1
00:00:00,000 --> 00:00:00,351


2
00:00:00,351 --> 00:00:08,622
„Agar bu asl nusxalar endi mavjud bo'lmasa,
oxir-oqibat haqiqiy tadqiqot o'tkazish imkonsiz bo'lib qoladi.

3
00:00:08,622 --> 00:00:11,743
Agar menda eski kitoblar, eski hujjatlar qolmasa.

4
00:00:11,743 --> 00:00:16,380
Bu manipulyatsiya uchun eshikni keng ochadi.“

5
00:00:16,380 --> 00:00:22,998
Bugun Kla.TV studiyasida tarixchi va anglist, biznes boshqaruvi
bo'yicha magistr darajasiga ega bo'lgan mutaxassisni qutlayman.

6
00:00:22,998 --> 00:00:28,329
Ijtimoiy va madaniy tarix bo'yicha ko'plab ilmiy maqolalar va
badiiy bo'lmagan kitoblar muallifi sifatida,

7
00:00:28,329 --> 00:00:33,375
jumladan, 2024-yilda uning „Eski va yangi
dunyoning zabt etilishi“ kitobi nashr etildi.

8
00:00:33,375 --> 00:00:36,432
Xush kelibsiz, doktor Renate Reuther xonim!

9
00:00:36,432 --> 00:00:38,725
Ha, taklif uchun rahmat!

10
00:00:38,725 --> 00:00:41,393
Ha, kelganingizdan xursandmiz! Sizning turmush
o'rtog'ingiz bilan allaqachon suhbatlashish baxtiga

11
00:00:41,393 --> 00:00:43,406
muyassar bo'lgandim. Bugun bizda tarix mavzusi bor.

12
00:00:43,406 --> 00:00:50,353
Fan yozuvlar, qo'lyozmalar, kitoblar va boshqa
manbalar hisobiga yashaydi, ularsiz esa tarix, har qanday

13
00:00:50,353 --> 00:00:54,694
mavzular bilan tanqidiy shug'ullanish umuman mumkin emas.

14
00:00:54,694 --> 00:00:58,292
Reuther xonim, bunday manbalarga kirish imkoniyati qanday?

15
00:00:58,292 --> 00:01:05,087
Bu tobora qiyinlashtirilmoqda, ayniqsa, agar
siz erkin, mustaqil jurnalist yoki tarixchi

16
00:01:05,087 --> 00:01:10,678
yoki har qanday sohadagi tadqiqotchi bo'lsangiz.

17
00:01:10,678 --> 00:01:16,748
Bu juda oddiy narsalardan boshlanadi, masalan,
arxivga har bir tashrif uchun to'lov talab qilinadi.

18
00:01:16,748 --> 00:01:26,008
Kim aslida nimadir olishni xohlashiga diqqat bilan qaraladi va bu
ko'p yuz yillardan beri qanday bo'lsa, bugun ham bundan zarracha

19
00:01:26,008 --> 00:01:35,023
farq qilmaydi: agar noto'g'ri shaxs unga berishni istamagan
narsalarni so'rasa, ular shunchaki yo'q yoki mavjud emas.

20
00:01:35,023 --> 00:01:44,335
Va keyin buni alohida-alohida unchalik ko'zga tashlanmaydigan
qilib qo'ymaslik uchun, hozir shaharlarda, ko'pincha ratushada

21
00:01:44,335 --> 00:01:52,045
yoki qandaydir eski binoda, hatto eski qasrda saqlanadigan
ko'plab arxivlar bor, ular hozir – go'yoki o'z

22
00:01:52,045 --> 00:02:01,865
xavfsizligi uchun, bu eski hujjatlarning eski fondlari – uzoq
bunkerlarga, arxivlarga, qayerga bo'lsa ham ko'chirildi.

23
00:02:01,865 --> 00:02:08,130
Va keyin u yoki bu hujjatni ko'rishni
xohlayotganingizni oldindan ariza berib xabar qilishingiz kerak.

24
00:02:08,130 --> 00:02:13,604
Va keyin haftada bir yoki ikki marta u yerga
boriladi, keyin u qaytariladi, va keyin bu qog'ozni

25
00:02:13,604 --> 00:02:17,887
ko'rish uchun o'zingiz yana joyida bo'lishingiz kerak.

26
00:02:17,887 --> 00:02:23,423
Men ko'p yillar davomida arxivlarda
ishladim, shu paytgacha yozilmagan tarixni yozish

27
00:02:23,423 --> 00:02:26,464
uchun. Va bu har doim mashaqqatli bo'lgan.

28
00:02:26,464 --> 00:02:31,225
Ammo bunday sharoitlarda bu, albatta, deyarli imkonsiz.

29
00:02:31,225 --> 00:02:37,528
Chunki o'zingiz tadqiq qiladigan, shunchaki sun'iy
intellektga tayanmaydigan kitob yozish uchun –

30
00:02:37,528 --> 00:02:42,064
bilmayman – o'nlab, yuzlab, minglab sahifalarni o'qiysiz.

31
00:02:42,064 --> 00:02:50,268
Va agar avvaliga nima so'rashni aniq bilmasangiz – chunki
arxivlarning kataloglari ko'pincha juda noaniq – va

32
00:02:50,268 --> 00:02:58,465
keyin aynan qaysi qog'ozni xohlayotganingizni aniq
aytishingiz kerak bo'lsa, bularning hammasi juda qiyinlashadi.

33
00:02:58,465 --> 00:03:05,924
Chunki uni olib, ochib ko'rganingizda: „O, bu menga kerak bo'lgan
narsa emas ekan, bunda menga yordam beradigan narsa yozilmagan“

34
00:03:05,924 --> 00:03:09,827
– desangiz, arxivga butun tashrif behuda ketgan bo'ladi.

35
00:03:09,827 --> 00:03:14,394
Va yana keyingi haftani kutishingiz
kerak, yana nimadir olib kelinmaguncha.

36
00:03:14,394 --> 00:03:20,576
Ya'ni, bu yillar davomida muammo bo'lib kelgan
va yana juda kuchli darajada og'irlashmoqda.

37
00:03:20,576 --> 00:03:28,290
Va manbalar bilan ishlashni
istasangiz, bu haqiqatan ham oson emas.

38
00:03:28,290 --> 00:03:34,661
Va ko'p narsa raqamlashtirilgan deyilsa, bir
tomondan, qanchalik kam raqamlashtirilganiga hayron qolasiz.

39
00:03:34,661 --> 00:03:40,270
Raqamli narsalarda esa, tabiiyki,
har doim shunday bir oz shubha qoladi:

40
00:03:40,270 --> 00:03:45,317
Hammasi shu edimi? Sahifalar
yetishmayaptimi? Butun daftarlar yetishmayaptimi?

41
00:03:45,317 --> 00:03:51,292
Bu haqiqatan ham sarlavha ostida men taxmin qilgan narsami?

