættulegri bók.

202
00:19:42,944 --> 00:19:50,271
Og hvað varðar nafn mitt, þá gerist það undir vissum
kringumstæðum, ekki í öllum tilfellum, en ég hef séð

203
00:19:50,271 --> 00:19:54,192
það, að flóð af niðurstöðum kemur, 500 niðurstöður.

204
00:19:54,192 --> 00:20:01,633
Mögulega er eina bókin mín, sem ég leitaði að, inni í þessum
500 niðurstöðum, en hver er til í að fara í gegnum þær allar?

205
00:20:01,633 --> 00:20:10,277
Þannig verður það kannski bara óformlegt, en það er
gert ómögulegt að finna bókina mína eða panta bókina mína.

206
00:20:10,277 --> 00:20:19,658
Og því miður verður að segja að bókasöfnin vinni líka með,
það er að segja bókasafnsfræðingarnir og einnig bókabúðirnar.

207
00:20:19,658 --> 00:20:27,810
Maður myndi halda að bókabúðirnar standi við hlið
höfundanna, þær vilja jú selja bækur, myndi maður halda.

208
00:20:27,810 --> 00:20:35,935
En ég hef því miður þegar fengið viðbrögð frá lesendum, sem af
einhverri ástæðu, á fyrirlestri eða hverju sem er, hafa heyrt um

209
00:20:35,935 --> 00:20:44,187
bækur eftir Gerd og Renate Reuther, sem fara svo í bókabúðina sem
þeir treysta, ef svo má segja, og koma til baka, ég heyri það í

210
00:20:44,187 --> 00:20:50,264
einstaka tilfellum – auðvitað ekki svo oft – en
að þeir segi í bókabúðinni að bókin sé ekki til

211
00:20:50,264 --> 00:20:53,776
eða að bókin sé ekki fáanleg, sem er ekki rétt.

212
00:20:53,776 --> 00:21:00,669
Bækurnar eru fáanlegar, forlagið okkar leggur
sig mjög fram, það prentar stöðugt upp aftur.

213
00:21:00,669 --> 00:21:07,122
Þannig að bækurnar eru til staðar, en
stundum er látið sem þær séu ekki til staðar.

214
00:21:07,122 --> 00:21:13,293
Og það er annars líka annar smáatriði
sem ég vil nefna í tengslum við stafrænt.

215
00:21:13,293 --> 00:21:19,347
VG WORT – ég veit ekki hvort þú hefur heyrt um þetta,
þetta er samtök sem eiga að gæta réttinda höfunda, svipað

216
00:21:19,347 --> 00:21:22,816
og GEMA , það þekkir maður kannski frekar fyrir tónverk.

217
00:21:22,816 --> 00:21:29,423
Svo, VG WORT hefur nú í hyggju, ég held fyrir tveimur
árum, að hafa tekið upp nýja reglu, ennþá er hægt að mótmæla

218
00:21:29,423 --> 00:21:32,925
henni, en hversu lengi það varir veit ég ekki. Ég mótmælti.

219
00:21:32,925 --> 00:21:43,114
Nýja reglan er þessi: Allar bækur sem höfundur
á Íslandi kemur fram með, öll verk, og eru

220
00:21:43,114 --> 00:21:50,755
tilkynnt VG WORT, geta verið skönnuð sjálfkrafa.

221
00:21:50,755 --> 00:22:00,951
Skönnuðu textarnir geta verið notaðir af gervigreindinni hvenær
sem er í hvaða formi sem er og skannaða efnið, textarnir – það er

222
00:22:00,951 --> 00:22:10,514
andleg eign mín, textar, staðreyndir, upplýsingar sem ég hef
unnið að í vikur og mánuði, þar sem ég vann svo aftur til að

223
00:22:10,514 --> 00:22:19,840
skrifa það fallega eða þannig að lesandi vilji lesa það – þessir
textar eru einfaldlega teknir yfir af gervigreindinni

224
00:22:19,840 --> 00:22:30,060
og geta, og nú kemur það enn, verið látnir í hendur
þriðja aðila – og fyrir það er hún „undanþegin ábyrgð“.

