1
00:00:00,000 --> 00:00:00,351


2
00:00:00,351 --> 00:00:08,622
„Eger bu asyl nusgalar indi elýeterli bolmasa,
aslynda ahyrsoňy hakyky gözleg mümkin däl edilýär.

3
00:00:08,622 --> 00:00:11,743
Eger meniň köne kitaplarym, köne arhiw resminamalarym bolmasa.

4
00:00:11,743 --> 00:00:16,380
Bu manipulýasiýa üçin gapyny giň açýar.“

5
00:00:16,380 --> 00:00:20,222
Men şu gün Kla.TV studiýasynda taryhçy we iňlis
filologiýasy boýunça hünärmen, işewürlik dolandyryşy

6
00:00:20,222 --> 00:00:22,998
boýunça magistr derejesi bolan aýalymy garşylaýaryn.

7
00:00:22,998 --> 00:00:29,450
Durmuş we medeniýet taryhy boýunça köp sanly ylmy makalalaryň
we ylmy kitaplaryň awtory hökmünde, 2024-nji ýylda onuň „Köne

8
00:00:29,450 --> 00:00:33,375
we täze dünýäniň basylyp alynmagy“ atly kitaby hem çap edildi.

9
00:00:33,375 --> 00:00:36,432
Hoş geldiňiz, hanym doktor Renate Reuther!

10
00:00:36,432 --> 00:00:38,725
Hawa, çakylyk üçin sag boluň!

11
00:00:38,725 --> 00:00:43,406
Hawa, gelendigiňiz üçin sag boluň! Siziň äriňiz bilen
eýýäm lezzet alýardym. Bu gün biziň taryh temamyz bar.

12
00:00:43,406 --> 00:00:50,268
Ylym ýazgylardan, golýazmalardan, kitaplardan we
beýleki çeşmelerden ýaşaýar, olarsyz bolsa taryh bilen,

13
00:00:50,268 --> 00:00:54,694
haýsydyr bir tema bilen tankydy çemeleşmek asla mümkin däl.

14
00:00:54,694 --> 00:00:58,292
Hanym Reuther, şeýle çeşmelere elýeterlilik ýagdaýy nähili?

15
00:00:58,292 --> 00:01:10,678
Oňa barmak barha kynlaşdyrylýar, esasanam adam erkin garaşsyz
žurnalist ýa-da taryhçy ýa-da islendik görnüşdäki gözlegçi bolsa.

16
00:01:10,678 --> 00:01:16,748
Bu örän ýönekeý zatlardan başlaýar, meselem,
arhiwde her bir baryş üçin töleg talap edilýär.

17
00:01:16,748 --> 00:01:25,416
Kim aslynda bir zat almak isleýär, oňa takyk seredilýär we
ýüzlerçe ýyl bäri nähili bolsa, şu gün hem hiç

18
00:01:25,416 --> 00:01:35,023
tapawudy ýok, eger nädogry adam özüne berilmek
islenmeýän zatlary sorasa, onda olar ýok ýa-da elýeterli däl.

19
00:01:35,023 --> 00:01:45,024
Muny ýagdaýda aýratynlykda beýle göze ilmez ýaly etmek üçin,
häzir şäherlerde köplenç häkimlikde ýa-da haýsydyr bir köne

20
00:01:45,024 --> 00:01:55,634
binada, hatda köne galada saklanýan köp arhiwler bar, olaryň köne
resminamalarynyň köne gaznalaryny – öz howpsuzlygy üçin diýilýär

21
00:01:55,634 --> 00:02:01,865
– uzakdaky bunkerlere, arhiwlere, nirä bolsa-da göçüripdirler.

22
00:02:01,865 --> 00:02:08,130
Soňra bolsa şu ýa-da beýle resminamany
görmek isleýändigiňizi öňünden habar bermeli.

23
00:02:08,130 --> 00:02:13,479
Soňra hepdede bir ýa-da iki gezek gidilýär,
soňra yzyna getirilýär, soňra bolsa bu

24
00:02:13,479 --> 00:02:17,887
kagazy görmek üçin özüňiz ýene şol ýerde bolmaly.

25
00:02:17,887 --> 00:02:26,464
Men taryh ýazmak üçin, şu wagta çenli ýazylmadyk taryhy ýazmak
üçin köp ýyllap arhiwlerde işledim. We bu hemişe kyn bolupdy.

26
00:02:26,464 --> 00:02:31,225
Emma bu şertlerde bu, elbetde, diýen ýaly mümkin däl.

27
00:02:31,225 --> 00:02:37,892
Sebäbi özüň gözläp tapýan, diňe emeli
intellekta bil baglamaýan kitap ýazmak üçin – bilýän däl

28
00:02:37,892 --> 00:02:42,064
– onlarça, ýüzlerçe, müňlerçe sahypa okaýarsyň.

29
00:02:42,064 --> 00:02:52,850
Ilki bilen nämäni soramalydygyňyzy takyk bilmeseňiz – sebäbi
arhiwleriň kataloglary köplenç gaty umumy – soňra haýsy kagazy

30
00:02:52,850 --> 00:02:58,465
isleýändigiňizi takyk aýtmaly bolsaňyz, bu işler gaty kynlaşýar.

31
00:02:58,465 --> 00:03:05,511
Sebäbi ony alyp, açyp görseň – „Aý, bu meniň
isleýän zadym däl eken, bunda maňa kömek etjek zat

32
00:03:05,511 --> 00:03:09,827
ýok“ – onda arhiwdäki ähli baryşyň biderek boldy.

33
00:03:09,827 --> 00:03:14,394
Ýene indiki hepde bir zadyň getirilmegine garaşmaly bolýarsyň.

34
00:03:14,394 --> 00:03:20,576
Ýagny, bu birnäçe ýyldan bäri problema
bolup dur, we has-da güýçli ýitileşýär.

35
00:03:20,576 --> 00:03:28,290
Çeşmelere görä işlemek isleseň, hakykatdan hem aňsat däl.

36
00:03:28,290 --> 00:03:34,661
Köp zadyň sanlaşdyrylandygyny aýtsaň, bir tarapdan,
näderejede az zadyň sanlaşdyrylandygyna haýran galarsyň.

37
00:03:34,661 --> 00:03:40,270
Digital zatlar barada elbetde hemişe birneme şübhe galýar:

38
00:03:40,270 --> 00:03:45,317
Bu hemmesi boldumy? Sahypalar
ýitirilmedimi? Tutuş depderler ýitirilmedimi?

39
00:03:45,317 --> 00:03:51,292
Bu hakykatdan-da sözbaşydan garaşýan zadymmy?

40
00:03:51,292 --> 00:03:56,242
Digital zatlarda bir zady aňsatlyk bilen
basyp aýryp, pozup ýa-da ýitirip bolýar.

41
00:03:56,242 --> 00:04:08,070
Bu arhiwdäki köne resminamany, köne işi açyp okaýan we
hakykatdan-da köne kagyzy duýýan ýaly däl, düýbünden başga zat.

