1
00:00:00,000 --> 00:00:00,351


2
00:00:00,351 --> 00:00:08,622
«Эгер бул түпнускалар мындан ары жеткиликсиз болуп
калса, чындыгында чыныгы изилдөө мүмкүн эмес болуп калат.»

3
00:00:08,622 --> 00:00:11,743
Эгер менде эски китептер, эски документтер калбаса.

4
00:00:11,743 --> 00:00:16,380
Бул манипуляцияга эшик ачат.»

5
00:00:16,380 --> 00:00:22,998
Бүгүн Kla.TV студиясында тарыхчы жана англис тили адиси,
бизнес башкаруу боюнча магистр даражасы бар айымды тосуп алам.

6
00:00:22,998 --> 00:00:28,205
Көптөгөн илимий макалалардын жана социалдык жана маданий тарых
боюнча илимий китептердин автору катары,

7
00:00:28,205 --> 00:00:33,375
анын ичинде 2024-жылы анын «Эски жана жаңы
дүйнөнү багындыруу» аттуу китеби жарык көргөн.

8
00:00:33,375 --> 00:00:36,432
Кош келиңиз, доктор Ренате Ройтер ханым!

9
00:00:36,432 --> 00:00:38,725
Ооба, чакыруу үчүн рахмат!

10
00:00:38,725 --> 00:00:43,406
Сиз келгениңиз жакшы болду! Күйөөңүз менен мен мурун
сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк алганмын. Бүгүн бизде тарых темасы бар.

11
00:00:43,406 --> 00:00:50,264
Илим жазууларга, кол жазмаларга, китептерге
жана башка булактарга таянат, аларсыз тарыхты,

12
00:00:50,264 --> 00:00:54,694
каалаган темаларды сын көз менен кароо мүмкүн эмес.

13
00:00:54,694 --> 00:00:58,292
Реутер айым, ушундай булактарга жетүү кандай болуп жатат?

14
00:00:58,292 --> 00:01:10,678
Бул барган сайын кыйындатылып жатат, айрыкча эркин көз
карандысыз журналист же тарыхчы же ар кандай изилдөөчү болсоң.

15
00:01:10,678 --> 00:01:16,748
Бул эң жөнөкөй нерселерден башталат,
мисалы, архивде ар бир баруу үчүн төлөм алынат.

16
00:01:16,748 --> 00:01:25,581
Кимдин эмне алып, эмне каалап жатканы так каралат, жана көп
жүздөгөн жылдардан бери кандай болуп келсе, бүгүн да андан

17
00:01:25,581 --> 00:01:35,023
эч айырмасы жок, эгер туура эмес адам бергиң келбеген
нерселерди сураса, алар жөн эле жок же жеткиликсиз болуп калат.

18
00:01:35,023 --> 00:01:45,323
Жана анан муну ушунчалык көзгө баса белгилебей эле кылыш үчүн,
азыр шаарлардагы, көбүнчө мэрияда же кандайдыр бир эски имаратта,

19
00:01:45,323 --> 00:01:53,208
ошондой эле эски сепилде сакталган көптөгөн архивдерди – айтып
коюшкондой, өз коопсуздугу үчүн, эски

20
00:01:53,208 --> 00:02:01,865
документтердин эски фонддорун – алыскы бункерлерге,
архивдерге, кайда болбосун көчүрүп кетишти.

21
00:02:01,865 --> 00:02:08,130
Анан алдын ала кайсы бир документти
көргүңүз келгенин билдирип жазылышыңыз керек.

22
00:02:08,130 --> 00:02:13,849
Анан жумасына бир же эки жолу барышат, анан
аны кайра алып келишет, анан ошол кагазды көрүү

23
00:02:13,849 --> 00:02:17,887
үчүн өзүңүз кайра ошол жерде болушуңуз керек.

24
00:02:17,887 --> 00:02:22,852
Мен тарых жазуу үчүн, азыркыга чейин
жазылбаган тарыхты жазуу үчүн көп жылдар бою

25
00:02:22,852 --> 00:02:26,464
архивдерде иштедим. Ал эми буга чейин эле кыйын болчу.

26
00:02:26,464 --> 00:02:31,225
Бирок ушундай шарттарда, албетте, дээрлик мүмкүн эмес.

27
00:02:31,225 --> 00:02:37,963
Анткени өзүңүз изилдеген, жөн гана жасалма
интеллектке таянбаган китеп жазуу үчүн – ээ, билбейм –

28
00:02:37,963 --> 00:02:42,064
ондогон, жүздөгөн, миңдеген барактарды окуйсуз.

29
00:02:42,064 --> 00:02:53,348
Ал эми эмне талап кылууну так билбесеңиз – анткени архивдердин
каталогдору көбүнчө абдан бүдөмүк – жана так кайсы кагазды алгыңыз

30
00:02:53,348 --> 00:02:58,465
келерин айтышыңыз керек болгондо, баары абдан кыйын болот.

31
00:02:58,465 --> 00:03:05,635
Анткени аны алып, ачып карап: «О, бул мага керектүү нерсе
эмес экен, мында мага жардам бере турган нерсе жазылбаптыр»,

32
00:03:05,635 --> 00:03:09,827
– деп түшүнгөндө, архивге болгон бүт барууңуз текке кетти.

33
00:03:09,827 --> 00:03:14,394
Анан кайра кийинки жумага, дагы бир
нерсе алып келингиче күтүүгө туура келет.

34
00:03:14,394 --> 00:03:20,576
Демек, бул бир нече жылдан бери көйгөй
болуп келе жатат жана абдан күчөп баратат.

35
00:03:20,576 --> 00:03:28,290
Ал эми булактар менен иштегиңиз келсе, бул чындап эле оңой эмес.

36
00:03:28,290 --> 00:03:34,661
Ал эми көп нерсе санариптештирилген деп айтсаңыз, бир
жагынан канчалык аз санариптештирилгенине таң каласыз.

37
00:03:34,661 --> 00:03:40,270
Ал эми санариптик нерселерде, албетте, дайыма бир аз күмөн калат:

38
00:03:40,270 --> 00:03:45,317
Ушунун баары ушулбу? Барактар
жетишпейби? Бүтүн дептерлер жетишпейби?

39
00:03:45,317 --> 00:03:51,292
Бул чындап эле мен аталыштан күткөн нерсеби?

40
00:03:51,292 --> 00:03:56,242
Санариптик нерселерде бир нерсени басып
өчүрүү же жок кылуу же жоголтуу оңой.

41
00:03:56,242 --> 00:04:08,070
Бул архивден эски документти, эски иш кагазын ачып, аны
окуп, чыныгы эски кагазды кармоодон таптакыр башка нерсе.