225
00:22:30,060 --> 00:22:40,764
Í grundvallaratriðum þýðir það að hver sem hefur aðgang að þessari
gervigreind getur afritað textana mína, gefið þá út undir sínu

226
00:22:40,764 --> 00:22:46,084
nafni eða hvað sem er gert við þá, og ég get ekkert gert í því.

227
00:22:46,084 --> 00:22:54,334
Því í fyrsta lagi er hún undanþegin ábyrgð – þriðju
aðilar eins og alltaf, sem fara með andlega eign mína…

228
00:22:54,334 --> 00:23:01,180
Og það sem er hræðilegt er að allt þetta er stutt og
borið ábyrgð af VG WORT, samtökum sem ég þarf annars

229
00:23:01,180 --> 00:23:05,669
vegar að borga fyrir og sem ættu að gæta hagsmuna minna.

230
00:23:05,669 --> 00:23:15,750
Eins og sagt var, í augnablikinu er enn hægt að mótmæla, en ég
hef þegar heyrt að höfundarnir taki þessu mjög létt og geti ekki

231
00:23:15,750 --> 00:23:25,673
alveg ímyndað sér það, en ef þetta gerist í miklum mæli og það
heldur áfram daglega með tæknirisanum og hinum stafræna heimi,

232
00:23:25,673 --> 00:23:35,596
veit ég í raun ekki, ja, maður kemst í raun ekki upp á móti
ódýrum bókum sem gervigreind framleiðir, sem eru þá jafn frábærar

233
00:23:35,596 --> 00:23:42,740
og hið erfiða, svo að segja sjálfstætt
rannsakaða, vísindalega verk eða blaðamannsverk eða

234
00:23:42,740 --> 00:23:47,283
sögulega verk eða hvernig sem maður lítur á það.

235
00:23:47,283 --> 00:23:49,830
Já, þetta er virkilega brjálað.

236
00:23:49,830 --> 00:23:55,666
Þú hefur líka í grein, það heldur aðeins áfram,
talað um „sjálfsritskoðun“, að þú getir yfirhöfuð lent

237
00:23:55,666 --> 00:23:59,123
hjá forlögunum, að þú getir yfirhöfuð gefið út bækur.

238
00:23:59,123 --> 00:24:06,540
Þú kallaðir það „fíngerðar aðferðir dulinnar gagnrýni“, og
spurning mín: Hvers vegna er þetta yfirhöfuð nauðsynlegt?

239
00:24:06,540 --> 00:24:09,196
Við erum í frjálsu samfélagi, að því er virðist.

240
00:24:09,196 --> 00:24:12,897
Þetta er líka ein af þessum ævintýrum sem
við verðum hægt og rólega að komast yfir.

241
00:24:12,897 --> 00:24:20,720
Ég hef líka upplifað allar þessar áföll undanfarin ár,
sérstaklega auðvitað síðustu fimm, sex ár, þar sem maður sér allt

242
00:24:20,720 --> 00:24:27,955
hrynja í kringum sig, þar sem maður hélt að þetta væru
stoðir samfélags okkar, að kosningar væru ekki falsaðar,

243
00:24:27,955 --> 00:24:31,631
að við hefðum málfrelsi, vísindafrelsi, skoðanafrelsi.

244
00:24:31,631 --> 00:24:37,420
En við sjáum á öllum hornum og endum að verið er að
snúa. Og þetta er ekki lengur eins og við höfðum með öllu

245
00:24:37,420 --> 00:24:41,380
sjálfsögðum hætti búist við fyrir tíu eða tuttugu árum.