42
00:03:51,292 --> 00:03:56,242
Raqamli narsalarda osonlikcha biror narsani bosib
o'tkazib yuborish, o'chirish yoki yo'q qilish mumkin.

43
00:03:56,242 --> 00:04:02,690
Bu arxivdan eski bir hujjatni, eski bir ish yuritish
hujjatini ochib, uni o'qib chiqqanda va haqiqatan

44
00:04:02,690 --> 00:04:08,070
eski qog'ozga ega bo'lgandagidan butunlay boshqa narsa.

45
00:04:08,070 --> 00:04:09,878
Ha, siz raqamlashtirishni tilga oldingiz.

46
00:04:09,878 --> 00:04:14,751
Hozir sun'iy intellekt kompaniyalari eski kitoblarni sotib olib,
keyin ularni raqamlashtirib, o'zlarining til modellari

47
00:04:14,751 --> 00:04:19,553
yoki boshqa sun'iy intellekt modellarini ular bilan
oziqlantirayotgani haqida xabarlar tobora ko'paymoqda.

48
00:04:19,553 --> 00:04:24,258
Ammo oxirida bu qaytarib berilmaydi, balki bu
kitoblar yo'q qilinadi. Bu haqda nima deb o'ylaysiz?

49
00:04:24,258 --> 00:04:27,122
Bu janjal. Ya'ni, men buni eshitganimda hayratda qoldim.

50
00:04:27,122 --> 00:04:36,761
Va shubha hamda tizim tanqidi fonim bilan,
tabiiyki, darhol yomon narsani taxmin qilishim kerak.

51
00:04:36,761 --> 00:04:40,720
Skanerlangandan keyin narsalarning nima
uchun yo'q qilinishini tushunish mumkin emas.

52
00:04:40,720 --> 00:04:46,247
Arxivlar va kutubxonalardagi fondlar
o'nlab yillar davomida skanerlanmoqda.

53
00:04:46,247 --> 00:04:53,969
Endi esa keyin u yo'q qilinadi deb aytish, ya'ni
men buning uchun qandaydir yomon narsani taxmin

54
00:04:53,969 --> 00:04:57,855
qilmaydigan to'g'ri tushuntirish topa olmayman.

55
00:04:57,855 --> 00:05:05,968
Chunki antikvariatlardan sotib olingan bu eski
kitoblar ko'pincha faqat bir nechta nusxada qolgan.

56
00:05:05,968 --> 00:05:09,833
Va ular yo'q qilinsa, endi ularga kirish imkoni bo'lmaydi.

57
00:05:09,833 --> 00:05:17,975
Va bu haqiqatan ham Orwell tasvirlagan "1984"dagidek
eshitiladi, ya'ni o'tmishni doimiy ravishda hozirgi zamonga

58
00:05:17,975 --> 00:05:23,296
moslashtirish uchun o'zgartirish va kelajakni boshqarish mumkin.

59
00:05:23,296 --> 00:05:34,475
Va mening ishlarimda – Gerd va Renate Reuther tarixdan ko'p narsa
olganlar – va buning uchun ko'plab eski kitoblar kerak bo'ladi.

60
00:05:34,475 --> 00:05:38,390
Biz shubha qilayotgan birinchi odamlar emasmiz
yoki xatolarni ochib berayotgan yoki rivoyatlarni

61
00:05:38,390 --> 00:05:40,536
shubha ostiga qo'yayotgan birinchi odamlar emasmiz.

62
00:05:40,536 --> 00:05:49,869
Va biz avvaldan odamlar bu savollarga javob bergan yoki o'zlari
g'oyalarga kelgan, buni yozib qo'ygan bo'lishlariga tayanamiz.

63
00:05:49,869 --> 00:05:54,652
Shuning uchun bizga ularning kitoblari
kerak. Yoki bizga oddiygina asl matn kerak.

64
00:05:54,652 --> 00:05:58,290
Shekspir doimiy ravishda qayta tarjima qilinadi.

65
00:05:58,290 --> 00:06:02,001
U bilan zamonaviy matn ustida ishlash
mumkin, yoki Injil bilan ham buni bilasiz.

66
00:06:02,001 --> 00:06:07,513
U ham doimiy ravishda qayta tarjima qilinadi – va hozir
allaqachon variantlar mavjud, unda Xudo ayol jinsida.

67
00:06:07,513 --> 00:06:12,789
Keyin, ehtimol, biror narsani oydinlashtirish uchun,
men hozir Lyuter yoki Tsvingli yoki boshqalarning

68
00:06:12,789 --> 00:06:16,217
asl tarjimalarini o'qishni xohlayman, deyish mumkin.

69
00:06:16,217 --> 00:06:24,692
Agar bu asl nusxalar endi mavjud bo'lmasa,
aslida haqiqiy tadqiqot imkonsiz qilinadi.

70
00:06:24,692 --> 00:06:31,200
Va bu nafaqat men uchun tarixchi sifatida, balki boshqa
barcha sohalar uchun ham amal qiladi, xoh jurnalistlar

71
00:06:31,200 --> 00:06:35,103
bo'lsin, xoh boshqa barcha fanlar, xoh tibbiyot, xoh huquq.

72
00:06:35,103 --> 00:06:40,330
Odam yana orqaga qarashni va bu qanday boshlangan,
o'sha paytda aslida qanday bo'lgan, deyishni xohlaydi.

73
00:06:40,330 --> 00:06:48,360
Va agar menda eski kitoblar, eski hujjatlar bo'lmasa – ular
haqiqatan yo'qolganmi yoki faqat yopiq va biror

74
00:06:48,360 --> 00:06:57,235
joyda saqlanmoqda, lekin men tadqiqotchi sifatida
endi foydalana olmaymanmi – bu deyarli bir xil narsa.

75
00:06:57,235 --> 00:07:01,502
Va bu manipulyatsiya uchun eshik va darvozani ochadi.

76
00:07:01,502 --> 00:07:06,183
Endi siz ko'plab kitoblarni o'qib
chiqdingiz va ular haqida yozdingiz.

77
00:07:06,183 --> 00:07:12,445
Tomoshabinlarga, ehtimol, bir-ikki misol keltira
olasizmi, qayerda umumiy fikr va o'zingiz topgan

78
00:07:12,445 --> 00:07:16,958
narsa o'rtasida qarama-qarshiliklarga duch keldingiz?

79
00:07:16,958 --> 00:07:22,076
Ha, agar biz kitoblar haqida gapiryapgan bo'lsak, eng
ko'zga tashlanadigan narsa, ehtimol, Iskandariya kutubxonasidir.

80
00:07:22,076 --> 00:07:26,682
Buni hamma biladi. Lekin u hali topilmagan.

81
00:07:26,682 --> 00:07:27,334
Qanday?

82
00:07:27,334 --> 00:07:33,062
U yerda bo'lgan birorta ham kitob topilmagan.