42
00:04:08,070 --> 00:04:09,878
Ооба, сиз санариптештирүүнү айттыңыз.

43
00:04:09,878 --> 00:04:16,082
Азыр ЖИ фирмалары эски китептерди сатып алып, анан аларды
санариптештирип, өздөрүнүн тил моделдерин же башка ЖИ моделдерин

44
00:04:16,082 --> 00:04:19,553
ошолор менен азыктандырып жатышат деген кабарлар көбөйүүдө.

45
00:04:19,553 --> 00:04:24,258
Бирок акырында ал кайра кайтарылбайт, тескерисинче,
бул китептер жок кылынат. Муну кандай кабыл аласыз?

46
00:04:24,258 --> 00:04:27,122
Бул скандал. Мен муну укканда шок болдум.

47
00:04:27,122 --> 00:04:36,761
Ал эми менин күмөн саноо жана системаны сындоо фонум
менен, албетте, дароо жамандыкты болжолдошум керек.

48
00:04:36,761 --> 00:04:40,720
Сканерлегенден кийин эмне үчүн нерселер жок кылынары түшүнүксүз.

49
00:04:40,720 --> 00:04:46,247
Архивдердеги жана китепканалардагы
фонддор ондогон жылдар бою сканерленип келет.

50
00:04:46,247 --> 00:04:57,855
Ал эми азыр анан кийин жок кылынат деп айтуу, мында мен кандайдыр
бир жамандыкты болжолдобогон туура түшүндүрмө таба албайм.

51
00:04:57,855 --> 00:05:05,968
Анткени антиквар дүкөндөрүнөн сатып алынган бул
эски китептер көбүнчө бир нече гана нускада калган.

52
00:05:05,968 --> 00:05:09,833
Ал эми алар жок кылынса, аларга мындан ары жетүү мүмкүн болбойт.

53
00:05:09,833 --> 00:05:17,999
Бул чындап эле Оруэлл сүрөттөгөн «1984» сыяктуу
угулат: тарыхты азыркы учурга ылайыктуу болушу үчүн

54
00:05:17,999 --> 00:05:23,296
артка карай дайыма өзгөртүп, келечекти башкарууга болот.

55
00:05:23,296 --> 00:05:34,475
Ал эми менин иштеримде – Герд жана Ренате Ройтерлер тарыхтан
көп нерсе алган – жана ал жерде көптөгөн эски китептер керек.

56
00:05:34,475 --> 00:05:40,536
Биз күмөн санагандардын же каталарды
ачкандардын же баяндарды сурагандардын биринчиси эмеспиз.

57
00:05:40,536 --> 00:05:49,869
Жана биз буга чейин эле адамдар бул суроолорго жооп беришкенин
же өздөрү идея табышканын, аны жазып калтырышканын күтөбүз.

58
00:05:49,869 --> 00:05:58,290
Ошондо бизге алардын китептери керек. Же бизге жөн эле
түпнуска текст керек. Шекспир дайыма которулуп турат.

59
00:05:58,290 --> 00:06:02,001
Анда заманбап текст менен иштесе болот, же Библияда да белгилүү.

60
00:06:02,001 --> 00:06:07,513
Ал дайыма кайра которулуп турат – жана
азыр варианттар бар, анда Кудай аял.

61
00:06:07,513 --> 00:06:12,675
Ошондо бир нерсени тактоо үчүн, мен азыр
Лютердин же Цвинглинин түпнуска котормолорун

62
00:06:12,675 --> 00:06:16,217
окугум келет, эмне болсо да, деп айткың келет.

63
00:06:16,217 --> 00:06:24,692
Эгер бул түпнускалар жеткиликсиз болсо,
анда чыныгы изилдөө мүмкүн эмес болуп калат.

64
00:06:24,692 --> 00:06:31,293
Жана бул мага тарыхчы катары гана тиешелүү эмес, бул
башка бардык тармактарга да тиешелүү, журналисттерби

65
00:06:31,293 --> 00:06:35,103
же башка бардык дисциплиналарбы, медицинабы же укукпу.

66
00:06:35,103 --> 00:06:40,330
Адам кайра карап, бул кантип башталган,
ошондо чындыгында кандай болгон деп айткысы келет.

67
00:06:40,330 --> 00:06:48,723
Эгер менде эски китептер, эски документтер жок болсо – алар
чындыгында жок болдубу же жөн эле жабыкпы жана

68
00:06:48,723 --> 00:06:57,235
бир жерде сакталып жатабы, бирок мага
изилдөөчү катары жеткиликсизби – анда дээрлик ошол эле.

69
00:06:57,235 --> 00:07:01,502
Жана бул манипуляцияга эшик ачат.

70
00:07:01,502 --> 00:07:06,183
Азыр сиз көптөгөн китептерди окуп, алар жөнүндө да жаздыңыз.

71
00:07:06,183 --> 00:07:12,365
Көрүүчүлөргө бир-эки мисал келтире аласызбы, кайсы
жерде сиз пикир катары кеңири тараган нерселерге жана

72
00:07:12,365 --> 00:07:16,958
өзүңүз тапкан нерселерге карама-каршылыктарга туш болдуңуз?

73
00:07:16,958 --> 00:07:22,076
Ооба, эгер биз китептер жөнүндө сүйлөп жатсак, эң
ачык-айкын нерсе, балким, Александрия китепканасы.

74
00:07:22,076 --> 00:07:26,682
Аны чындыгында эле баары билет. Бирок аны азырынча таба элек.

75
00:07:26,682 --> 00:07:27,334
Кантип?

76
00:07:27,334 --> 00:07:33,062
Ал жерде жаткан бир да китеп табылган эмес.

77
00:07:33,062 --> 00:07:36,996
Чынында, айта турган болсок, бул түрмөктөр
болушу керек эле. Бирок түрмөктөр да жок.

78
00:07:36,996 --> 00:07:43,799
Демек, ошол кезде ал жердеги китепканада болгон деп айта
турган бир да китеп, бир да кол жазма, бир да түрмөк жок.

79
00:07:43,799 --> 00:07:49,152
Китептердин тизмеси да жок, айталы, кандайдыр бир каталог да жок.

80
00:07:49,152 --> 00:07:55,302
Ал эми Александрияда казуу иштери жүрүп жатат.
Ал жерде көмүлгөн байыркы шаар казылып алынууда.

81
00:07:55,302 --> 00:08:00,160
Бирок китепкананы табуу мүмкүн болбой жатат, мен
билгенге чейин, ондогон жылдар бою чындап эле казып келишкен.

82
00:08:00,160 --> 00:08:03,731
Ал жерде сарай комплекси деп аныкталган нерсе бар.