246
00:24:41,380 --> 00:24:51,600
Og ef maður vill þá yfirhöfuð enn vinna sem óháður blaðamaður,
frjáls rannsakandi eða hvað sem er, þá verður maður, ég hef nú

247
00:24:51,600 --> 00:24:58,959
reyndar sagt nógu mörg dæmi, þar sem reynt er
að hemja, stjórna, beita ritskoðun, að maður

248
00:24:58,959 --> 00:25:03,538
beitir að lokum sjálfur ritskoðun, alveg klárt.

249
00:25:03,538 --> 00:25:09,083
Maður íhugar hvort maður geti
yfirhöfuð enn fjallað um svona efni?

250
00:25:09,083 --> 00:25:14,781
Eða maður íhugar hvort maður geti
sagt allt sem maður fann opinskátt?

251
00:25:14,781 --> 00:25:23,067
Ég nefni bara bólusetningarmálið. Þar eru
girðingarnar dregnar hátt á allar hliðar.

252
00:25:23,067 --> 00:25:26,236
Og maður verður að íhuga hvaða titla maður setur.

253
00:25:26,236 --> 00:25:31,514
Og maður getur auðvitað ekki steypt
forlaginu í vandræði eða forlagið sjálft.

254
00:25:31,514 --> 00:25:33,941
Vera svolítið varkár með það sem maður gerir.

255
00:25:33,941 --> 00:25:38,542
Það er, frá öllum hliðum verður það erfiðara og erfiðara.

256
00:25:38,542 --> 00:25:44,284
Og hindranirnar verða hærri. En við verðum
auðvitað að halda okkur við sannleikann.

257
00:25:44,284 --> 00:25:48,903
Við verðum að leita sannleikans. Þau gera það, við gerum það.

258
00:25:48,903 --> 00:25:57,796
Og ég held að því fleiri sem þora enn að benda á þetta misræmi
milli hins meinta frelsis og raunverulegra

259
00:25:57,796 --> 00:26:05,601
leifa frelsis og stjórnunaráráttunnar sem
umlykur okkur, því meiri vitund er til staðar.

260
00:26:05,601 --> 00:26:08,278
Og vitundin er grundvöllur alls.

261
00:26:08,278 --> 00:26:19,490
Og maður getur ekki lifað í heimi lyga í raun og veru í
ró með góða samvisku eða jafnvel bara með von um framtíð.

262
00:26:19,490 --> 00:26:30,081
Því líf sem er umkringt og hellulagt af lygum getur ekki
í raun verið heppilegt líf. Það get ég ekki ímyndað mér.

263
00:26:30,081 --> 00:26:34,710
Það er líka þessi staðreynd, að það er ekkert rétt líf í röngu.

264
00:26:34,710 --> 00:26:40,750
Og jafnvel þótt maður sé ekki viss um að maður nái í gegn
með það sem maður gerir, verður maður samt að reyna það.

265
00:26:40,750 --> 00:26:50,131
Og við erum núna, Gerd og Renate Reuther, stöndum fyrir eilífum
efa, að maður efast og lýsir þeim efa líka og segir svo: „Jæja,

266
00:26:50,131 --> 00:26:58,478
þetta virðist mér þó vera ævintýri sem sagt er frá,
passar ekki við mína heimsreynslu, lífsreynslu eða það sem ég

267
00:26:58,478 --> 00:27:04,296
er einmitt að rannsaka, það sem ég finn sem niðurstöður.“

268
00:27:04,296 --> 00:27:12,244
Og ég get bara gert það, þið gerið það og ég get bara hvatt alla
aðra til að hafa ekki of fljótt of mikla ótta,

269
00:27:12,244 --> 00:27:20,014
því sá sem efast, það var nú síðasta, nýjasta
bók okkar allra: „Sá sem efast hefur þegar unnið“.

270
00:27:20,014 --> 00:27:27,136
Því að hver efi opnar dyr. Um leið og
ég efast um eitthvað, sé ég tvo hluti.

271
00:27:27,136 --> 00:27:35,082
Ég sé það sem sagt er opinberlega eða það sem
ég hef alltaf trúað og með efanum sé ég valkost.