83
00:07:33,062 --> 00:07:36,996
Aslida qo'lyozmalar deyish kerak
edi. Lekin qo'lyozmalar ham yo'q.

84
00:07:36,996 --> 00:07:43,799
Ya'ni, o'sha paytda kutubxonada bo'lgan deb aytish mumkin
bo'lgan birorta ham kitob, qo'lyozma yoki o'ram topilmagan.

85
00:07:43,799 --> 00:07:49,152
Kitoblar ro'yxati ham yo'q,
aytaylik, qandaydir inventar ro'yxati.

86
00:07:49,152 --> 00:07:55,302
Iskandariyada qazish ishlari olib borilmoqda. U
yerda ko'milgan qadimiy shahar qazib ochilmoqda.

87
00:07:55,302 --> 00:08:00,160
Lekin kutubxonani topib bo'lmayapti, garchi men bilganimcha,
o'nlab yillar davomida qazish ishlari olib borilgan bo'lsa ham.

88
00:08:00,160 --> 00:08:03,731
U yerda saroy majmuasi deb ta'riflanadigan narsa bor.

89
00:08:03,731 --> 00:08:06,619
Aytishlaricha, u saroy majmuasida bo'lgan.

90
00:08:06,619 --> 00:08:12,520
Lekin aniq bir narsa yo'q ... – poydevor
devorlari bor. Lekin qaysi xona kutubxona?

91
00:08:12,520 --> 00:08:17,671
Agar u ba'zan aytilgandek juda ulkan bo'lgan
bo'lsa, unda qandaydir izlar bo'lishi kerak edi.

92
00:08:17,671 --> 00:08:24,616
Va bu yana farq. Iskandariya kutubxonasi haqida
o'qisangiz, butun kitoblar va uzun maqolalar bor.

93
00:08:24,616 --> 00:08:30,907
U yerda uning qanchalik katta bo'lganligi, laboratoriya,
botanika bog'i, zoologiya bog'i bo'lganligi haqida maqtanishadi.

94
00:08:30,907 --> 00:08:35,037
Olimlar, faylasuflar yozishgan, nashr etishgan.

95
00:08:35,037 --> 00:08:39,242
Lekin men bir zarra ham topmayapman.
Bu men uchun biroz chalkash tuyuladi.

96
00:08:39,242 --> 00:08:49,624
Va keyin hamma narsa izsiz yo'qolgan bu katta vayronagarchilik,
ya'ni antik davr bilimlari ham butunlay noaniq.

97
00:08:49,624 --> 00:08:53,429
Meni eng ko'p hayratga solgan narsa shu
bo'ldi. Keyin o'yladim, bu ma'lum-ku. Qandaydir

98
00:08:53,429 --> 00:08:56,577
urush yoki yong'in bo'lgan. Va keyin shunchaki...

99
00:08:56,577 --> 00:09:02,164
Ya'ni, uning qachon butunlay yo'qolgani
haqidagi taxminlar asrlar bilan farq qiladi.

100
00:09:02,164 --> 00:09:06,852
Va agar o'ylab qolsangiz, bunday ulkan loyihani kim
moliyalashtirgan yoki tashkil qilgan bo'lardi, bu qanday

101
00:09:06,852 --> 00:09:10,717
amalga oshirilgan bo'lardi? Bu juda qimmatga tushgan bo'lardi.

102
00:09:10,717 --> 00:09:19,035
Antik davrdan oddiy tushuntirish bor: bu odamlar, bu yozuvchilar
yoki kutubxonachilar doim Iskandariya

103
00:09:19,035 --> 00:09:27,816
portiga tushib, kemalarni tintib, kutubxona uchun
kerak bo'lgan kitoblarni musodara qilishgan.

104
00:09:27,816 --> 00:09:37,222
Bu ham kutubxonani uzoq muddatda qanday qilib qurish
mumkinligi haqidagi biroz dadil nazariya bo'lishi mumkin.

105
00:09:37,222 --> 00:09:42,072
Ammo kutubxona mavjud yoki
yo'qligi haqidagi bilim qayerdan keladi?

106
00:09:42,072 --> 00:09:46,108
U dunyo mo''jizalari qatorida sanab o'tilgan,
demak kimdir bu haqda yozgan bo'lishi kerak.

107
00:09:46,108 --> 00:09:54,636
To'g'ri, hikoyalar bor, rivoyatlar bor, lekin afsuski, va buni
biz hozir ham "O'tmish jinoyat joyida" ham, "Olimlar xonasida

108
00:09:54,636 --> 00:10:03,365
jinoyat joyida" ham o'zimiz to'liq hajmda tushunishimizga
to'g'ri keldi, bizda antik davrdan deyarli asl matnlar yo'q.

109
00:10:03,365 --> 00:10:10,315
Vaqtda ulkan bo'shliq bor, unda hech narsa
yo'q va biz Yevropada antik matnlar, antik

110
00:10:10,315 --> 00:10:14,635
yozuvlar va hokazolar borligini bilmas edik.

111
00:10:14,635 --> 00:10:23,945
Va keyin bir monastirdan, boshqasidan nusxa ko'chirilgan degan
ma'lum bir zanjir tuziladi va qandaydir tarzda birdan - taxminan

112
00:10:23,945 --> 00:10:34,858
1200-yildan boshlab, keyin 1400, 1500 yillar atrofida - antik
davrdan ommaviy matnlar topiladi. Birdan ular paydo bo'ladi.

113
00:10:34,858 --> 00:10:45,574
Biroz chalkash ham, har doim ham ishonarli emas, ayniqsa, bir
necha papalarning maxfiy kotibi, ya'ni bu mavzuga juda qiziqqan

114
00:10:45,574 --> 00:10:52,861
papa kotibi ekanligini bilsangiz, – u
hayotida qadimgi mualliflarning yarmini topgan,

115
00:10:52,861 --> 00:10:57,414
xuddi shu narsaga qiziqish paydo bo'lgan paytda.

116
00:10:57,414 --> 00:11:06,234
Va hayratlanarlisi shundaki, u bu matnlarning ko'pini Alp
tog'larining shimolidagi monastirlarda topgan – go'yoki.

117
00:11:06,234 --> 00:11:11,512
Endi shunday deb o'ylash mumkin edi,
bunday narsa yana Iskandariyada topiladi...

118
00:11:11,512 --> 00:11:12,270
Yoki Italiyada.

119
00:11:12,270 --> 00:11:16,948
... yoki Sitsiliyada. Ya'ni Alp
tog'larining shimolidagi monastirlarda.

120
00:11:16,948 --> 00:11:22,906
Xo'sh, bularning barchasi shunday narsalarki, ular
u buni o'zi yozgan yoki yozdirgan degan fikrni

121
00:11:22,906 --> 00:11:26,248
juda kuchli uyg'otadi – bundan yaxshi pul ham topgan.