83
00:08:03,731 --> 00:08:06,619
Ал сарай комплексинин ичинде болушу керек деп айтышат.

84
00:08:06,619 --> 00:08:12,520
Бирок кандайдыр бир конкреттүү нерсе жок... –
пайдубал дубалдары бар. Бирок кайсы бөлмө китепкана болгон?

85
00:08:12,520 --> 00:08:17,671
Эгер ал кээде айтылгандай чоң болсо, анда
кандайдыр бир издер калган болушу керек эле.

86
00:08:17,671 --> 00:08:24,616
Мына ушунда айырмачылык бар. Александрия китепканасы
жөнүндө окусаңыз, бүтүндөй китептер жана узун макалалар бар.

87
00:08:24,616 --> 00:08:30,907
Ал жерде анын канчалык чоң болгондугу, лаборатория, ботаникалык
бак, зоологиялык бак болгондугу жөнүндө мактоо айтылат.

88
00:08:30,907 --> 00:08:35,037
Окумуштуулар, философтор жазышкан, басып чыгарышкан.

89
00:08:35,037 --> 00:08:39,242
Анан мен бир үзүм да таппайм. Бул
мага бир аз таң калыштуу көрүнөт.

90
00:08:39,242 --> 00:08:49,624
Ал эми баары из-дери жок жок болуп кеткен ошол чоң кыйратуу,
байыркы доордун билими десек болот, ал да толук түшүнүксүз.

91
00:08:49,624 --> 00:08:56,577
Мени эң таң калтырганы ушул болду. Анан ойлодум, э,
муну билесиң да. Бир согуш же өрт болгон. Анан эми…

92
00:08:56,577 --> 00:09:02,164
Демек, анын акыркы жолу качан жок болгондугу
тууралуу божомолдор кылымдарга айырмаланат.

93
00:09:02,164 --> 00:09:10,717
Эгер сурасаң, мындай мамонт долбоорун ким каржылаган же уюштурган
болмок, кантип ишке ашмак? Бул эбегейсиз кымбат болмок.

94
00:09:10,717 --> 00:09:19,406
Анан байыркы замандан жөнөкөй түшүндүрмө бар: бул адамдар, бул
жазуучулар же китепканачылар Александриянын

95
00:09:19,406 --> 00:09:27,816
портуна түшүп, кемелерди тинтүүгө алып,
китепканага керектүү китептерди конфискациялашчу.

96
00:09:27,816 --> 00:09:37,222
Демек, бул да китепкананы узак убакытка
куруунун бир аз батыл теориясы болушу мүмкүн.

97
00:09:37,222 --> 00:09:42,072
Бирок анда китепкананын бар же жок
экендиги тууралуу билим кайдан келет?

98
00:09:42,072 --> 00:09:46,108
Ал дүйнөнүн кереметтеринин арасында тизмеленет,
демек, бирөө бул тууралуу жазган болушу керек.

99
00:09:46,108 --> 00:09:54,329
Так, окуялар бар, аңгемелер бар, бирок тилекке каршы, биз азыр
«Өткөндүн кылмыш ордунда» да, «Окумуштуулардын бөлмөсүндөгү

100
00:09:54,329 --> 00:10:03,365
кылмыш ордунда» да өзүбүз толук көлөмдө түшүнүшүбүз керек болду,
байыркы замандан бизде дээрлик эч кандай түпнуска текст жок.

101
00:10:03,365 --> 00:10:10,397
Убакытта чоң боштук бар, анда эч нерсе жок
жана биз Европада байыркы тексттер, байыркы

102
00:10:10,397 --> 00:10:14,635
жазуулар ж.б. бар экендигин билген эмеспиз.

103
00:10:14,635 --> 00:10:22,351
Анан бир монастырдан, башка монастырдан бир нерсе көчүрүлгөн
деген белгилүү чынжыр жасалат, жана кандайдыр бир жол менен

104
00:10:22,351 --> 00:10:28,717
күтүлбөгөн жерден – 1200-жылдардан баштап, анан 1400,
1500-жылдардын тегерегинде – байыркы замандан

105
00:10:28,717 --> 00:10:34,858
массалаган тексттер табылат. Күтүлбөгөн жерден алар пайда болот.

106
00:10:34,858 --> 00:10:44,272
Ошондой эле бир аз баш аламан, дайыма эле ишенимдүү эмес,
айрыкча, ал – бир нече папалардын жашыруун катчысы, башкача

107
00:10:44,272 --> 00:10:52,802
айтканда, бул темага абдан кызыккан папанын катчысы –
өзүнүн өмүрүндө байыркы авторлордун жарымын тапканын

108
00:10:52,802 --> 00:10:57,414
билсең, дал ушул темага кызыгуу пайда болгон учурда.

109
00:10:57,414 --> 00:11:06,234
Ал эми таң калыштуусу, ал бул тексттердин көбүн Альп
тоолорунун түндүгүндөгү монастырлардан тапкан – дейт.

110
00:11:06,234 --> 00:11:11,512
Эми, мындай нерселерди дагы
Александриядан табууга болот деп ойлошмок...

111
00:11:11,512 --> 00:11:12,270
Же Италиядан.

112
00:11:12,270 --> 00:11:16,948
… же Сицилиядан. Башкача айтканда, Альп
тоолорунун түндүгүндөгү монастырлардан.

113
00:11:16,948 --> 00:11:26,248
Демек, булардын баары анын өзү жазган же жаздырган деген ойду
күчтүү жараткан нерселер – бул аркылуу жакшы акча да тапкан.

114
00:11:26,248 --> 00:11:32,835
Анын уулу да мураска алган, байыркы жазуулардын
бүтүндөй топтомдорун, аларды кийинчерээк да чыгара алган...

115
00:11:32,835 --> 00:11:44,274
Демек, ал жерде келечек үчүн өндүрүлгөн – мен айтмакмын – пайда
болгон рынок үчүн өндүрүлгөн, аны менен жакшы акча табууга болчу.

116
00:11:44,274 --> 00:11:45,835
Акча табуу да тема.

117
00:11:45,835 --> 00:11:49,982
Сиз өзүңүз авторсуз. Сиз басмаканалар менен иштешесиз.

118
00:11:49,982 --> 00:11:53,637
Ал жерде кандай? Сиз көпчүлүктүн пикирин билдирбейсиз.

119
00:11:53,637 --> 00:11:55,830
Анда анчалык оңой эмес окшойт.

120
00:11:55,830 --> 00:12:03,079
Ооба. Демек, бул журналисттерге жана блогерлерге гана эмес,
көпчүлүктүн пикирин билдирбеген, ачык,

121
00:12:03,079 --> 00:12:11,359
жыйынтыкка ачык жана далилдерге багытталган
изилдөө жүргүзгөн мага окшогондорго да тиешелүү.