42
00:04:08,070 --> 00:04:09,878
Hawa, siz sanlaşdyrmany agzadyňyz.

43
00:04:09,878 --> 00:04:16,080
Häzir emeli aň firmalarynyň köne kitaplary satyn alyp, soň olary
sanlaşdyryp, dil modellerini ýa-da beýleki emeli aň modellerini

44
00:04:16,080 --> 00:04:19,553
şol bilen iýmitlendirýändigi barada barha köp habarlar gelýär.

45
00:04:19,553 --> 00:04:24,258
Emma ahyrynda olar yzyna gaýtarylmaýar, gaýtam bu
kitaplar ýok edilýär. Siz munuň barada näme pikir edýärsiňiz?

46
00:04:24,258 --> 00:04:27,122
Bu bir skandal. Dogrusy, men muny eşidenimde haýran galdym.

47
00:04:27,122 --> 00:04:36,761
Şübhe we sistema tankydy baradaky öňki tejribäm
bilen, elbetde, derrew ýaman bir zady çaklamaly bolýaryn.

48
00:04:36,761 --> 00:04:40,720
Skannerden soň zatlaryň näme üçin
ýok edilýändigine düşünip bolmaýar.

49
00:04:40,720 --> 00:04:46,247
Arhiwlerde we kitaphanalarda saklanylýan
zatlar onlarça ýyl bäri skannerlenýär.

50
00:04:46,247 --> 00:04:57,855
Indi bolsa soňundan ýok edilýär diýmek, dogrusy, men muňa ýaman
bir zady çaklamaga mejbur etmeýän dogry düşündiriş tapyp bilemok.

51
00:04:57,855 --> 00:05:05,968
Sebäbi antikwarlardan satyn alnan bu köne
kitaplar köplenç diňe az sanly aýratyn nusgada bolýar.

52
00:05:05,968 --> 00:05:09,833
Olary ýok edensoň, olara hiç hili elýeterlilik galmaýar.

53
00:05:09,833 --> 00:05:18,385
Bu bolsa hakykatdan-da Orweliň «1984»-de beýan edişi
ýaly, geçmişi häzirki zamana laýyk gelmegi üçin yzygiderli

54
00:05:18,385 --> 00:05:23,296
üýtgedip, geljegi dolandyryp bolýandygy ýaly eşidilýär.

55
00:05:23,296 --> 00:05:34,475
We meniň işlerimde – Gerd we Renate Reuther taryhdan köp
zat alypdyrlar – we ol ýerde köp köne kitap gerek bolýar.

56
00:05:34,475 --> 00:05:38,230
Biz şübhelenýän ilkinjiler däl, ýa-da
ýalňyşlyklary açýan ilkinjiler däl, ýa-da

57
00:05:38,230 --> 00:05:40,536
narratiwleri sorag astyna alýan ilkinjiler däl.

58
00:05:40,536 --> 00:05:49,869
We biz öňden başga adamlaryň bu soraglara jogap berendigine ýa-da
özleri pikir tapandygyna, ony ýazyp goýandygyna garaşlydyrys.

59
00:05:49,869 --> 00:05:58,290
Şonda olaryň kitaplary gerek. Ýa-da biz diňe asyl
tekstini almaly. Şekspir hemişe täzeden terjime edilýär.

60
00:05:58,290 --> 00:06:02,001
Şonda häzirki zaman teksti bilen
işläp bolýar, ýa-da Injilde-de bilinýär.

61
00:06:02,001 --> 00:06:07,513
Ol hem hemişe täzeden terjime edilýär – we häzir
eýýäm wariantlar bar, şonda Hudaý aýal jynsynda.

62
00:06:07,513 --> 00:06:12,640
Şonda belki, bir zady anyklamak üçin, şeýle
diýesiň gelýär: men indi Lýuteriň ýa-da Zwinglynyň

63
00:06:12,640 --> 00:06:16,217
asyl terjimelerini okamak isleýärin, haýsy bolsa-da.

64
00:06:16,217 --> 00:06:24,692
Eger bu asyllar eýýäm elýeterli bolmasa,
aslynda hakyky gözleg mümkin däl edilýär.

65
00:06:24,692 --> 00:06:31,115
Bu diňe meniň taryhçy hökmünde däl, bu beýleki ähli
ugurlar üçin hem geçerli, islendik žurnalistler bolsun

66
00:06:31,115 --> 00:06:35,103
ýa-da beýleki ähli dersler, lukmançylyk ýa-da hukuk bolsun.

67
00:06:35,103 --> 00:06:40,330
Adam yza seretmek we aýtmak isleýär: bu
nähili başlandy, şol wagt aslynda nähili boldy?

68
00:06:40,330 --> 00:06:48,176
We eger meniň köne kitaplarym, köne arhiw resminamalarym ýok
bolsa – olar hakykatdan ýitip gidendir ýa-da diňe

69
00:06:48,176 --> 00:06:57,235
gulplanan we bir ýerde saklanýar, ýöne maňa gözlegçi
hökmünde eýýäm elýeterli däl – şonda bu diýen ýaly deňdir.

70
00:06:57,235 --> 00:07:01,502
We bu manipulýasiýa üçin gapy we ýol açýar.

71
00:07:01,502 --> 00:07:06,183
Indi siz köp kitap okadyňyz we olar barada ýazdyňyz.

72
00:07:06,183 --> 00:07:12,375
Tomaşaçylara belki bir-iki mysal aýdyp bilersiňizmi,
siz umumy kabul edilýän pikire we özüňiziň tapan

73
00:07:12,375 --> 00:07:16,958
zadyňyza garşy gelýän gapma-garşylyklara duşan ýeriňizde?

74
00:07:16,958 --> 00:07:22,076
Hawa, eger biz eýýäm kitaplar barada gürleşýän bolsak,
iň aýdyň zadyň biri, belki, Aleksandriýa kitaphanasydyr.

75
00:07:22,076 --> 00:07:26,682
Onuň bar wagtyny häzir her kim bilýär. Ýöne ol heniz tapylmady.

76
00:07:26,682 --> 00:07:27,334
Nähili?

77
00:07:27,334 --> 00:07:33,062
Ol ýerde ýatan bir kitap hem tapylmady.

78
00:07:33,062 --> 00:07:36,996
Aslynda, aýtsak, olar golýazmalar
bolmaly. Ýöne golýazmalar hem ýok.

79
00:07:36,996 --> 00:07:43,799
Ýagny, şol wagt kitaphanada bardy diýip aýdyp
boljak bir kitap, bir golýazma, bir golýazma ýok.

80
00:07:43,799 --> 00:07:49,152
Şeýle hem kitaplaryň sanawyny, aýdaly,
haýsydyr bir inwentar sanawyny hem tapmadylar.

81
00:07:49,152 --> 00:07:55,302
Aleksandriýada gazuw işleri alnyp barylýar.
Ol ýerde gadymy, üstü örtülen şäher gazylýar.