122
00:11:26,248 --> 00:11:32,835
Uning o'g'li ham meros qilib olgan, qadimgi yozuvlarning
butun to'plamlarini, keyinchalik ularni ham nashr eta olgan...

123
00:11:32,835 --> 00:11:39,442
Xo'sh, u yerda kelajak uchun ishlab chiqarilgan, – men
aytgan bo'lardim – keyin paydo bo'lgan bozor uchun

124
00:11:39,442 --> 00:11:44,274
ishlab chiqarilgan, bundan yaxshi pul ham topish mumkin edi.

125
00:11:44,274 --> 00:11:45,835
Pul topish ham bir mavzu.

126
00:11:45,835 --> 00:11:49,982
Siz o'zingiz muallifsiz. Siz nashriyotlar bilan ishlaysiz.

127
00:11:49,982 --> 00:11:53,637
Bu qanday ko'rinadi? Siz ko'pchilikning fikrini ifoda etmayapsiz.

128
00:11:53,637 --> 00:11:55,830
Bu, ehtimol, unchalik oson emasdek tuyuladi.

129
00:11:55,830 --> 00:12:03,076
Ha. Bu nafaqat jurnalistlar va bloggerlarga, balki men kabi
ko'pchilikning fikrini ifoda etmaydigan,

130
00:12:03,076 --> 00:12:11,359
ochiq, natijaga ochiq va dalillarga asoslangan
tadqiqot olib boradigan odamlarga ham tegishli.

131
00:12:11,359 --> 00:12:16,951
Va agar siz deyarli muqarrar ravishda tizimni tanqid qiladigan
bo'lsangiz, chunki siz ko'p shubhalanishingiz

132
00:12:16,951 --> 00:12:21,676
va ko'p narsani shubha ostiga qo'yishingiz
kerak, unda sizga oson bo'lmaydi, juda oddiy.

133
00:12:21,676 --> 00:12:30,223
Bittasi bu raqamli narsalar, albatta, birdan yo'q bo'lib
qolishidan qo'rqish kerak. Siz ham buni boshdan kechirgansiz.

134
00:12:30,223 --> 00:12:34,302
Videolar bor, bir necha yil oldin bu juda
ko'p uchraydigan hol edi, ularni bosishga

135
00:12:34,302 --> 00:12:37,240
harakat qilasiz, ekran kulrang bo'lib qoladi.

136
00:12:37,240 --> 00:12:43,296
Yoki satrlar paydo bo'ladi, endi ko'rib
bo'lmaydi yoki topib bo'lmaydi va hokazo.

137
00:12:43,296 --> 00:12:46,842
Demak, raqamli narsalarda bu, albatta, juda qiyin.

138
00:12:46,842 --> 00:12:53,462
Yana bu yuklab olinadigan elektron kitoblar, ular
uchun to'laysiz, lekin ularga egalik qilmaysiz.

139
00:12:53,462 --> 00:13:00,301
Elektron kitob huquqlarining egalari istalgan vaqtda siz
yaratgan va to'lagan bu hisobni o'chirishlari yoki u

140
00:13:00,301 --> 00:13:04,583
ustidan tasarruf qilishlari yoki uni qaytarib olishlari mumkin.

141
00:13:04,583 --> 00:13:10,444
Ya'ni, kitobdagidek haqiqiy egasi bo'lmaysiz, men
kitobni kelajak uchun ham, keyingi avlod uchun ham saqlab

142
00:13:10,444 --> 00:13:14,360
qo'yishim yoki hadya qilishim yoki boshqacha qilishim mumkin.

143
00:13:14,360 --> 00:13:20,667
Shunday qilib, biz Gerd va Renate Reuther raqamli
nashr qilmaslikka, elektron kitoblar chiqarmaslikka,

144
00:13:20,667 --> 00:13:24,653
balki qog'ozga kitoblar tayyorlashga qaror qildik.

145
00:13:24,653 --> 00:13:31,952
Va bundan oldin, koronadan avval ham muammo bor edi:
agar asosiy fikr bo'ylab ishlamasangiz, balki haqiqatan

146
00:13:31,952 --> 00:13:36,183
tadqiqot qilsangiz, yirik nashriyotlar tezda rad etadi.

147
00:13:36,183 --> 00:13:40,761
Shuni aytishim kerakki, yirik
nashriyotda kitob chiqarish har doim qiyin.

148
00:13:40,761 --> 00:13:45,080
Demak, bu yerda darhol yomon narsa deb o'ylash shart emas.

149
00:13:45,080 --> 00:13:51,065
Ammo shundayki, kichik
nashriyotlarga tayanishingizga to'g'ri keladi.

150
00:13:51,065 --> 00:13:55,115
Kichik nashriyotlarning xarajatlari esa, albatta, yuqoriroq.

151
00:13:55,115 --> 00:13:58,534
Koronadan keyin ular birdan, masalan, qog'oz ololmadi.

152
00:13:58,534 --> 00:14:02,539
Demak, bu avvaliga muammo edi. Kitobni
qanday qilib yana nashr qilish mumkin?

153
00:14:02,539 --> 00:14:07,545
Bosmaxona qog'oz olmaydi, nashriyot uni chop eta olmaydi.

154
00:14:07,545 --> 00:14:11,180
Va keyin, albatta, yechim: ha, qog'oz
olish mumkin, lekin u ko'p pulga tushadi.

155
00:14:11,180 --> 00:14:15,513
Va faqat kichik nashrlarni chop etadigan kichik
nashriyot uchun hamma narsa ancha qimmatlashadi.

156
00:14:15,513 --> 00:14:20,539
Shunday qilib, kichik nashriyotning kichik
kitoblari ommaviy ishlab chiqarishdan qimmatroq.

157
00:14:20,539 --> 00:14:23,555
Boshqa yirik nashriyotlar uchun esa bu ancha oson.

158
00:14:23,555 --> 00:14:29,133
Chunki ular ko'pincha hamkorlik qiluvchi
sheriklar yoki qog'oz fabrikasiga tegishli.

159
00:14:29,133 --> 00:14:35,431
Ya'ni, ular ajoyib imkoniyatga ega,
qog'oz haqida o'ylashlari shart emas.

160
00:14:35,431 --> 00:14:41,277
Endi esa Yevropa Ittifoqi – u har doim
shunday ajoyib g'oyalarga ega – qog'oz qayerdan

161
00:14:41,277 --> 00:14:44,640
kelganini isbotlash kerakligini o'ylab topdi.

162
00:14:44,640 --> 00:14:53,139
Ya'ni, nashriyot bosmaxonada ishlatiladigan qog'oz – u aslida
haqiqatan ham o'zi tasarruf eta olmaydigan

163
00:14:53,139 --> 00:15:00,772
narsa – ekologik jihatdan toza va ekologik
jihatdan to'g'ri kesilganligi uchun javobgar.