122
00:12:11,359 --> 00:12:17,892
Анан адам дээрлик сөзсүз түрдө системага сын көз менен
карай баштаса, анткени көп нерсеге күмөн санап, көп нерсени

123
00:12:17,892 --> 00:12:21,676
суроо алдында турууга туура келет, анда ага оңой эмес, жөнөкөй.

124
00:12:21,676 --> 00:12:26,484
Бир жагы – бул санариптик нерселер, албетте,
алардын күтүлбөгөн жерден жок болуп кетишинен коркуу

125
00:12:26,484 --> 00:12:30,223
керек. Сиз да муну башыңыздан өткөргөн болушуңуз керек.

126
00:12:30,223 --> 00:12:37,240
Видеолор бар, бир нече жыл мурун бул абдан көп кездешчү,
аларды басууга аракет кыласыз, экран боз бойдон калат.

127
00:12:37,240 --> 00:12:43,296
Же болбосо саптар чыгат, аларды мындан ары
көрө албайсыз же таба албайсыз жана башкалар.

128
00:12:43,296 --> 00:12:46,842
Демек, санариптик нерселерде, албетте, абдан кыйын.

129
00:12:46,842 --> 00:12:53,462
Бул электрондук китептер да, жүктөп
алганда, акча төлөйсүз, бирок аларга ээ болбойсуз.

130
00:12:53,462 --> 00:13:00,376
Электрондук китептин укуктарынын ээлери каалаган
убакта бул эсепти, сиз түзүп, төлөгөн эсепти, өчүрө

131
00:13:00,376 --> 00:13:04,583
алышат же ага башкача мамиле кылышат же кайтарып алышат.

132
00:13:04,583 --> 00:13:10,446
Демек, китептегидей болуп, сиз чыныгы ээси
болбойсуз, мен китепти келечекке жана кийинки муунга

133
00:13:10,446 --> 00:13:14,360
сактай алам же белек кылам же кандайдыр бир жол менен.

134
00:13:14,360 --> 00:13:20,241
Ошентип, биз Герд жана Ренате Ройтер санариптик
түрдө жарыялабайт, электрондук китептер жок,

135
00:13:20,241 --> 00:13:24,653
тескерисинче, биз кагаз китептерди жасайбыз деп чечтик.

136
00:13:24,653 --> 00:13:31,868
Коронага чейин эле көйгөй болгон, эгер сиз негизги
пикир боюнча иштебесеңиз, тескерисинче, чындап

137
00:13:31,868 --> 00:13:36,183
изилдесеңиз, чоң басмаканалар тез эле баш тартышат.

138
00:13:36,183 --> 00:13:40,761
Мындай деп кошумчалайын, чоң
басмаканада китеп чыгаруу ар дайым кыйын.

139
00:13:40,761 --> 00:13:45,080
Демек, буга жаман нерсе деп ойлонуунун кереги жок.

140
00:13:45,080 --> 00:13:51,065
Бирок кичинекей басмаканаларга көз каранды болуп каласыз.

141
00:13:51,065 --> 00:13:55,115
Ал эми кичинекей басмаканалардын чыгымдары, албетте, көбүрөөк.

142
00:13:55,115 --> 00:13:58,534
Коронадан кийин алар күтүлбөгөн
жерден, мисалы, кагаз ала албай калышты.

143
00:13:58,534 --> 00:14:02,539
Демек, бул биринчи кезекте көйгөй
болду. Китепти кантип кайра жарыялайм?

144
00:14:02,539 --> 00:14:07,545
Басмакана кагаз албайт, басмакана аны жарыялай албайт.

145
00:14:07,545 --> 00:14:11,180
Анан, албетте, чечим: Ооба, кагаз
аласыз, бирок ал көп акча турат.

146
00:14:11,180 --> 00:14:15,513
Ал эми кичинекей басма үчүн, кичинекей тираж
менен басып чыгарган, анда баары кымбаттайт.

147
00:14:15,513 --> 00:14:20,539
Ошентип, кичинекей басмадан чыккан
кичинекей китептер массалык өндүрүштөн кымбат.

148
00:14:20,539 --> 00:14:23,555
Ал эми башка чоң басмалар үчүн бул алда канча жеңил.

149
00:14:23,555 --> 00:14:29,133
Анткени алар көбүнчө кызматташуучу
өнөктөштөр же кагаз фабрикасына таандык.

150
00:14:29,133 --> 00:14:35,431
Башкача айтканда, алардын эң сонун
мүмкүнчүлүгү бар, кагаз жөнүндө ойлонушунун кереги жок.

151
00:14:35,431 --> 00:14:44,640
Эми ЕБ – анын дайыма ушундай сонун идеялары бар –
кагаздын кайдан келгенин далилдөө керек деп ойлоп тапты.

152
00:14:44,640 --> 00:14:55,029
Тактап айтканда, басма басмаканада колдонулган кагаздын
– анын чынында ээлик кыла албаган – экологиялык жактан

153
00:14:55,029 --> 00:15:00,772
таза жана экологиялык жактан туура кесилгенин кепилдейт.

154
00:15:00,772 --> 00:15:10,374
Ал үчүн ар бир барак кагаз үчүн тиешелүү дарак кайсы
жерде кесилгенин GPS координаттары менен көрсөтүү керек.

155
00:15:10,374 --> 00:15:17,702
Эми бул басмаканалар же адегенде кагаз фабрикалары, алар дагы
алдыда турат, булар көбүнчө Европа боюнча же эл аралык деңгээлде

156
00:15:17,702 --> 00:15:21,697
иштеген концерндер, алар дарактарды эл аралык деңгээлде алышат.

157
00:15:21,697 --> 00:15:28,960
Анан кичинекей басма китептин кайсы бөлүгү
кайсы токой тилкесинен келгенин далилдеши керек.

158
00:15:28,960 --> 00:15:34,782
Бул эбегейсиз жүк. Жазалар жашоону жок кылат, муну биз билебиз.

159
00:15:34,782 --> 00:15:39,483
Бирок бул акылга сыйбайт, анткени мен Lidl'ден бал
сатып алсам, ал жерде "ЕБ жана ЕБге кирбеген өлкөлөрдөн"

160
00:15:39,483 --> 00:15:41,925
деп жазылган – демек, дүйнөнүн бир жеринде өндүрүлгөн.

161
00:15:41,925 --> 00:15:42,605
Такыр туура.

162
00:15:42,605 --> 00:15:44,406
Мен аны жеп жатам, ал эми китепти мен жеп да койбойм.

163
00:15:44,406 --> 00:15:50,430
Ооба. Ооба, бирок бул ушунчалык коркунучтуу продукт,
кагаздын кайдан келгенин абдан так көзөмөлдөө керек.