272
00:27:35,082 --> 00:27:44,467
Það hræðir marga, það veldur þeim ótta, því það tekur frá þeim
öryggi og vissu, en það opnar samt dyr. Ég hef tvo valkosti.

273
00:27:44,467 --> 00:27:54,083
Ég get ákveðið mig fyrir annan eða ég sé einhvers staðar
málamiðlun í miðjunni, en ég held að maður ætti að sjá þessa

274
00:27:54,083 --> 00:28:03,041
dyraopnun með efanum – ekki bara sem eitthvað sem hristir öryggi
mitt og veldur mér ótta, heldur eitthvað sem

275
00:28:03,041 --> 00:28:10,698
frelsar mig frá byrðum, lygum og ósannindum
og öllu því sem maður hefur verið plataður í.

276
00:28:10,698 --> 00:28:19,499
Og hver efi er skref í átt að frelsun, ef maður
vill setja það mjög stórt, í átt að sannleikanum.

277
00:28:19,499 --> 00:28:29,340
Og það getur verið í mörgum litlum hlutum, mjög litlum
hversdagslegum hlutum, en bara að segja einu sinni, þetta trúi ég

278
00:28:29,340 --> 00:28:35,570
ekki núna, þetta geri ég ekki bara svona, ég hugsa fyrst um það.

279
00:28:35,570 --> 00:28:40,703
Það opnar sannarlega algjörlega nýjan heim.

280
00:28:40,703 --> 00:28:45,930
Áhugaverð yfirlýsing, já. Þú hefur
líka talað um þessa eyðileggingu bóka.

281
00:28:45,930 --> 00:28:49,530
Hefurðu einhverja vísbendingu fyrir áhorfendur?

282
00:28:49,530 --> 00:28:53,274
Það er varla nokkur sem hefur efni
á að koma sér upp eigin bókasafni.

283
00:28:53,274 --> 00:28:59,488
Þau segja að hið stafræna sé óöruggt, maður eigi
það ekki í raun, sem samræmist líka allri

284
00:28:59,488 --> 00:29:04,223
þessari dagskrá WEF að maður eigi ekki að eiga neitt.

285
00:29:04,223 --> 00:29:08,040
Hvað er hægt að gera? Hvernig er hægt að
varðveita þekkingu fyrir næstu kynslóð?

286
00:29:08,040 --> 00:29:15,971
Já. Það var einhvern tíma þessi kvikmynd,
„Fahrenheit 451“ , þar sem fólk lærði bækur utan

287
00:29:15,971 --> 00:29:19,865
að vegna þess að yfirvöld eyðilögðu bækurnar.

288
00:29:19,865 --> 00:29:22,203
Þetta var ríki sem vildi ekki sjá bækur lengur.

289
00:29:22,203 --> 00:29:28,366
Og þá sögðu sumir að við yrðum að bjarga
bókunum fyrir næstu kynslóðir og lærðu þær utan að.

290
00:29:28,366 --> 00:29:33,136
Þetta er mjög öfgakennd útópía. Ég segi það ekki þannig núna.

291
00:29:33,136 --> 00:29:39,727
En fyrst um sinn hjálpar það auðvitað að tala
við aðra um bækur sem maður hefur sjálfur lesið.

292
00:29:39,727 --> 00:29:45,208
Og þá er hugsunin að minnsta kosti, það þarf ekki að vera
orðrétt, en hugsunin, hugmyndin, kjarni

293
00:29:45,208 --> 00:29:51,403
þessarar bókar, þessa höfundar, er þá þegar látin
ganga áfram. Svo ég held að það sé mjög mikilvægt.

294
00:29:51,403 --> 00:29:57,220
Að lesa bækur sjálfur, maður getur líka fengið þær að hluta til á
bókasöfnum ennþá eða í bókabúðum, eða það sem maður getur

295
00:29:57,220 --> 00:30:03,345
auðvitað alltaf gert ef maður vill spara peninga – við gerum það
líka, því við þurfum svo margar bækur – að kaupa notaðar bækur.