164
00:15:00,772 --> 00:15:10,374
Buning uchun har bir varaq qog'oz uchun tegishli daraxt
qayerda kesilgani GPS koordinatalari bilan ko'rsatilishi kerak.

165
00:15:10,374 --> 00:15:16,074
Tasavvur qilish mumkinki, bu bosmaxonalar yoki avvalo qog'oz
fabrikalari, ular hali oldinroq joylashgan, ko'pincha

166
00:15:16,074 --> 00:15:21,697
butun Yevropa yoki xalqaro miqyosda faoliyat
yurituvchi konsernlar, daraxtlarni xalqaro miqyosda oladilar.

167
00:15:21,697 --> 00:15:28,960
Va keyin kichik nashriyot kitobning qaysi qismi
qaysi o'rmon bo'lagidan kelganini isbotlashi kerak.

168
00:15:28,960 --> 00:15:34,782
Ya'ni, bu juda katta yuk. Jarimalar
mavjudlikni yo'q qiladi, biz buni bilamiz.

169
00:15:34,782 --> 00:15:39,209
Lekin bu bema'nilik, chunki men Lidldan asal sotib
olsam, unda "EI va EI bo'lmagan mamlakatlardan" deb

170
00:15:39,209 --> 00:15:41,925
yozilgan – ya'ni, dunyoning qayeridadir u ishlab chiqarilgan.

171
00:15:41,925 --> 00:15:42,605
Aynan shunday.

172
00:15:42,605 --> 00:15:44,406
Va men uni yeyapman, kitobni esa hatto yeb bo'lmaydi.

173
00:15:44,406 --> 00:15:50,430
Ha. Ha, lekin bu shunchalik xavfli mahsulotki,
qog'oz qayerdan kelganini juda aniq kuzatish kerak.

174
00:15:50,430 --> 00:15:55,763
Va yana bu yerda ham, albatta, juda osonlik bilan yana gaykani
tortib, aytish mumkin: "Siz allaqachon qog'oz

175
00:15:55,763 --> 00:16:00,726
ishlatgansiz, u yerda yog'och noqonuniy
kesilgan..." – bu yerda o'tirgan odam nima biladi.

176
00:16:00,726 --> 00:16:05,663
Va keyin bu endi mumkin emas, keyin siz chetga surilasiz
yoki mavjudligingizni yo'q qiladigan jazoga tortilasiz.

177
00:16:05,663 --> 00:16:14,376
Va bu hammasi yana davom etadi, chunki kitob
shunday xavfli narsa, uni to'g'ri yo'q qilish kerak.

178
00:16:14,376 --> 00:16:21,585
Buning uchun ham EI reglamenti bor, nashriyot sifatida endi
isbotlashingiz kerak, va bu kichik nashriyot

179
00:16:21,585 --> 00:16:28,905
uchun, albatta, ulkan nashriyotga qaraganda juda
ko'p byurokratiya va xarajatlar bilan bog'liq.

180
00:16:28,905 --> 00:16:37,336
Bu ekologik jihatdan to'g'ri qadoqlanganligini va keyin
ekologik jihatdan to'g'ri yo'q qilinishini isbotlashingiz kerak.

181
00:16:37,336 --> 00:16:46,787
Va bu, ayniqsa, nemis nashriyoti, aytaylik, misol uchun,
Frantsiya yoki Angliyaga yoki biron joyga kitob yuborsa, qiyin,

182
00:16:46,787 --> 00:16:56,663
keyin u bu mamlakatda kitobning to'g'ri belgilanganligini joyida
tekshiradigan va sertifikatlaydigan agentga to'lashi kerak.

183
00:16:56,663 --> 00:17:03,008
Ya'ni, unda ishlab chiqaruvchi kimligi juda aniq yozilishi kerak,
va u o'z nomi bilan bunga kafil bo'lishi va javobgar

184
00:17:03,008 --> 00:17:09,076
bo'lishi kerak, agent esa kitob ehtimol to'g'ri yo'q
qilinishiga kafil bo'lishi va javobgar bo'lishi kerak.

185
00:17:09,076 --> 00:17:14,109
Albatta, mijozning kitob bilan nima
qilishini tekshirish haqiqatan ham mumkin emas.

186
00:17:14,109 --> 00:17:21,103
Ammo endi har bir mamlakat uchun, agar bunday kichik
nashriyot yiliga beshta so'rov olsa, ikkitasi Parijdan va

187
00:17:21,103 --> 00:17:25,898
bittasi Stokgolmdan, keyin u hamma joyda agentga to'lashi kerak.

188
00:17:25,898 --> 00:17:32,201
Ya'ni, byurokratiya to'lib-toshib ketmoqda
va bu boshqa mahsulotlarga ham tegishli.

189
00:17:32,201 --> 00:17:42,034
Ammo men uchun bu endi kitob, va menga bu yana boshqa
yo'nalishga qaratilgandek tuyuladi, faqat bu yerda hamma narsa

190
00:17:42,034 --> 00:17:47,450
ekologik jihatdan to'g'ri kechishini ta'minlashdan ko'ra.

191
00:17:47,450 --> 00:17:52,347
Va bu yana yirik konsernlar,
kompaniyalar va moliyachilarning qo'liga o'ynaydi.

192
00:17:52,347 --> 00:18:00,428
To'g'ri. Va keyin, albatta, ko'p odamlar aytadi: ha, unda men endi
qog'oz kitob nashr qilmayman, u faqat elektron kitob bo'ladi.

193
00:18:00,428 --> 00:18:07,710
Ammo keyin men kitobni texnologiya gigantlarining yoki
ularni nima deb atashdan qat'i nazar, aynan shu raqamli

194
00:18:07,710 --> 00:18:11,683
tizimlar ortida turganlarning to'liq ixtiyorida bo'ladi.

195
00:18:11,683 --> 00:18:16,380
Ilgari odamlar kitobni haqiqatan ham xavfli
deb hisoblashgan va uni yoqib yuborishgan,

196
00:18:16,380 --> 00:18:20,345
gulxanlarda kuydirishgan, ba'zan mualliflarni ham.

197
00:18:20,345 --> 00:18:25,385
Endi esa biz raqamli dunyoda alangalanayotgan gulxanlarga egamiz.

198
00:18:25,385 --> 00:18:33,676
Kitoblar yo'qolishi mumkin, ular musodara
qilinadi va muallif ham ko'pincha kitob katalogda

199
00:18:33,676 --> 00:18:38,711
ro'yxatga olinmasa, u ko'rinmas bo'lib qoladi.

200
00:18:38,711 --> 00:18:43,217
Va keyin uni hech kim topa olmaydi va hech
kim o'qiy olmaydi. Kitob qayerdadir qo'lda

201
00:18:43,217 --> 00:18:46,069
ushlanadigan nusxa sifatida mavjud bo'lsa ham.