164
00:15:50,430 --> 00:15:56,843
Ошондо дагы, албетте, кайра шайманды бекемдеп, мындай
деп айтуу оңой: «Сиз мыйзамсыз кыйылган жыгачтын ордуна

165
00:15:56,843 --> 00:16:00,726
кагаз колдондуңуз...» – бул жерде отурганда эмне билесиң.

166
00:16:00,726 --> 00:16:05,663
Анан мындан ары мүмкүн болбойт, сени
четтетишет же жашооңду жок кылуучу жаза беришет.

167
00:16:05,663 --> 00:16:14,376
Ал эми бул нерсе мындан ары да уланат, анткени китеп ушундай
коркунучтуу нерсе болгондуктан, аны туура жок кылуу керек.

168
00:16:14,376 --> 00:16:21,577
Мунун үчүн да ЕБнин регламенти бар, басмакана катары азыр
далилдешиң керек, ал эми кичинекей басмакана үчүн

169
00:16:21,577 --> 00:16:28,905
бул, албетте, чоң басмаканага караганда алда
канча көп бюрократия жана чыгымдар менен байланыштуу.

170
00:16:28,905 --> 00:16:37,336
Анын табигый чөйрөгө туура ылайык таңылганын, анан
табигый чөйрөгө туура ылайык жок кылынганын далилдеш керек.

171
00:16:37,336 --> 00:16:46,984
Ал эми бул өзгөчө кыйын, эгер немис басмаканасы, мисалы,
Францияга же Англияга же башка жакка китептерди жөнөтсө,

172
00:16:46,984 --> 00:16:56,663
анда ал ошол өлкөдө агентке төлөшү керек, ал жергиликтүү
жерде китеп туура белгиленгенин текшерип, күбөлөндүрөт.

173
00:16:56,663 --> 00:17:02,824
Демек, анда өндүрүүчү ким экени так жазылышы керек, ал өз аты
менен буга кепилдик берип, жоопкерчилик тартышы

174
00:17:02,824 --> 00:17:09,076
керек, ал эми агент китептин керек болсо туура жок
кылынышына кепилдик берип, жоопкерчилик тартышы керек.

175
00:17:09,076 --> 00:17:14,109
Бирок, албетте, ыктымал кардар
китепти эмне кылаарын текшерүү мүмкүн эмес.

176
00:17:14,109 --> 00:17:21,363
Бирок азыр ар бир өлкө үчүн, эгер ушундай кичинекей басмакананын
жылына беш суроо-талабы болсо, мисалы, Парижден экөө,

177
00:17:21,363 --> 00:17:25,898
Стокгольмдөн бирөө, анда ал бардык жерде агентке төлөшү керек.

178
00:17:25,898 --> 00:17:32,201
Демек, бюрократия ашып-ташып кетүүдө
жана бул башка продуктуларга да тиешелүү.

179
00:17:32,201 --> 00:17:41,430
Бирок мен үчүн азыр бул китеп, ал эми мага бул жерде
баары табигый чөйрөгө туура ылайык жүргүзүлүшүн камсыз

180
00:17:41,430 --> 00:17:47,450
кылуудан гана эмес, кайра башка багытка багытталгандай сезилет.

181
00:17:47,450 --> 00:17:52,347
Ал эми бул кайра чоң концерндерге,
компанияларга жана каржы демөөрчүлөрүнө пайда алып келет.

182
00:17:52,347 --> 00:17:57,604
Так. Анан, албетте, көптөгөн адамдар: «Ооба,
анда мен мындан ары кагаз китеп чыгарбайм, ал эми

183
00:17:57,604 --> 00:18:00,428
электрондук китеп болуп калат», — деп айтышат.

184
00:18:00,428 --> 00:18:07,995
Бирок ошондо менде китеп технологиялык гиганттардын же
аларды кантип атасаңар да, ушул бүт санариптик системалардын

185
00:18:07,995 --> 00:18:11,683
артында тургандардын толук жеткиликтүүлүгүндө болот.

186
00:18:11,683 --> 00:18:16,614
Ал эми мурун китепти чындап эле коркунучтуу
деп эсептешчү жана аны өрттөшчү, отко салып

187
00:18:16,614 --> 00:18:20,345
өрттөшчү, кээде авторлорун да кошо өрттөшчү.

188
00:18:20,345 --> 00:18:25,385
Ал эми азыр бизде санариптик дүйнөдөгү жалындаган оттор бар.

189
00:18:25,385 --> 00:18:33,557
Китептер жок болушу мүмкүн, алар алынып коюлат
жана автор да көп учурда ошондой болот, эгер

190
00:18:33,557 --> 00:18:38,711
китеп каталогдо тизмеленбесе, анда ал көрүнбөйт.

191
00:18:38,711 --> 00:18:46,069
Анан аны эч ким таба албайт, анан аны эч ким окуй
албайт. Китеп кайдадыр реалдуу нуска катары бар болсо да.

192
00:18:46,069 --> 00:18:52,034
Ал эми мен тилекке каршы, Герд жана Ренате
Ройтерлер бардык каталогдордо тизмеленбей турганын байкайм.

193
00:18:52,034 --> 00:18:59,298
Алар дагы эле Улуттук китепканада тизмеленет, биз дайыма ошол
жактан карайбыз, ал муну кылууга милдеттүү, азыр

194
00:18:59,298 --> 00:19:06,043
да кылат, бирок башка китепканалар, шаардык
китепканалар, облустук китепканалар муну такыр кылбайт.

195
00:19:06,043 --> 00:19:12,599
Мурун эч кимге талашсыз болгон нерсени, ар кандай облустук
китепканалар биздин илимий-популярдуу китептерди сатып алганын,

196
00:19:12,599 --> 00:19:19,783
кээ бир китепканалар муну туура түшүнбөй калышы мүмкүн, ал
китепти жарым жылга алып, анан жок болуп кетээрин биз да көрдүк.

197
00:19:19,783 --> 00:19:26,529
Же мен облустук китепканада мурун текшергем, эгер ал
жакка атымды же китептин аталышын киргизсем: «Ооба,

198
00:19:26,529 --> 00:19:30,340
сигнатура боюнча заказ кылсаңыз болот», — деп чыгат.

199
00:19:30,340 --> 00:19:36,452
Бирок бир аз убакыттан бери, ушул улуттук китепкананын каталогун
карап чыккым келгенде, каттоодон өтүшүм керек,

200
00:19:36,452 --> 00:19:42,944
башкача айтканда, тигил же бул өтө коркунучтуу
китепке кызыгып жатканымды ачыкка чыгарышым керек.