296
00:30:03,345 --> 00:30:07,490
Það eru fyrirtæki sem gera það,
bjóða notaðar bækur á hagstæðu verði.

297
00:30:07,490 --> 00:30:13,010
Það gengur ennþá. Kaupa, já, ég verð að segja
eitthvað: Kaupa og geyma það allra fallegasta.

298
00:30:13,010 --> 00:30:19,803
Svo það er vissulega mikilvæg leið. Eða að
koma einhverju sjálfur á blað og hefta það saman.

299
00:30:19,803 --> 00:30:23,438
Maður man ekki allt, sérstaklega þegar
maður eldist, maður gleymir sífellt meira.

300
00:30:23,438 --> 00:30:30,840
Og það er líka mjög áhugavert, maður þarf ekki að geyma
allar bækurnar – það var mjög algengt áður fyrr – þá merkti

301
00:30:30,840 --> 00:30:34,263
maður með pennanum og skrifaði það svo út og geymdi bara það.

302
00:30:34,263 --> 00:30:41,923
Og þá má ég auðvitað mæla með þínu eigin kerfi hjá
Kla.TV, þar sem maður segir bara, við verðum að geyma

303
00:30:41,923 --> 00:30:45,115
það dreifstýrt einhvern veginn, svo það glatist ekki.

304
00:30:45,115 --> 00:30:52,183
Og hver sem, ó ég veit ekki, á bara fimm bækur heima,
þarf ekki að eiga 5.000, hann hefur samt þegar lagt sitt

305
00:30:52,183 --> 00:30:55,622
af mörkum, ef maður hefur 80 milljónir sinnum fimm bækur.

306
00:30:55,622 --> 00:30:58,823
Maður verður að hugsa stórt og byrja smátt, þá gengur það.

307
00:30:58,823 --> 00:31:00,120
Mjög góð yfirlýsing.

308
00:31:00,120 --> 00:31:03,679
Takk fyrir, Dr. Renate Reuther, fyrir þetta áhugaverða viðtal.

309
00:31:03,679 --> 00:31:05,958
Ég þakka þér.

310
00:31:09,794 --> 00:31:17,913
Úkraína, Rússland, Ísrael, Gasa, Bandaríkin,
Íran – stöndum við á barmi þriðju heimsstyrjaldar?

311
00:31:17,913 --> 00:31:23,381
Í stríði deyr sannleikurinn fyrst og með honum sönn sagnaritun.

312
00:31:23,381 --> 00:31:30,010
Á meðan ríkisstjórnir Evrópu fjárfesta ótakmarkað í
vopn og hernað, hefur Kla.TV í yfir 25.000 útsendingum

313
00:31:30,010 --> 00:31:34,261
afhjúpað stríðsæsingamenn og sviksamlegar aðferðir þeirra.

314
00:31:34,261 --> 00:31:39,041
Geymdu sanna sagnaritun áður en
henni verður enn einu sinni falsað.

315
00:31:39,041 --> 00:31:45,611
Hvernig? Smelltu núna á hlekkinn í
myndbandslýsingunni: www.kla.tv/2plus.

316
00:31:45,611 --> 00:31:51,393
Og tryggðu þér ókeypis sögusafnið að
vinnugildi einnar milljarðs franka.

317
00:31:51,393 --> 00:31:57,297
Fylltu út eyðublaðið núna og þú færð
einkaréttan ókeypis harðan disk beint úr höndum

318
00:31:57,297 --> 00:32:00,876
svæðisbundins Kla.TV-starfsmanns þíns að gjöf.

319
00:32:00,876 --> 00:32:08,628
Virkilega ókeypis? Algjörlega. Eini kostnaðurinn er sá
að þú styður við að afrita þetta einstaka sögusafn og

320
00:32:08,628 --> 00:32:12,994
gefa það ókeypis áfram til tveggja annarra tengiliða.

321
00:32:12,994 --> 00:32:15,140
Bjargaðu þessum heimi með okkur.