82
00:07:55,302 --> 00:08:00,160
Ýöne kitaphanany tapyp bilmeýärler, meniň bilşimçe,
onlarça ýyl bäri hakykatdan hem gazuw işleri alnyp barylýar.

83
00:08:00,160 --> 00:08:03,731
Ol ýerde olar bir zady, köşk binasy diýip kesgitleýärler.

84
00:08:03,731 --> 00:08:06,619
Köşk binasynyň içinde bolmaly diýilýär.

85
00:08:06,619 --> 00:08:12,520
Ýöne olarda haýsydyr bir aýratyn ... – binanyň
düýp diwarlary bar. Ýöne haýsy otag kitaphana bolýar?

86
00:08:12,520 --> 00:08:17,671
Eger ol käte aýdylşy ýaly beýle ullakan bolan
bolsa, onda haýsydyr bir yzlar bolmaly däldi.

87
00:08:17,671 --> 00:08:24,616
Inişe-de tapawut şonda. Aleksandriýa kitaphanasy
barada okasaňyz, tutuş kitaplar we uzyn makalalar bar.

88
00:08:24,616 --> 00:08:30,907
Ol ýerde onuň nähili uludygyny, bir laboratoriýanyň, bir
botanika bagynyň, bir zoologiýa bagynyň bardygyny wasp edýärler.

89
00:08:30,907 --> 00:08:35,037
Alymlar, filosoflar ýazdylar, çap etdiler.

90
00:08:35,037 --> 00:08:39,242
Soň men bir bölejik hem tapamok. Bu meni birneme bulaşdyrýar.

91
00:08:39,242 --> 00:08:49,624
Soň hemme zadyň yzsyz ýitip giden şol uly weýrançylyk,
gadymyýetiň bilimi diýilýän zat, ol hem düýbünden düşnüksiz.

92
00:08:49,624 --> 00:08:56,577
Meni iň geň galdyran zat şu boldy. Soň men pikir etdim, hany, muny
bilýärler. Bir uruş ýa-da ýangyn bolan bolmaly. Soňam edil...

93
00:08:56,577 --> 00:09:02,164
Ýagny, onuň haçan düýbünden ýitendigi
baradaky çaklamalar asyrlar boýy tapawutlanýar.

94
00:09:02,164 --> 00:09:07,075
We adam özüne sorag berse, hany, beýle uly
taslamany kim maliýeleşdirer ýa-da guraýardy,

95
00:09:07,075 --> 00:09:10,717
bu nähili bolardy? Bu gaty gymmat bolardy-ä.

96
00:09:10,717 --> 00:09:17,985
Soň antik döwürden ýönekeý düşündiriş bar: bu adamlar, bu
ýazgyçylar ýa-da kitaphanalar, hemişe

97
00:09:17,985 --> 00:09:27,816
Aleksandriýanyň portuna düşüp, gämileri gözden geçirip,
kitaphana üçin gerek bolan kitaplaryny elinden alýardylar.

98
00:09:27,816 --> 00:09:37,222
Ýagny, bu hem kitaphanany uzak möhletleýin
gurmagyň birneme batyrgaý teoriýasy bolsa gerek.

99
00:09:37,222 --> 00:09:42,072
Ýöne bar bolan ýa-da bolmadyk
kitaphana baradaky bilimler nireden gelýär?

100
00:09:42,072 --> 00:09:46,108
Ol dünýä täsinlikleriniň hatarynda sanalýar,
ýagny kimdir biri bu barada ýazan bolmaly.

101
00:09:46,108 --> 00:09:54,155
Dogry, hekaýalar bar, rowaýatlar bar, ýöne nebsi, we muny häzir
„Geçmişiň jenaýat ýeri“ -nde hem-de „Alymlar otagynyň

102
00:09:54,155 --> 00:10:03,365
jenaýat ýeri“ -nde özümiz doly göwrümde düşünmeli bolduk, antik
döwürden biziň praktiki taýdan asyl nusgaly tekstlerimiz ýok.

103
00:10:03,365 --> 00:10:14,635
Wagtda äpet bir deşik bar, şol döwürde hiç zat ýok we Ýewropada
antik tekstleriň, antik ýazgylaryň we ş.m. bardygyny bilmeýärdik.

104
00:10:14,635 --> 00:10:23,373
Soň bir monastyrden bir zadyň göçürilendigi, başga bir
monastyrdan hem, we birdenkä – takmynan 1200-nji ýyllardan

105
00:10:23,373 --> 00:10:34,858
başlap, soňam 1400, 1500-nji ýyllaryň töwereginde – antik
döwürden köp sanly tekstler tapylýar. Birdenkä olar peýda bolýar.

106
00:10:34,858 --> 00:10:45,342
Biraz hem-de çylşyrymly, hemişe doly ynandyryjy däl, esasanam,
onuň — birnäçe papanyň gizlin ýazyjysy, ýagny bu tema bilen örän

107
00:10:45,342 --> 00:10:52,524
gyzyklanan papalyk sekretary — ömründe gadymy
ýazyjylaryň takmynan ýarysyny tapandygyny

108
00:10:52,524 --> 00:10:57,414
bileniňde, edil şu tema bilen gyzyklanma döreýşi ýaly.

109
00:10:57,414 --> 00:11:06,234
Haýran galdyryjy zady, ol bu tekstleriň köpüsini
monastyrlarda tapdy — diýilýär — Alp daglarynyň demirgazygynda.

110
00:11:06,234 --> 00:11:11,512
Elbetde, adam şeýle zady ýene
Aleksandriýada tapyp boljak öýdýär …

111
00:11:11,512 --> 00:11:12,270
Ýa-da Italiýada.

112
00:11:12,270 --> 00:11:16,948
… ýa-da Sisiliýada. Ýagny Alp
daglarynyň demirgazygyndaky monastyrlarda.

113
00:11:16,948 --> 00:11:22,785
Şeýlelikde, bular ol ýazandyr ýa-da ýazdyrandyr
diýen pikiriň döremegine gaty güýçli täsir

114
00:11:22,785 --> 00:11:26,248
edýän zatlar — şeýle hem ondan gowy girdeji gazandy.

115
00:11:26,248 --> 00:11:32,835
Ogluna hem miras galdy, gadymy ýazgylaryň tutuş
toplumlary, olary soň hem çap edip biljek boldy …

116
00:11:32,835 --> 00:11:39,445
Şeýlelikde, geljek üçin öndürilýärdi —
meniň pikirimçe — soň döreýän bazaryň üçin

117
00:11:39,445 --> 00:11:44,274
öndürilýärdi, ondan gowy pul gazanyp bolýardy.

118
00:11:44,274 --> 00:11:45,835
Pul gazanmak hem bir tema.

119
00:11:45,835 --> 00:11:49,982
Siz özüňiz ýazyjy. Siz neşirýatlar bilen işleşýärsiňiz.