202
00:18:46,069 --> 00:18:52,034
Afsuski, Gerd va Renate Reuther barcha
kataloglarda ro'yxatga olinmaganini ta'kidlashim kerak.

203
00:18:52,034 --> 00:18:59,042
Ular hali ham Milliy kutubxonada ro'yxatga olingan, biz ham doimo
tekshiramiz, u buni qilishga majbur, hali ham

204
00:18:59,042 --> 00:19:06,043
qilmoqda, ammo boshqa kutubxonalar, shahar kutubxonalari,
viloyat kutubxonalari buni endi umuman qilmayapti.

205
00:19:06,043 --> 00:19:12,677
Ilgari odatiy hol bo'lgan narsani ham ko'rdik: turli viloyat
kutubxonalari bizning ilmiy kitoblarimizni sotib olgan,

206
00:19:12,677 --> 00:19:19,783
ba'zida u yoki bu kutubxona buni to'g'ri sezmagan
bo'lishi mumkin, u kitobni yarim yilga oladi va keyin yo'qoladi.

207
00:19:19,783 --> 00:19:26,355
Yoki men viloyat kutubxonasida tekshirganman, shu
paytgacha u yerda ismimni yoki kitob nomini kiritsam, shunday

208
00:19:26,355 --> 00:19:30,340
chiqadi: "Ha, shu raqam ostida buyurtma qilishingiz mumkin."

209
00:19:30,340 --> 00:19:36,152
Ammo bir muddatdan beri shunday bo'ldi: bu milliy kutubxona
katalogiga qaramoqchi bo'lsam, ro'yxatdan

210
00:19:36,152 --> 00:19:42,944
o'tishim kerak, ya'ni u yoki bu o'ta xavfli kitobga
qiziqishim mumkinligini oshkor qilishim kerak.

211
00:19:42,944 --> 00:19:54,192
Ismimga kelsak, ba'zi hollarda bo'ladi, hamma hollarda emas,
lekin ko'rganman, natijalar to'foni keladi, 500 ta natija.

212
00:19:54,192 --> 00:20:01,633
Balki men izlagan yagona kitobim shu 500 ta
natija ichida bor, lekin kim buni ko'rib chiqadi?

213
00:20:01,633 --> 00:20:10,277
Shunday qilib, ehtimol norasmiy tarzda, lekin kitobimni
topish yoki kitobimni buyurtma qilish imkonsiz qilinadi.

214
00:20:10,277 --> 00:20:19,658
Afsuski, aytish kerakki, kutubxonalar ham, ya'ni
kutubxonachilar va kitob do'konlari ham bu ishda ishtirok etadi.

215
00:20:19,658 --> 00:20:27,810
Kitob do'konlari mualliflar tomonida bo'ladi deb o'ylash
mumkin, ular kitob sotishni xohlaydi, deb o'ylash mumkin.

216
00:20:27,810 --> 00:20:36,225
Ammo afsuski, o'quvchilardan ba'zi sabablarga ko'ra, ma'ruza yoki
boshqa narsada Gerd va Renate Reutherning kitoblari haqida

217
00:20:36,225 --> 00:20:44,708
eshitib, keyin o'zlarining ishonchli kitob do'konlariga borib,
qaytib kelishgani haqida xabarlar oldim, buni alohida hollarda

218
00:20:44,708 --> 00:20:53,776
eshitaman – albatta tez-tez emas – lekin kitob do'konida kitob
yo'q yoki kitob yetkazib berilmaydi deb aytishadi, bu noto'g'ri.

219
00:20:53,776 --> 00:21:00,669
Kitoblar yetkazib beriladi, bizning nashriyotimiz buning
ortidan juda yaxshi, doimiy ravishda qayta chop etadi.

220
00:21:00,669 --> 00:21:07,122
Demak, kitoblar bor, lekin qisman ular yo'qdek ko'rsatiladi.

221
00:21:07,122 --> 00:21:13,293
Va aytmoqchi, raqamli masala yuzasidan aytib
o'tmoqchi bo'lgan yana bir kichik narsa bor.

222
00:21:13,293 --> 00:21:19,385
VG WORT – bilmayman, buni eshitganmisiz, bu mualliflar
huquqlarini himoya qilishi kerak bo‘lgan tashkilot, xuddi GEMAga

223
00:21:19,385 --> 00:21:22,816
o‘xshash, buni ko‘proq musiqa asarlari uchun bilish mumkin.

224
00:21:22,816 --> 00:21:29,411
Shunday qilib, VG WORT yaqinda, menimcha, ikki yil oldin yangi
qoida joriy qildi, unga hali ham e’tiroz bildirish mumkin,

225
00:21:29,411 --> 00:21:32,925
ammo bu qancha davom etishini bilmayman. Men e’tiroz bildirdim.

226
00:21:32,925 --> 00:21:43,170
Yangi qoida quyidagicha: Germaniyada bir muallif
tomonidan yaratilgan barcha kitoblar, barcha asarlar va VG

227
00:21:43,170 --> 00:21:50,755
WORTga xabar qilinganlar avtomatik ravishda skanerlanadi.

228
00:21:50,755 --> 00:22:00,218
Skanerlangan matnlar sun’iy intellekt tomonidan har qanday vaqtda
har qanday shaklda ishlatilishi mumkin va skanerlangan material,

229
00:22:00,218 --> 00:22:08,662
matnlar – ya’ni mening intellektual mulkim, matnlar, faktlar,
ma’lumotlar, ular uchun men haftalar va oylar davomida

230
00:22:08,662 --> 00:22:17,834
ishlaganman, keyin yana ishlaganman, chiroyli yozish uchun yoki
o‘quvchi o‘qishni xohlashi uchun – bu matnlar sun’iy intellekt

231
00:22:17,834 --> 00:22:24,676
tomonidan shunchaki o‘zlashtiriladi va bundan
tashqari, uchinchi shaxslarga berilishi mumkin –

232
00:22:24,676 --> 00:22:30,060
va buning uchun u “javobgarlikdan ozod qilingan”.

233
00:22:30,060 --> 00:22:37,618
Asosan, bu shuni anglatadiki, ushbu sun’iy intellekt orqali
kirish huquqiga ega bo‘lgan har bir kishi mening matnlarimni

234
00:22:37,618 --> 00:22:43,057
ko‘chirib olishi, o‘z nomi bilan nashr etishi
yoki ular bilan nima bo‘lsa ham qilishi mumkin,

235
00:22:43,057 --> 00:22:46,084
va men bunga qarshi hech narsa qila olmayman.

236
00:22:46,084 --> 00:22:54,334
Chunki birinchidan, javobgarlikdan ozod – uchinchi shaxslar har
doimgidek, mening intellektual mulkim bilan muomala qiladiganlar…

237
00:22:54,334 --> 00:22:59,781
Va eng yomoni shundaki, bularning barchasi VG WORT tomonidan
qo‘llab-quvvatlanadi va javobgarlik zimmasiga olinadi,

238
00:22:59,781 --> 00:23:05,669
aytmoqchi, men pul to‘lashim kerak bo‘lgan va mening
manfaatlarimni himoya qilishi kerak bo‘lgan tashkilot.