201
00:19:42,944 --> 00:19:54,192
Ал эми менин атыма келсек, кээде, бардык учурларда эмес,
бирок мен көргөндөй, натыйжалардын сели келет, 500 натыйжа.

202
00:19:54,192 --> 00:20:01,633
Балким, мен издеген жалгыз китебим ушул 500 натыйжанын
ичинде бардыр, бирок ким алардын баарын карап чыгат?

203
00:20:01,633 --> 00:20:10,277
Ошентип, балким, расмий эмес, бирок менин
китебимди табуу же заказ кылуу мүмкүн эмес болуп калат.

204
00:20:10,277 --> 00:20:16,286
Тилекке каршы, китепканалар да, башкача
айтканда китепканачылар жана китеп дүкөндөрү да

205
00:20:16,286 --> 00:20:19,658
буга катышып жатышат деп айтууга туура келет.

206
00:20:19,658 --> 00:20:27,810
Китеп дүкөндөрү жазуучулардын тарабында турат деп ойлошу
мүмкүн, алар китеп сатууну каалашат, деп ойлоого болот.

207
00:20:27,810 --> 00:20:36,361
Бирок, тилекке каршы, мен окурмандардан кайтарым алымдарды алдым,
алар кандайдыр бир себептен, лекцияда же башка жерде, Герд жана

208
00:20:36,361 --> 00:20:44,779
Ренате Ройтердин китептери жөнүндө угуп, ишенимдүү китеп дүкөнүнө
барышат, дейли, анан кайтып келишет, мен муну айрым учурларда

209
00:20:44,779 --> 00:20:53,776
угам – албетте, анча-мынча эмес – бирок китеп дүкөнүндө алар бул
китеп жок же бул китеп жеткирилбейт деп айтышат, бул туура эмес.

210
00:20:53,776 --> 00:21:00,669
Китептер жеткирилет, биздин басмакана буга
абдан көңүл бурат, ал тынымсыз басып чыгарат.

211
00:21:00,669 --> 00:21:07,122
Демек, китептер бар, бирок кээде алар жоктой көрсөтүлөт.

212
00:21:07,122 --> 00:21:13,293
Дагы бир кичинекей нерсе бар, аны мен
санариптик темасында эске салгым келет.

213
00:21:13,293 --> 00:21:18,903
VG WORT – муну сиз мурун уккансызбы, билбейм, бул
авторлордун укуктарын коргоочу уюм, ГЕМА

214
00:21:18,903 --> 00:21:22,816
сыяктуу, аны музыкалык чыгармалар үчүн көбүрөөк билишет.

215
00:21:22,816 --> 00:21:29,495
Ошентип, VG WORT эки жыл мурун жаңы эреже киргизди
деп ойлойм, ага дагы каршы чыгууга болот, бирок бул

216
00:21:29,495 --> 00:21:32,925
канчага чейин сакталарын билбейм. Мен каршы чыктым.

217
00:21:32,925 --> 00:21:43,068
Жаңы эреже мындай: Германияда автор тарабынан жаралган
бардык китептер, бардык чыгармалар жана VG WORTко

218
00:21:43,068 --> 00:21:50,755
билдирилгендер автоматтык түрдө скандалып алынышы мүмкүн.

219
00:21:50,755 --> 00:22:00,427
Скандалган тексттерди КИ ар кандай учурда ар кандай формада
колдоно алат жана скандалган материал, тексттер – башкача

220
00:22:00,427 --> 00:22:10,926
айтканда, менин интеллектуалдык менчигим, тексттер, фактылар,
маалыматтар, мен жумалар жана айлар бою иштеген, анан дагы иштеп,

221
00:22:10,926 --> 00:22:19,937
аны кооз жазуу үчүн же окурман окугудай кылып жазуу үчүн – бул
тексттерди КИ жөн эле өзүнө сиңирип алат жана,

222
00:22:19,937 --> 00:22:30,060
эми эң негизгиси, үчүнчү тараптарга өткөрүп бере
алат – жана бул үчүн ал "жоопкерчиликтен бош" болот.

223
00:22:30,060 --> 00:22:40,585
Негизинен, бул КИ аркылуу кирүү мүмкүнчүлүгү бар ар ким
менин тексттеримди көчүрүп, өз атынан чыгарып же эмне

224
00:22:40,585 --> 00:22:46,084
кылса да кыла алат, мен буга каршы эч нерсе кыла албайм.

225
00:22:46,084 --> 00:22:54,334
Себеби, биринчиден, жоопкерчиликтен бош – үчүнчү тараптар,
адаттагыдай эле, менин интеллектуалдык менчигим менен иштешет…

226
00:22:54,334 --> 00:23:01,129
Эң жаманы, мунун баарын VG WORT көтөрүп,
жоопкерчилик алат, бул уюмга мен акча төлөшүм керек

227
00:23:01,129 --> 00:23:05,669
жана ал менин кызыкчылыктарымды коргошу керек эле.

228
00:23:05,669 --> 00:23:15,557
Айткандай, азыркы учурда дагы эле каршы айтууга болот, бирок
авторлор муну олуттуу кабыл алышпайт жана муну так элестете

229
00:23:15,557 --> 00:23:25,280
албайт деп уккам, бирок эгер бул массалык түрдө болсо жана
тех-гиганттар жана санариптештирилген дүйнө менен күн сайын

230
00:23:25,280 --> 00:23:35,991
уланып жатса, мен чынында эле билбейм, ооба, адам акырында арзан
ИИ тарабынан жаралган китептерге каршы тура албайт, алар ошол эле

231
00:23:35,991 --> 00:23:43,078
машакат менен иштелип чыккан, өзү изилдеген
илимий иш же журналисттик иш же тарыхый иш

232
00:23:43,078 --> 00:23:47,283
же кандай карасаңыз да, ошондой эле сонун.

233
00:23:47,283 --> 00:23:49,830
Ооба, бул чындап эле жинди.

234
00:23:49,830 --> 00:23:55,269
Сиз бир макалада да, бир аз ары кетти,
«өзүн-өзү цензуралоо» жөнүндө айттыңыз,

235
00:23:55,269 --> 00:23:59,123
басмаканаларга жетип, китептерди чыгара аласызбы.

236
00:23:59,123 --> 00:24:06,540
Сиз муну «жашыруун сындын субтилдүү ыкмалары»
деп атадыңыз, менин суроом: бул эмне үчүн керек?

237
00:24:06,540 --> 00:24:09,196
Биз эркин коомдо жашайбыз, дейт.

238
00:24:09,196 --> 00:24:12,897
Бул дагы эле жомок, акырындап ашышыбыз керек.