120
00:11:49,982 --> 00:11:53,637
Ol ýerde ýagdaý nähili? Siz köplük pikirini goldamaýarsyňyz.

121
00:11:53,637 --> 00:11:55,830
Şeýle bolsa, bu aňsat däl bolmaly.

122
00:11:55,830 --> 00:12:04,692
Hawa. Bu diňe žurnalistlere we blogçylara däl, meniň
ýaly köplük pikirini goldamaýan, açyk, netijä açyk we

123
00:12:04,692 --> 00:12:11,359
subutnamalara esaslanýan gözleg geçirýän adamlara hem degişli.

124
00:12:11,359 --> 00:12:17,727
Soň bolsa, köp şübhelenýärsiň we köp zady sorag
astyna almaly bolýarsyň, şonuň üçin ulgama tankydy

125
00:12:17,727 --> 00:12:21,676
garaýyş hökmany ýaly bolýar, onda aňsat däl, gaty ýönekeý.

126
00:12:21,676 --> 00:12:30,223
Biri indi sanly zatlar, elbetde, birden ýitip
gitmeginden gorkmaly. Siz hem muny başdan geçirensiziň.

127
00:12:30,223 --> 00:12:37,240
Wideolar bar, birnäçe ýyl ozal bu gaty ýygy-ýygydy,
olara basyp görmek isleýärsiň, ekran bolsa çal bolup galýar.

128
00:12:37,240 --> 00:12:43,296
Ýa-da setirler peýda bolýar, olary indi
görüp bolmaýar ýa-da tapyp bolmaýar we ş.m.

129
00:12:43,296 --> 00:12:46,842
Şeýlelikde, sanly zatlarda bu, elbetde, gaty kyn.

130
00:12:46,842 --> 00:12:53,462
Şu elektron kitaplar hem, göçürip alýanlaryň,
tölegini edýärsiň, ýöne olar saňa degişli däl.

131
00:12:53,462 --> 00:13:00,435
Elektron kitap hukuklarynyň eýeleri islendik
wagtda şu hasaby, sen ol ýerde açýan we töleg edýän,

132
00:13:00,435 --> 00:13:04,583
pozup ýa-da ony dolandyryp ýa-da yzyna alyp bilerler.

133
00:13:04,583 --> 00:13:10,551
Ýagny, kitapdaky ýaly hakyky eýesi bolmaýarsyň, men
kitaby geljek üçin we indiki nesil üçin saklap

134
00:13:10,551 --> 00:13:14,360
ýa-da sowgat edip ýa-da nähili bolsa-da edip bilerin.

135
00:13:14,360 --> 00:13:20,473
Şeýlelikde, biz Gerd we Renate Reuther
sanly çap etmezlik, elektron kitap däl, eýsem

136
00:13:20,473 --> 00:13:24,653
kagyz kitaplary ýasaýarys diýip karar berdik.

137
00:13:24,653 --> 00:13:31,761
Corona-dan öň hem bizde şeýle mesele bardy, eger
sen esasy pikiriň ugrunda däl-de, hakykatdan

138
00:13:31,761 --> 00:13:36,183
gözleg geçirseň, uly neşirýatlar çalt ret edýärler.

139
00:13:36,183 --> 00:13:40,761
Muny aýtmaly, uly neşirýatda kitap ýerleşdirmek hemişe kyn.

140
00:13:40,761 --> 00:13:45,080
Şeýlelikde, derrew erbet bir zat pikir etmeli däl.

141
00:13:45,080 --> 00:13:51,065
Ýöne şeýle bolýar, sen kiçi neşirýatlara garaşly bolýarsyň.

142
00:13:51,065 --> 00:13:55,115
Kiçi neşirýatlaryň bolsa, elbetde, has ýokary çykdajylary bar.

143
00:13:55,115 --> 00:13:58,534
Corona-dan soň olar birden, mysal üçin, kagyz alyp bilmediler.

144
00:13:58,534 --> 00:14:02,539
Şeýlelikde, ilki bilen bir mesele
boldy. Kitaby nädip ýene çap edip bilerin?

145
00:14:02,539 --> 00:14:07,545
Çap ediji kagyz alýar, neşirýat ony çap edip bilmeýär.

146
00:14:07,545 --> 00:14:11,180
Soň bolsa, elbetde, çözgüt: Hawa, kagyz
alynýar, ýöne ol köp pul talap edýär.

147
00:14:11,180 --> 00:14:15,513
Kiçijik neşirýaty üçin, diňe az mukdarda
çap edýän, onda hemme zat has gymmat bolýar.

148
00:14:15,513 --> 00:14:20,539
Şeýlelikde, kiçijik neşirýatyň kiçijik
kitaplary köpçülikleýin önümden has gymmat.

149
00:14:20,539 --> 00:14:23,555
Beýleki uly neşirýatlar üçin bolsa has aňsat.

150
00:14:23,555 --> 00:14:29,133
Sebäbi olar köplenç hyzmatdaşlyk
edýärler ýa-da kagyz fabrikasyna degişli.

151
00:14:29,133 --> 00:14:35,431
Ýagny, olaryň ajaýyp girişmeleri
bar, kagyz barada alada etmeli däl.

152
00:14:35,431 --> 00:14:44,640
Indi bolsa ÝB – hemişe şeýle ajaýyp pikirleri bar –
kagyzyň nireden gelýändigini subut etmeli diýip pikir etdi.

153
00:14:44,640 --> 00:14:55,095
Ýagny neşirýat, çaphana tarapyndan ulanylýan kagyzyň –
aslynda ol özüniň ygtyýarynda däl – daşky gurşawa zyýansyz we

154
00:14:55,095 --> 00:15:00,772
ekologik taýdan dogry ýagdaýda çapylandygyny subut etmeli.

155
00:15:00,772 --> 00:15:10,374
Bunun üçin her sahypa kagyz üçin haýsy agajyň nirede
kesilendigini GPS koordinatalary bilen görkezmeli.

156
00:15:10,374 --> 00:15:17,799
Indi göz öňüne getirip bolýar, bu çaphanalar ýa-da ilki bilen
kagyz fabrikalary, olar köplenç Ýewropa ýa-da halkara derejesinde

157
00:15:17,799 --> 00:15:21,697
işleýän konsernler, agaçlary halkara derejesinde getirýärler.

158
00:15:21,697 --> 00:15:28,960
Soňra kiçijik neşirýat kitabyň haýsy böleginiň
haýsy tokaý böleginden gelendigini subut etmeli.

159
00:15:28,960 --> 00:15:34,782
Ýagny bu gaty agyr ýük. Jerimeleriň
özi ýaşaýyşy ýok edýär, muny bilýäris.

160
00:15:34,782 --> 00:15:39,198
Emma bu manysyz, sebäbi Lidl-den bal alsam,
üstünde „ÝB-den we ÝB-den däl ýurtlardan“

161
00:15:39,198 --> 00:15:41,925
ýazylýar – ýagny dünýäniň bir ýerinde öndürilendir.