239
00:23:05,669 --> 00:23:14,705
Aytganimdek, hozircha e'tiroz bildirish mumkin, lekin
eshitganman, mualliflar buni juda yengil qabul qilishadi va buni

240
00:23:14,705 --> 00:23:24,507
to'g'ri tasavvur qila olmaydilar, ammo bu ommaviy ravishda sodir
bo'lsa va texnologik gigantlar va raqamlashtirilgan dunyo bilan

241
00:23:24,507 --> 00:23:34,309
har kuni davom etsa, men aslida bilmayman, ha, arzon AI tomonidan
yaratilgan kitoblarga qarshi turishning iloji yo'q, ular xuddi

242
00:23:34,309 --> 00:23:42,197
mashaqqat bilan yaratilgan, o'z-o'zidan tadqiq
qilingan ilmiy ish yoki jurnalistik ish yoki tarixiy ish

243
00:23:42,197 --> 00:23:47,283
yoki qanday ko'rishdan qat'i nazar, xuddi shunday ajoyib.

244
00:23:47,283 --> 00:23:49,830
Ha, bu haqiqatan ham aqldan ozish.

245
00:23:49,830 --> 00:23:55,747
Siz maqolada ham, bu biroz oldinga boradi, "o'z-o'zini
tsenzura qilish" haqida gapirgansiz, umuman nashriyotlarga etib

246
00:23:55,747 --> 00:23:59,123
borishingiz, umuman kitoblarni nashr eta olishingiz haqida.

247
00:23:59,123 --> 00:24:06,540
Siz buni "yashirin tanqidning nozik usullari" deb
atadingiz va mening savolim: bu nima uchun umuman kerak?

248
00:24:06,540 --> 00:24:09,196
Biz erkin jamiyatdamiz, go'yo.

249
00:24:09,196 --> 00:24:12,897
Bu ham shunday ertak, biz asta-sekin undan qutulishimiz kerak.

250
00:24:12,897 --> 00:24:19,321
Men ham so'nggi yillarda, ayniqsa, albatta, so'nggi besh-olti
yilda, atrofingizda hamma narsa qulab tushayotganini

251
00:24:19,321 --> 00:24:25,182
ko'rganingizda, bular jamiyatimizning ustunlari deb
o'ylaganimizda, saylovlar manipulyatsiya qilinmaydi,

252
00:24:25,182 --> 00:24:31,631
bizda so'z erkinligi, ilm-fan erkinligi, fikr erkinligi
bor deb o'ylaganimizda, bu zarbalarni boshdan kechirdim.

253
00:24:31,631 --> 00:24:41,380
Ammo biz hamma joyda ko'ramiz, u yerda aylanmoqda. Va bu o'n
yoki yigirma yil oldin biz tabiiy ravishda kutganimizdek emas.

254
00:24:41,380 --> 00:24:50,880
Va agar o'shanda ham mustaqil jurnalist, erkin tadqiqotchi yoki
nima bo'lishidan qat'i nazar ishlashni istasangiz, men aslida

255
00:24:50,880 --> 00:24:58,101
yetarlicha misollar aytdim, hamma joyda to'sqinlik
qilish, nazorat qilish, tsenzura o'tkazishga

256
00:24:58,101 --> 00:25:03,538
uriniladi, oxir-oqibat o'zingiz ham tsenzura qilasiz, bu aniq.

257
00:25:03,538 --> 00:25:09,083
O'zingiz o'ylaysiz, men bunday
mavzuni hali ham ko'rib chiqa olamanmi?

258
00:25:09,083 --> 00:25:14,781
Yoki o'ylaysiz, men topgan hamma
narsani ochiq aytib bera olamanmi?

259
00:25:14,781 --> 00:25:23,067
Masalan, emlash mavzusini aytaman. Bu yerda
hamma tomonda to'siqlar baland ko'tarilgan.

260
00:25:23,067 --> 00:25:26,236
Va qanday sarlavhalar chiqarishni o'ylab ko'rish kerak.

261
00:25:26,236 --> 00:25:31,514
Va, albatta, nashriyotni qiyin ahvolga solib
qo'yish mumkin emas yoki nashriyotning o'zi.

262
00:25:31,514 --> 00:25:33,941
Qilayotgan ishingizda biroz ehtiyot bo'ling.

263
00:25:33,941 --> 00:25:38,542
Ya'ni, hamma tomondan tobora qiyinlashmoqda.

264
00:25:38,542 --> 00:25:44,284
Va to'siqlar balandlashmoqda. Lekin,
albatta, biz haqiqatda qolishimiz kerak.

265
00:25:44,284 --> 00:25:48,903
Biz haqiqatni izlashimiz kerak. Ular
buni qilmoqda, biz buni qilmoqdamiz.

266
00:25:48,903 --> 00:25:57,119
Va menimcha, qancha ko'p odam da'vo qilingan erkinlik va
erkinlikning haqiqiy qoldiqlari hamda bizni o'rab

267
00:25:57,119 --> 00:26:05,601
turgan nazorat jinniligi o'rtasidagi bu nomuvofiqlikka
ishora qilishga jur'at etsa, shuncha ko'p ong bor.

268
00:26:05,601 --> 00:26:08,278
Va ong hamma narsaning asosidir.

269
00:26:08,278 --> 00:26:19,490
Va yolg'onlar dunyosida vijdonan xotirjam yashash
yoki umuman kelajak umidi bilan yashash mumkin emas.

270
00:26:19,490 --> 00:26:26,439
Chunki yolg'onlar bilan o'ralgan va qoplangan
hayot haqiqatan ham muvaffaqiyatli hayot

271
00:26:26,439 --> 00:26:30,081
bo'lishi mumkin emas. Buni tasavvur qila olmayman.

272
00:26:30,081 --> 00:26:34,710
Bu narsa ham bor, noto'g'ri dunyoda to'g'ri hayot yo'q.

273
00:26:34,710 --> 00:26:40,750
Va qilayotgan ishingiz bilan muvaffaqiyat qozonishingizga
ishonchingiz komil bo'lmasa ham, harakat qilishingiz kerak.

274
00:26:40,750 --> 00:26:49,272
Va endi biz, Gerd va Renate Reuther, abadiy shubha uchun
turibmiz, ya'ni shubha qilish va bu shubhani bildirish va keyin

275
00:26:49,272 --> 00:26:56,729
aytish: "Menga aytilgan narsa menga ertakdek tuyuladi, mening
dunyo tajribamga, hayot tajribamga yoki men

276
00:26:56,729 --> 00:27:04,296
tadqiq qilayotgan narsalarga, natija
sifatida topgan narsalarimga to'g'ri kelmaydi."