239
00:24:12,897 --> 00:24:22,110
Мен акыркы жылдарда, өзгөчө акыркы беш-алты жылда бардык шокторду
баштан кечирдим, айланаңдагы бардык нерселердин кулап баратканын

240
00:24:22,110 --> 00:24:28,133
көрдүң, булар коомубуздун тиректери деп
ишенгенбиз, шайлоолор бурмаланбайт, бизде сөз

241
00:24:28,133 --> 00:24:31,631
эркиндиги, илим эркиндиги, пикир эркиндиги бар.

242
00:24:31,631 --> 00:24:41,380
Бирок биз бардык жерде көрүп жатабыз, бурулуп жатат. Бул
он же жыйырма жыл мурун биз табигый түрдө күткөндөй эмес.

243
00:24:41,380 --> 00:24:50,930
Эгерде анан дагы эркин журналист, эркин изилдөөчү же башка бирөө
катары иштегиңиз келсе, мен азыр жетиштүү мисалдарды айтып

244
00:24:50,930 --> 00:24:58,306
бердим, бардык жерде тоскоол болууга, көзөмөлдөөгө,
цензура жүргүзүүгө аракет кылынып жатканын,

245
00:24:58,306 --> 00:25:03,538
акырында өзүңүз да цензура жүргүзүп каларыңызды, бул анык.

246
00:25:03,538 --> 00:25:09,083
Мындай теманы дагы алып чыгууга болобу деп ойлонуп каласың.

247
00:25:09,083 --> 00:25:14,781
Же тапкан нерселердин баарын ачык
айта аламбы деп ойлонуп каласың.

248
00:25:14,781 --> 00:25:23,067
Мен эмдөө темасын айтайын. Ал жерде
бардык тарапта тосмолор бийик көтөрүлгөн.

249
00:25:23,067 --> 00:25:26,236
Кандай аталыштарды берүүнү ойлонушуң керек.

250
00:25:26,236 --> 00:25:31,514
Жана албетте, басмакананы кыйын
кырдаалга түртпөй коюу керек, же басмакана өзү.

251
00:25:31,514 --> 00:25:33,941
Эмне кылып жатканыңызга бир аз этият болуңуз.

252
00:25:33,941 --> 00:25:38,542
Ошентип, бардык тараптан кыйындап, кыйындап баратат.

253
00:25:38,542 --> 00:25:44,284
Тосмолор бийиктеп баратат. Бирок биз,
албетте, чындыкка бекем карманышыбыз керек.

254
00:25:44,284 --> 00:25:48,903
Биз чындыкты издейишибиз керек.
Алар муну кылышат, биз муну кылабыз.

255
00:25:48,903 --> 00:25:56,904
Менин оюмча, канчалык көп адам айтылган эркиндик менен
эркиндиктин чыныгы калдыктарынын жана бизди курчап турган

256
00:25:56,904 --> 00:26:05,601
көзөмөлдөө жиндилигинин ортосундагы карама-каршылыкка көңүл
бурууга даамын тапса, ошончолук көп аң-сезим пайда болот.

257
00:26:05,601 --> 00:26:08,278
Ал эми аң-сезим – баарынын негизи.

258
00:26:08,278 --> 00:26:19,490
Жалган дүйнөдө чындап тынч жашай албайсың, жакшы
ниет менен же жалпысынан келечекке үмүт менен.

259
00:26:19,490 --> 00:26:30,081
Анткени жалган менен курчалган жана төшөлгөн жашоо чындап
ийгиликтүү жашоо боло албайт. Мен муну элестете албайм.

260
00:26:30,081 --> 00:26:34,710
Дагы ушундай нерсе бар, туура эмес
нерсенин ичинде туура жашоо жок.

261
00:26:34,710 --> 00:26:40,750
Эмне кылып жатканыңыз менен ийгиликке жетериңизге
ишенимиңиз жок болсо да, аракет кылышыңыз керек.

262
00:26:40,750 --> 00:26:51,083
Азыр биз, Герд жана Ренате Ройтер, түбөлүк шектенүү үчүн турабыз,
адам шектенип, ошол шектенүүсүн айтып, анан: «Мага айтылган нерсе

263
00:26:51,083 --> 00:26:58,813
мага жомоктой сезилет, менин дүйнө тажрыйбама,
жашоо тажрыйбама же изилдеп жаткан нерсеме, натыйжа

264
00:26:58,813 --> 00:27:04,296
катары тапкан нерселериме туура келбейт», – дейт.

265
00:27:04,296 --> 00:27:12,198
Мен муну жасай алам, сиз жасайсыз жана мен ар бир адамды эрте
эмес, ашыкча коркууга чакыра алам, анткени

266
00:27:12,198 --> 00:27:20,014
ким шектенсе, бул биздин эң акыркы, эң жаңы
китебибиз болчу: «Ким шектенсе, ал жеңип алды».

267
00:27:20,014 --> 00:27:27,136
Анткени ар бир шектенүү эшик ачат. Бир
нерсеге шектенгенде, мен эки нерсени көрөм.

268
00:27:27,136 --> 00:27:35,082
Мен расмий айтылган нерсени же ар дайым ишенген
нерсени көрөм жана шектенүү менен альтернативаны көрөм.

269
00:27:35,082 --> 00:27:41,478
Бул көп адамдарды коркутат, аларга коркунуч туудурат,
анткени бул алардын коопсуздугун жана ишенимин алат,

270
00:27:41,478 --> 00:27:44,467
бирок ошондой эле эшик ачат. Менин эки вариантым бар.

271
00:27:44,467 --> 00:27:53,948
Мен бирин тандай алам же ортодо кандайдыр бир компромиссти көрөм,
бирок мен шектенүү аркылуу эшик ачууну – менин коопсуздугумду

272
00:27:53,948 --> 00:28:02,532
солкулдатып, мага коркунуч туудурган нерсе катары гана эмес, мени
жүктөмдөрдөн, жалгандардан жана чындыкка жатпаган

273
00:28:02,532 --> 00:28:10,698
нерселерден жана мага таңууланган нерселердин
баарынан бошото турган нерсе катары көрүү керек деп ойлойм.

274
00:28:10,698 --> 00:28:19,499
Жана ар бир шектенүү боштондукка, эгер муну
абдан чоң кылып илип койсок, чындыкка карай кадам.

275
00:28:19,499 --> 00:28:29,832
Бул көптөгөн майда нерселерде болушу мүмкүн, эң майда күнүмдүк
нерселерде, бирок жөн эле айтуу, мен муну азыр мындай ишенбейм,

276
00:28:29,832 --> 00:28:35,570
муну жөн эле мындай кылбайм, бул жөнүндө адегенде ойлоном.

277
00:28:35,570 --> 00:28:40,703
Демек, бул чындап эле жаңы дүйнөнү ачат.