162
00:15:41,925 --> 00:15:42,605
Hut şeýle.

163
00:15:42,605 --> 00:15:44,406
Men muny iýýärin, kitaby bolsa iýemok.

164
00:15:44,406 --> 00:15:50,430
Hawa. Hawa, emma bu şeýle howply önüm,
kagyzyň nireden gelýändigini örän takyk yzarlamaly.

165
00:15:50,430 --> 00:15:56,490
Şeýle hem, ol ýerde-de, elbetde, ýene-de bir nurbat
gysyp: «Siz eýýäm agajy bikanun çapylan ýerde kagyz

166
00:15:56,490 --> 00:16:00,726
ulanypsyňyz...» diýip bolar – bu ýerde oturan adam näme bilýär.

167
00:16:00,726 --> 00:16:05,663
Soň bolsa, ol ýerde işlemek mümkin däl, adam
gyrada goýulýar ýa-da ýaşaýşyny ýok edýän jeza alýar.

168
00:16:05,663 --> 00:16:14,376
Bu bolsa has-da dowam edýär, kitap şeýle
howply zat bolany üçin, ony dogry ýok etmeli.

169
00:16:14,376 --> 00:16:22,970
Muňa hem ÝB-niň düzgünnamasy bar, neşirýat hökmünde indi
subut etmeli, bu bolsa kiçi neşirýat üçin ullakan

170
00:16:22,970 --> 00:16:28,905
neşirýata garanyňda has köp býurokratiýa we çykdajy bilen bagly.

171
00:16:28,905 --> 00:16:37,336
Onuň tertipli ekologik taýdan dogry gaplanandygyny we
soň ekologik taýdan dogry ýok edilendigini subut etmeli.

172
00:16:37,336 --> 00:16:49,956
Bu bolsa, aýdaly, nemes neşirýaty Fransiýa ýa-da Angliýa ýa-da
başga ýere kitap iberende has kyn, ol ýurtda kitabyň dogry

173
00:16:49,956 --> 00:16:56,663
belliklendigini ýerinde barlap tassyklaýan agent üçin tölemeli.

174
00:16:56,663 --> 00:17:02,305
Şeýlelikde, onuň üstünde öndürijiniň kimdigi örän takyk
ýazylmaly, ol öz ady bilen muňa kepil geçmeli we

175
00:17:02,305 --> 00:17:09,076
jogapkärçilik çekmeli, agent bolsa kitabyň ýagdaýa görä dogry
ýok ediljekdigine kepil geçmeli we jogapkärçilik çekmeli.

176
00:17:09,076 --> 00:17:14,109
Elbetde, müşderiniň kitap bilen näme
edýändigini barlamak hakykatdan-da mümkin däl.

177
00:17:14,109 --> 00:17:21,309
Ýöne indi her ýurt üçin, eger şeýle kiçi neşirýatyň ýylda
bäş sany ýüz tutmasy bolsa, aýdaly ikisi Parižden we

178
00:17:21,309 --> 00:17:25,898
biri Stokgolmadan, onda ol hemme ýerde agent üçin tölemeli.

179
00:17:25,898 --> 00:17:32,201
Şeýlelikde, býurokratiýa çenden aşýar
we bu beýleki önümlere hem degişli.

180
00:17:32,201 --> 00:17:42,063
Ýöne meniň üçin indi bu kitap, we maňa bu ýene-de diňe
bu ýerde hemme zadyň ekologik taýdan dogry bolmagyny üpjün

181
00:17:42,063 --> 00:17:47,450
etmekden başga tarapa gönükdirilen ýaly bolup görünýär.

182
00:17:47,450 --> 00:17:52,347
Bu bolsa ýene-de uly konsernlere,
kompaniýalara we maliýeçilere peýda getirýär.

183
00:17:52,347 --> 00:18:00,428
Dogry. Soň bolsa, elbetde, köp adam: "Hawa, onda men indi
kagyz kitap çap etmerin, ol diňe elektron kitap bolar" diýer.

184
00:18:00,428 --> 00:18:07,282
Emma soň meniň kitabym tehnologiýa gigantlarynyň,
ýa-da olara näme diýseňiz-de, şu ähli sanly

185
00:18:07,282 --> 00:18:11,683
ulgamlaryň aňyrsynda duranlaryň doly ygtyýarynda bolýar.

186
00:18:11,683 --> 00:18:20,345
Öňler hakykatdanam kitaby howply hasaplap, ony otlap,
ot ýakýan ýerlerde ýakýardylar, käte awtorlary hem bile.

187
00:18:20,345 --> 00:18:25,385
Indi bolsa biz sanly dünýäde ýanyp
duran ot ýakýan ýerlerine eýe bolduk.

188
00:18:25,385 --> 00:18:33,688
Kitaplar ýok bolup biler, olar alynýar we awtoryň hem
köplenç şeýle bolýar, ol hem ýok bolýar, eger kitap

189
00:18:33,688 --> 00:18:38,711
kataloga girizilmedik bolsa, onda ol görünmez bolýar.

190
00:18:38,711 --> 00:18:46,069
Soň ony hiç kim tapyp bilmez we hiç kim okap
bilmez. Kitap bir ýerde gaty nusga hökmünde bar bolsa-da.

191
00:18:46,069 --> 00:18:52,034
Gynansak-da, Gerd we Renate
Reuther ähli kataloglarda sanawlanmaýar.

192
00:18:52,034 --> 00:18:59,168
Olar henizem Milli kitaphanada sanawlanýar, biz hem hemişe şol
ýere seredýäris, ol muny etmäge borçly, henizem

193
00:18:59,168 --> 00:19:06,043
edýär, emma beýleki kitaphanalar, şäher
kitaphanalary, welaýat kitaphanalary muny düýbünden etmeýärler.

194
00:19:06,043 --> 00:19:12,594
Öňler adaty zat bolan, dürli welaýat kitaphanalarynyň biziň
publisistik kitaplarymyzy satyn alýandygyny, käbir

195
00:19:12,594 --> 00:19:19,783
kitaphananyň muny dogry duýmandygyny, şol kitabyň ýarym
ýyl bolup, soň ýok bolup gidýändigini biz eýýäm gördük.

196
00:19:19,783 --> 00:19:26,511
Ýa-da men bir welaýat kitaphanasynda gözledim, şu wagta
çenli, şol ýere adymy ýa-da kitap adyny ýazsam, şeýle

197
00:19:26,511 --> 00:19:30,340
çykýar: "Hawa, şu şifr boýunça sargyt edip bilersiňiz."

198
00:19:30,340 --> 00:19:38,013
Emma birem wagt bäri, bu ýerli kitaphananyň katalogyna seretmek
islänimde, hasaba durmaly bolýaryn, ýagny şu ýa-da beýleki bir

199
00:19:38,013 --> 00:19:42,944
gaty howply kitaba gyzyklanýandygymy aç-açan aýtmaly bolýaryn.

200
00:19:42,944 --> 00:19:54,192
Adym barada aýdanda, käte, hemme ýagdaýda däl, ýöne men
muny görendirin, netijeleriň sil-sil bolup gelýär, 500 netije.

201
00:19:54,192 --> 00:20:01,633
Belki-de meniň gözän ýeke-täk kitabym şol 500
netijäniň içindedir, ýöne kim olaryň hemmesini gözden geçirer?

202
00:20:01,633 --> 00:20:10,277
Şeýlelikde, belki diňe resmi däl ýagdaýda, ýöne meniň kitabymy
tapmak ýa-da meniň kitabymy sargyt etmek mümkin däl edilýär.

203
00:20:10,277 --> 00:20:19,658
Gynansak-da, kitaphanalar hem, ýagny kitaphanalaryň işgärleri
we kitap dükanlary hem munuň bilen işleşýärler diýip aýtmaly.

204
00:20:19,658 --> 00:20:27,810
Kitap dükanlarynyň ýazyjylaryň tarapynda durandygyny pikir edip
bolar, olar kitap satmak isleýärler allam, pikir edip bolar.

205
00:20:27,810 --> 00:20:35,894
Ýöne gynansak-da, okyjylardan, haýsy-da bolsa bir sebäp bilen,
çykyşda ýa-da başga bir ýerde Gerd we Renate Reutheriň kitaplary

206
00:20:35,894 --> 00:20:43,469
barada eşidip, soňra ynamly kitap dükanyna gidýänlerinden,
aýdaly, we yzyna dolanyp gelýänlerinden habarlar aldym, muny

207
00:20:43,469 --> 00:20:49,898
aýry-aýry ýagdaýlarda eşidýärin – elbetde beýle ýygy
däl – ýöne kitap dükanynda kitap ýok ýa-da kitap

208
00:20:49,898 --> 00:20:53,776
eltip berilip bilinmez diýýärler, bu bolsa dogry däl.

209
00:20:53,776 --> 00:21:00,669
Kitaplar eltip berilip bilinýär, neşirýatymyz munuň
üstünde örän yhlasly işleýär, yzygiderli täzeden çap edýär.

210
00:21:00,669 --> 00:21:07,122
Şeýlelikde, kitaplar bar, ýöne käte olar ýok ýaly edilýär.

211
00:21:07,122 --> 00:21:13,293
Mundan başga-da, sanly meselesi bilen
baglanyşykly ýatlamak isleýän başga bir ownuk zady bar.

212
00:21:13,293 --> 00:21:19,276
VG WORT – muny eşidip görmedik bolmagyňyz mümkin, bu
awtorlaryň hukuklaryny goramalydygy üçin döredilen gurama,

213
00:21:19,276 --> 00:21:22,816
GEMA ýaly, ony aýdym-saz eserleri üçin has köp tanaýarlar.

214
00:21:22,816 --> 00:21:29,558
Şeýlelikde, VG WORT, meniň pikirimçe, iki ýyl mundan ozal
täze bir düzgün girizdi, oňa henizem garşy çykmak mümkin,

215
00:21:29,558 --> 00:21:32,925
ýöne bu näçe wagt dowam eder, bilemok. Men garşy çykdym.

216
00:21:32,925 --> 00:21:42,997
Täze düzgün şeýle: Germaniýada bir awtor tarapyndan
döredilen ähli kitaplar, ähli eserler we VG WORT-a

217
00:21:42,997 --> 00:21:50,755
habar berlen eserler awtomatik usulda skanirlenip bilner.

218
00:21:50,755 --> 00:22:00,750
Skanirlenen tekstler AI tarapyndan islendik wagt islendik
görnüşde ulanylyp bilner we skanirlenen material, tekstler –

219
00:22:00,750 --> 00:22:10,830
ýagny meniň akyl eýeçiligim, tekstler, faktlar, maglumatlar,
meniň hepdeläp we aýlap işlän, soňra bolsa okyjynyň okamak

220
00:22:10,830 --> 00:22:20,148
isleýşi ýaly owadan ýazmak üçin ýene işlän zatlarym – bu tekstler
AI tarapyndan ýöne bir eýelenýär we, indi iň

221
00:22:20,148 --> 00:22:30,060
erbet tarapy, üçünji taraplara geçirilip bilner –
we munuň üçin ol „jogapkärçilikden boşadylan“.

222
00:22:30,060 --> 00:22:40,549
Esasan bu, bu AI arkaly girişi bolan her kimiň meniň tekstlerimi
göçürip, öz adyndan çap edip ýa-da başga näme etse-de edip

223
00:22:40,549 --> 00:22:46,084
biljekdigini aňladýar, men bolsa oňa garşy hiç zat edip bilemok.

224
00:22:46,084 --> 00:22:54,334
Sebäbi birinjiden, jogapkärçilikden boş – üçünji taraplar
hemişe bolşy ýaly, meniň akyl eýeçiligim bilen işleýänler…

225
00:22:54,334 --> 00:23:00,894
Iň erbet tarapy, bu zatlaryň hemmesini VG WORT, ýagny
meniň pul tölemeli bolan we meniň bähbitlerimi

226
00:23:00,894 --> 00:23:05,669
goramalydygy üçin döredilen gurama goldaýar we jogap berýär.

227
00:23:05,669 --> 00:23:15,171
Aýdylan ýaly, häzirki wagtda henizem garşy çykmak mümkin, ýöne
eşidenimde, awtorlar munuň üstünden gaty ýeňillik bilen geçýärler

228
00:23:15,171 --> 00:23:23,262
we muny dogry göz öňüne getirip bilmeýärler, emma bu
köpçülikleýin bolup başlasa we tehnologiýa gigantlary we

229
00:23:23,262 --> 00:23:32,096
sanlaşdyrylan dünýä bilen her gün dowam edýär, men aslynda
bilmeýärin, hawa, adam aslynda arzan AI tarapyndan döredilen

230
00:23:32,096 --> 00:23:39,964
kitaplara garşy durup bilmeýär, olar hem edil zordan işlenip
düzülen, özüniň gözleg geçiren diýilýän, ylmy

231
00:23:39,964 --> 00:23:47,283
iş ýa-da žurnalistik iş ýa-da taryhy iş
ýa-da nähili görünişine baglylykda, şeýle ajaýyp.

232
00:23:47,283 --> 00:23:49,830
Hawa, bu hakykatdan hem däli.

233
00:23:49,830 --> 00:23:55,084
Siz bir makalada-da, biraz has çuňňur gidýär,
"öz-özüňi senzura etmek" barada gürrüň etdiňiz,

234
00:23:55,084 --> 00:23:59,123
neşirýatlara baryp bilmegiňiz, kitap çap edip bilmegiňiz barada.

235
00:23:59,123 --> 00:24:06,540
Siz muny "gizlin tankydyň inçe usullary" diýip
atlandyrdyňyz, we meniň soragym: bu aslynda näme üçin zerur?