278
00:28:40,703 --> 00:28:45,930
Кызыктуу билдирүү, ооба. Сиз дагы
китептерди жок кылуу жөнүндө айттыңыз.

279
00:28:45,930 --> 00:28:49,530
Бул боюнча көрүүчүлөргө дагы бир кеңешиңиз барбы?

280
00:28:49,530 --> 00:28:53,274
Аз эле адамдын өз китепканасын түзүүгө акчасы жетпейт.

281
00:28:53,274 --> 00:28:59,018
Алар санариптик нерсе кооптуу дейт, ага
чындап ээ болбойсуң, бул WEFтин бүткүл

282
00:28:59,018 --> 00:29:04,223
программасына туура келет, эч нерсеге ээ болбошуң керек.

283
00:29:04,223 --> 00:29:08,040
Эмне кылууга болот? Билимди кийинки
муунга кантип сактап калууга болот?

284
00:29:08,040 --> 00:29:15,507
Ооба. Бир кезде «Фаренгейт 451» деген тасма
болгон, анда адамдар китептерди жаттап

285
00:29:15,507 --> 00:29:19,865
алышкан, анткени бийликтер китептерди жок кылган.

286
00:29:19,865 --> 00:29:22,203
Бул мамлекет эми китептерди көргүсү келбей калган.

287
00:29:22,203 --> 00:29:28,366
Анан кээ бир адамдар: биз китептерди кийинки муундар
үчүн сактап калышыбыз керек деп, аларды жаттап алышкан.

288
00:29:28,366 --> 00:29:33,136
Бул абдан экстремалдык утопия. Мен азыр аны айтпайм.

289
00:29:33,136 --> 00:29:39,727
Бирок, албетте, өзүң окуган китептер
жөнүндө башкалар менен сүйлөшүү пайдалуу.

290
00:29:39,727 --> 00:29:46,920
Анан жок дегенде ой, сөзмө-сөз болушу шарт эмес,
бирок ой, идея, бул китептин, бул автордун негизги

291
00:29:46,920 --> 00:29:51,403
маңызы ушундайча берилет. Менимче, бул абдан маанилүү.

292
00:29:51,403 --> 00:29:56,892
Китептерди өзүң окуу, аларды азыр да китепканалардан
жарым-жартылай алууга болот же китеп дүкөндөрүнөн, же акча

293
00:29:56,892 --> 00:30:01,144
үнөмдөөнү кааласаң, дайыма эмне кылсаң
болот – биз да кылабыз, анткени бизге көп китеп

294
00:30:01,144 --> 00:30:03,345
керек – колдонулган китептерди сатып алуу.

295
00:30:03,345 --> 00:30:07,490
Мындай фирмалар бар, алар муну кылышат,
колдонулган китептерди арзан баада сунушташат.

296
00:30:07,490 --> 00:30:13,010
Бул азыр да болот. Сатып ал, бирок, мен бир нерсе
айтышым керек: сатып ал жана эң сонун нерсени сактап кой.

297
00:30:13,010 --> 00:30:19,803
Демек, бул сөзсүз маанилүү жол. Же
өзүң бир нерсе жазып, аны тиркеп кой.

298
00:30:19,803 --> 00:30:23,438
Адам баарын эстеп калбайт, өзгөчө
улгайган сайын, көбүрөөк унутасың.

299
00:30:23,438 --> 00:30:30,400
Бул да кызыктуу, бардык китептерди сактап коюунун
кереги жок – мурун муну көп кылышчу – калем менен

300
00:30:30,400 --> 00:30:34,263
белгилеп, анан аны көчүрүп жазып, анан аны гана сактап коюшчу.

301
00:30:34,263 --> 00:30:41,440
Анан, албетте, Kla.TVдагы өзүңүздүн системаңызды
сунуштай алам, анда биз муну борборлоштурулбаган түрдө

302
00:30:41,440 --> 00:30:45,115
кандайдыр бир жол менен сакташыбыз керек, жоголуп кетпеши үчүн.

303
00:30:45,115 --> 00:30:52,312
Ал эми кимдин үйүндө, а, билбейм, беш китеп бар
болсо, анын 5.000 болушу шарт эмес, эгер 80 миллион адамда

304
00:30:52,312 --> 00:30:55,622
беш китептен болсо, ал дагы өз салымын кошкон болот.

305
00:30:55,622 --> 00:30:58,823
Чоң ойлонуп, кичинеден баштоо керек, ошондо иш бүтөт.

306
00:30:58,823 --> 00:31:00,120
Абдан жакшы билдирүү.

307
00:31:00,120 --> 00:31:03,679
Бул кызыктуу интервью үчүн сизге чоң
рахмат, доктор Ренате Ройтер ханым.

308
00:31:03,679 --> 00:31:05,958
Мен сизге ыраазычылык билдирем.

309
00:31:09,794 --> 00:31:17,913
Украина, Россия, Израиль, Газа, АКШ, Иран – биз
үчүнчү дүйнөлүк согуштун босогосунда турабызбы?

310
00:31:17,913 --> 00:31:23,381
Согушта эң оболу чындык өлөт, аны
менен бирге чыныгы тарых жазуу да өлөт.

311
00:31:23,381 --> 00:31:30,123
Европанын өкмөттөрү курал-жарак менен коргонууга чексиз
инвестиция салып жатканда, Kla.TV 25.000ден ашык берүүсүндө

312
00:31:30,123 --> 00:31:34,261
согуш козутуучуларды жана алардын арам ыкмаларын ашкереледи.

313
00:31:34,261 --> 00:31:39,041
Чыныгы тарых жазуусун сакта, ал
дагы бир жолу бурмаланып калбасын.

314
00:31:39,041 --> 00:31:45,611
Кантип? Азыр видеонун
сүрөттөмөсүндөгү шилтемеге бас: www.kla.tv/2plus.

315
00:31:45,611 --> 00:31:51,393
Анан бир миллиард франктын эмгек
баасындагы акысыз тарых архивин сактап ал.

316
00:31:51,393 --> 00:31:56,962
Азыр эле форманы толтур, ошондо өз
аймагыңдагы Kla.TV кызматкеринин колунан

317
00:31:56,962 --> 00:32:00,876
эксклюзивдүү акысыз катуу дискти белекке аласың.

318
00:32:00,876 --> 00:32:08,122
Чынында эле акысызбы? Такыр. Жалгыз баасы –
бул уникалдуу тарых архивин көчүрүүгө жана

319
00:32:08,122 --> 00:32:12,994
акысыз эки башка байланышка берүүгө жардам беришиң.

320
00:32:12,994 --> 00:32:15,140
Биз менен бул дүйнөнү куткар.