236
00:24:06,540 --> 00:24:09,196
Biz erkin jemgyýetde ýaşaýarys, diýilýär.

237
00:24:09,196 --> 00:24:12,897
Bu hem ýuwaş-ýuwaşdan aýrylmagyňyzy üpjün etmeli bir erteki.

238
00:24:12,897 --> 00:24:21,693
Men soňky ýyllarda, esasanam soňky bäş-alty ýylda, töweregiňizde
hemme zadyň ýykylýandygyny görýän bu şoklary başdan geçirdim,

239
00:24:21,693 --> 00:24:28,116
olary jemgyýetimiziň sütünleri diýip
hasaplaýardyk, saýlawlar manipulýasiýa edilmeýär, bizde

240
00:24:28,116 --> 00:24:31,631
söz azatlygy, ylym azatlygy, pikir azatlygy bar.

241
00:24:31,631 --> 00:24:41,380
Emma biz her ýerde görýäris, ol ýerde aýlanýar. Bu bolsa
on ýa-da ýigrimi ýyl öň biziň öz-özünden garaşýan ýaly däl.

242
00:24:41,380 --> 00:24:51,996
We soň bolsa, erkin žurnalist, garaşsyz gözlegçi ýa-da başga kim
bolsaň-da işlemek isleseň, men eýýäm ýeterlik mysallary

243
00:24:51,996 --> 00:25:03,538
aýtdym, hemme ýerde haýyş edilýär, gözegçilik edilýär, senzura
edilýär, netijede seniň özüň hem senzura edýärsiň, bu aýdyň.

244
00:25:03,538 --> 00:25:09,083
Adam pikir edýär, men bu temany beýle hem işläp bilerinmi?

245
00:25:09,083 --> 00:25:14,781
Ýa-da adam pikir edýär, men
tapýanlarymyň hemmesini aç-açan aýdyp bilerinmi?

246
00:25:14,781 --> 00:25:23,067
Men diňe sanjym temasy barada aýdýaryn. Bu
ýerde hemme tarapda diwarlar beýgeldildi.

247
00:25:23,067 --> 00:25:26,236
We haýsy atlary çykarjakdygyňy pikir etmeli.

248
00:25:26,236 --> 00:25:31,514
Elbetde, neşirýaty kyn ýagdaýa
salyp bilmersiň ýa-da neşirýatyň özi.

249
00:25:31,514 --> 00:25:33,941
Edýän işiňde biraz seresap bol.

250
00:25:33,941 --> 00:25:38,542
Ýagny, hemme tarapdan has kynlaşýar.

251
00:25:38,542 --> 00:25:44,284
We päsgelçilikler has beýgelýär. Emma biz hakykatda galmaly.

252
00:25:44,284 --> 00:25:48,903
Biz hakykaty gözlemeli. Olar muny edýärler, biz muny edýäris.

253
00:25:48,903 --> 00:25:56,863
Men pikir edýärin, näçe köp adam bu gapma-garşylyga, öňe sürülýän
azatlyk bilen hakyky azatlyk galyndylarynyň

254
00:25:56,863 --> 00:26:05,601
arasyndaky tapawuda we bizi gurşap alan gözegçilik islegine
ünsi çekmäge het edýän bolsa, şonça-da köp düşünje bar.

255
00:26:05,601 --> 00:26:08,278
We düşünje hemme zadyň esasydyr.

256
00:26:08,278 --> 00:26:19,490
Ýalanlar dünýäsinde hakyky arkaýyn ýaşap
bilmersiň, ýagşy wyždan bilen ýa-da geljege umyt bilen.

257
00:26:19,490 --> 00:26:30,081
Sebäbi ýalanlar bilen gurşalan we döşelen ýaşayyş hakyky
bagtly ýaşayyş bolup bilmez. Men muny göz öňüne getirip bilemok.

258
00:26:30,081 --> 00:26:34,710
Bu zat hem bar, ýalňyşlykda dogry ýaşayyş ýok.

259
00:26:34,710 --> 00:26:40,750
Edýän işiň bilen üstünlik
gazanjakdygyňa ynanmasaň-da, synanyşmaly.

260
00:26:40,750 --> 00:26:50,692
Biz häzir, Gerd we Renate Reuther, hemişelik şübhe üçin durýarys,
ýagny adam şübhelenýär we bu şübhesini beýan edýär we soň aýdýar:

261
00:26:50,692 --> 00:26:58,662
"Mana aýdylan zat maňa erteki ýaly görünýär, meniň
dünýä tejribäme, durmuş tejribäme ýa-da häzir öwrenýän

262
00:26:58,662 --> 00:27:04,296
zadyma, netije hökmünde tapan zadyma gabat gelmeýär."

263
00:27:04,296 --> 00:27:12,201
Men muny diňe edip bilýärin, siz edýärsiňiz we men başga her kimi
çagyryp bilýärin, ir öňünden gaty gorkmazlygy,

264
00:27:12,201 --> 00:27:20,014
sebäbi kim şübhelenýär, bu biziň iň soňky, iň täze
kitabymyzdy: "Kim şübhelenýär, ol eýýäm ýeňdi".

265
00:27:20,014 --> 00:27:27,136
Sebäbi her şübhe bir gapyny açýar. Bir zada
şübhelenen badyma, men iki zady görýärin.

266
00:27:27,136 --> 00:27:35,082
Men resmi aýdylýan zady ýa-da hemişe ynanan
zadymy görýärin we şübhe bilen alternatiwany görýärin.

267
00:27:35,082 --> 00:27:41,513
Bu köp adamlary gorkuzýar, olara gorky salýar, sebäbi
olaryň howpsuzlygyny we ynamyny alýar, ýöne şeýle-de

268
00:27:41,513 --> 00:27:44,467
bolsa bir gapyny açýar. Meniň iki mümkinçiligim bar.

269
00:27:44,467 --> 00:27:53,662
Men birini saýlap bilýärin ýa-da ortada bir ýerde ylalaşyk
görýärin, ýöne meniň pikirimçe, şübhe arkaly bu gapyny açmagy

270
00:27:53,662 --> 00:28:02,244
diňe meniň howpsuzlygymy sarsýan we maňa gorky salýan bir zat
hökmünde däl, eýsem meni ýüklerden, ýalanlardan we

271
00:28:02,244 --> 00:28:10,698
hakykatdan däl zatlardan we maňa nähili zatlar satylan
bolsa, olardan azat edýän bir zat hökmünde görmeli.

272
00:28:10,698 --> 00:28:19,499
Her şübhe azatlyga tarap bir ädimdir, eger muny
gaty uly asmak isleseň, hakykatyň özüne tarap.

273
00:28:19,499 --> 00:28:29,559
Bu köp kiçi zatlarda bolup biler, gaty kiçi gündelik zatlar,
ýöne diňe aýtmak, men munuň beýle däldigine ynanýaryn, men muny

274
00:28:29,559 --> 00:28:35,570
ýöne ýere etmeýärin, men ilki bilen munuň hakda pikir edýärin.

275
00:28:35,570 --> 00:28:40,703
Şeýlelikde, bu hakykatdan-da düýbünden täze bir dünýä açýar.

276
00:28:40,703 --> 00:28:45,930
Gyzykly beýanat, hawa. Siz henizem
kitaplaryň ýok edilmegi barada gürrüň etdiňiz.

277
00:28:45,930 --> 00:28:49,530
Siziň tomaşaçylar üçin ýene bir görkezmäňiz barmy?

278
00:28:49,530 --> 00:28:53,274
Öz kitaphanasyny döretmek üçin puly bolan adam az bolar.

279
00:28:53,274 --> 00:28:59,823
Olar sanly zadyň ygtybarsyzdygyny, oňa hakykatdan eýe
bolmaýandygyňyzy aýdýarlar, bu bolsa WEF-iň hiç zada eýe

280
00:28:59,823 --> 00:29:04,223
bolmaly däl diýen tutuş gündelik tertibine gabat gelýär.

281
00:29:04,223 --> 00:29:08,040
Näme etmeli? Bilimi indiki nesil üçin nädip saklamaly?

282
00:29:08,040 --> 00:29:15,807
Hawa. Bir wagtlar şeýle film bardy,
„Fahrenheit 451“ , onda adamlar häkimiýetler kitaplary

283
00:29:15,807 --> 00:29:19,865
ýok edenligi üçin kitaplary ýatdan öwrenipdiler.

284
00:29:19,865 --> 00:29:22,203
Ol kitap görmek islemeýän döwletdi.

285
00:29:22,203 --> 00:29:28,366
Soňra käbir adamlar: „Biz kitaplary geljekki
nesiller üçin halas etmeli“ diýip, olary ýatdan öwrendiler.

286
00:29:28,366 --> 00:29:33,136
Bu gaty ekstremal utopiýa. Men muny beýle aýtmaýaryn.

287
00:29:33,136 --> 00:29:39,727
Ýöne ilki bilen, özüňiz okan kitaplar barada
başgalar bilen gürleşmek, elbetde, kömek edýär.

288
00:29:39,727 --> 00:29:46,939
Soňra pikir azyndan, bu sözme-söz bolmaly däl, ýöne bu
kitabyň, bu ýazyjynyň pikiri, ideýasy, esasy mazmuny

289
00:29:46,939 --> 00:29:51,403
geçirilýär. Şeýlelikde, meniň pikirimçe, bu gaty möhümdir.

290
00:29:51,403 --> 00:29:57,247
Kitaplary özüňiz okamak, olary häzir hem kitaphanalardan ýa-da
kitap dükanlaryndan bölekleýin alyp bolýar, ýa-da pul tygşytlamak

291
00:29:57,247 --> 00:30:01,174
isleseňiz, elbetde, hemişe edip biljek
zadyňyz – biz hem edýäris, sebäbi bize gaty köp

292
00:30:01,174 --> 00:30:03,345
kitap gerek – ulanylan kitaplary satyn almak.

293
00:30:03,345 --> 00:30:07,490
Uly däl bahadan ulanylan kitaplary hödürleýän firmalar bar.

294
00:30:07,490 --> 00:30:13,010
Bu häzir hem bolýar. Satyn almak, ýöne, bir zat
aýtmaly: Satyn almak we iň gözel zady saklamak.

295
00:30:13,010 --> 00:30:19,803
Şeýlelikde, bu, elbetde, möhüm ýol. Ýa-da
özüňiz bir zat ýazyp, ony bir ýere goýmak.

296
00:30:19,803 --> 00:30:23,438
Adam hemme zady ýatda saklamaýar, esasanam
garrap başlanyňda, barha köp zady ýatdan çykarýar.

297
00:30:23,438 --> 00:30:30,931
Bu hem örän gyzykly, ähli kitaplary saklamak
hökman däl – öňler bu köplenç edilýärdi – galam bilen

298
00:30:30,931 --> 00:30:34,263
belläp, soňra ýazyp alyp, diňe şony saklaýardylar.

299
00:30:34,263 --> 00:30:41,842
Soňra bolsa, elbetde, Kla.TV-daky öz ulgamynyzy
maslahat berip bilerin, ol ýerde diýilýär, biz muny

300
00:30:41,842 --> 00:30:45,115
merkezsiz bir görnüşde saklamaly, ýitip gitmez ýaly.

301
00:30:45,115 --> 00:30:52,136
Öýünde bary-ýogy bäş kitaby bolan her kim, haý,
bilmedim, 5,000 bolmaly däl, 80 million gezek

302
00:30:52,136 --> 00:30:55,622
bäş kitap bolsa, ol hem eýýäm öz goşandyny goşdy.

303
00:30:55,622 --> 00:30:58,823
Uly pikirlenmeli, kiçiden başlamaly, soň bolar.

304
00:30:58,823 --> 00:31:00,120
Örän gowy beýanat.

305
00:31:00,120 --> 00:31:03,679
Bu gyzykly interwýu üçin size,
doktor Renate Reuther, köp sagbolsun.

306
00:31:03,679 --> 00:31:05,958
Men size sagbolsun aýdýaryn.

307
00:31:09,794 --> 00:31:17,913
Ukraina, Russiýa, Ysraýyl, Gaza, ABŞ, Iran
– üçünji jahan urşunyň gyrasynda durusmy?

308
00:31:17,913 --> 00:31:23,381
Uruşda ilki bilen hakykat ölýär, onuň
bilen birlikde hakyky taryh ýazuwy hem.

309
00:31:23,381 --> 00:31:30,014
Ýewropanyň hökümetleri ýarag we harby enjamlara çäksiz
maýa goýýarkalar, Kla.TV 25,000-den gowrak gepleşikde

310
00:31:30,014 --> 00:31:34,261
uruş gyjyndyryjylaryny we olaryň mekir usullaryny paş etdi.

311
00:31:34,261 --> 00:31:39,041
Hakyky taryh ýazuwyny, ýene bir gezek
galplaşdyrylmazdan öň, gorap sakla.

312
00:31:39,041 --> 00:31:45,611
Nähili? Häzir wideo beýanyndaky salgysyna bas: www.kla.tv/2plus.

313
00:31:45,611 --> 00:31:51,393
We bir milliard frank iş bahasyndaky
mugt taryh arhiwini özüňe gorap sakla.

314
00:31:51,393 --> 00:32:00,876
Häzir formany doldur, we sebitdäki Kla.TV işgäriňiň
elinden göni eksklýuziw mugt gaty diski sowgat alarsyň.

315
00:32:00,876 --> 00:32:08,430
Hakykatdan mugtmy? Elbetde. Ýekeje bahasy – bu
täsin taryh arhiwini göçürmäge we mugt iki

316
00:32:08,430 --> 00:32:12,994
sany başga kontakta bermäge goldaw bermegiňdir.

317
00:32:12,994 --> 00:32:15,140
Biz bilen bu dünýäni halas et.