277
00:27:04,296 --> 00:27:11,255
Va men buni faqat qila olaman, siz buni qilasiz va men
boshqalarni ham chaqiraman, juda erta qo'rqmaslikka,

278
00:27:11,255 --> 00:27:20,014
chunki kim shubha qilsa, bu bizning eng oxirgi, eng yangi
kitobimiz edi: "Kim shubha qilsa, allaqachon g'alaba qozongan".

279
00:27:20,014 --> 00:27:27,136
Chunki har bir shubha eshikni ochadi. Biror narsaga
shubha qilishim bilanoq, men ikki narsani ko'raman.

280
00:27:27,136 --> 00:27:35,082
Men rasmiy ravishda aytilgan narsani yoki men doim ishongan
narsani ko'raman va shubha bilan men alternativani ko'raman.

281
00:27:35,082 --> 00:27:41,075
Bu ko'p odamlarni qo'rqitadi, ularni qo'rquvga soladi,
chunki bu ularning xavfsizligi va ishonchini olib

282
00:27:41,075 --> 00:27:44,467
tashlaydi, lekin u ham eshikni ochadi. Menda ikkita variant bor.

283
00:27:44,467 --> 00:27:53,688
Men bittasini tanlashim mumkin yoki o'rtada qandaydir murosaga
erishaman, lekin menimcha, shubha orqali eshik ochishni nafaqat

284
00:27:53,688 --> 00:28:02,397
xavfsizligimni silkitadigan va meni qo'rqitadigan narsa sifatida
emas, balki meni yuklardan, yolg'onlardan va haqiqatga

285
00:28:02,397 --> 00:28:10,698
to'g'ri kelmaydigan narsalardan va menga o'ralgan
hamma narsadan ozod qiladigan narsa sifatida ko'rish kerak.

286
00:28:10,698 --> 00:28:19,499
Va har bir shubha ozodlikka, agar buni juda katta
qilib osib qo'yishni istasangiz, haqiqatga qadamdir.

287
00:28:19,499 --> 00:28:29,745
Va bu ko'p kichik narsalarda bo'lishi mumkin, juda kichik kundalik
narsalar, lekin shunchaki aytish, men bunga hozir ishonmayman,

288
00:28:29,745 --> 00:28:35,570
men buni shunchaki qilmayman, bu haqda avval o'ylab ko'raman.

289
00:28:35,570 --> 00:28:40,703
Bu haqiqatan ham butunlay yangi dunyoni ochadi.

290
00:28:40,703 --> 00:28:45,930
Qiziqarli bayonot, ha. Siz kitoblarni
yo'q qilish haqida ham gapirdingiz.

291
00:28:45,930 --> 00:28:49,530
Tomoshabinlar uchun hali ham biror maslahatingiz bormi?

292
00:28:49,530 --> 00:28:53,274
Deyarli hech kim o'z kutubxonasini
yaratish uchun pulga ega bo'lmaydi.

293
00:28:53,274 --> 00:28:59,692
Ular raqamli narsa xavfli, unga haqiqatan ham egalik
qilmaysiz, deyishadi, bu esa WEFning hech narsaga

294
00:28:59,692 --> 00:29:04,223
ega bo'lmaslik haqidagi butun kun tartibiga mos keladi.

295
00:29:04,223 --> 00:29:08,040
Nima qilish mumkin? Bilimni keyingi
avlod uchun qanday saqlab qolish mumkin?

296
00:29:08,040 --> 00:29:16,027
Ha. Bir paytlar "Fahrenheit 451" degan film
bor edi , unda odamlar hokimiyat kitoblarni yo'q

297
00:29:16,027 --> 00:29:19,865
qilgani uchun kitoblarni yodlab olishgan edi.

298
00:29:19,865 --> 00:29:22,203
Bu endi kitoblarni ko'rishni istamagan davlat edi.

299
00:29:22,203 --> 00:29:28,366
Va keyin ba'zi odamlar: biz kitoblarni keyingi avlodlar uchun
saqlab qolishimiz kerak, deb aytishdi va ularni yodlab olishdi.

300
00:29:28,366 --> 00:29:33,136
Bu juda ekstremal utopiya. Men buni hozir shunday demayapman.

301
00:29:33,136 --> 00:29:39,727
Ammo, albatta, o'zingiz o'qigan kitoblar haqida
boshqalar bilan gaplashish birinchi navbatda yordam beradi.

302
00:29:39,727 --> 00:29:47,062
Va keyin hech bo'lmaganda fikr, bu so'zma-so'z bo'lishi
shart emas, lekin bu kitobning, bu muallifning fikri, g'oyasi,

303
00:29:47,062 --> 00:29:51,403
asosiy mohiyati keyinga yetkaziladi. Menimcha, bu juda muhim.

304
00:29:51,403 --> 00:29:56,280
Kitoblarni o'zingiz o'qish, ularni hozir ham qisman
kutubxonalardan yoki kitob do'konlaridan olish mumkin, yoki pul

305
00:29:56,280 --> 00:30:00,945
tejashni istasangiz, albatta har doim qilish mumkin
bo'lgan narsa — biz ham shunday qilamiz, chunki bizga juda

306
00:30:00,945 --> 00:30:03,345
ko'p kitob kerak — ishlatilgan kitoblarni sotib olish.

307
00:30:03,345 --> 00:30:07,490
Bunday kompaniyalar bor, ular ishlatilgan
kitoblarni arzon narxda taklif qilishadi.

308
00:30:07,490 --> 00:30:13,010
Bu hozircha mumkin. Sotib olish, ha, aytishim
kerak: sotib olish va eng go'zalini saqlab qo'yish.

309
00:30:13,010 --> 00:30:19,803
Demak, bu, albatta, muhim yo'l. Yoki o'zingiz ham
qog'ozga biror narsa yozib, uni saqlab qo'yish.

310
00:30:19,803 --> 00:30:23,438
Inson hamma narsani eslab qolmaydi,
ayniqsa yoshi ulg'aygan sari ko'proq unutadi.

311
00:30:23,438 --> 00:30:31,094
Va bu ham juda qiziqarli, hamma kitoblarni saqlash shart emas
– buni ilgari juda ko'p qilishgan – qalam bilan belgilab, keyin

312
00:30:31,094 --> 00:30:34,263
o'sha joylarni ko'chirib olib, faqat shuni saqlab qolishgan.

313
00:30:34,263 --> 00:30:42,021
Va keyin, albatta, Kla.TV'dagi o'z tizimingizni tavsiya qilishim
mumkin, u yerda aytiladiki, biz buni markazlashtirilmagan holda

314
00:30:42,021 --> 00:30:45,115
qandaydir tarzda saqlashimiz kerak, shunda u yo'qolib qolmasin.

315
00:30:45,115 --> 00:30:52,141
Va har kim, bilmadim, uyida faqat beshta kitobi bo'lsa
ham, 5000 ta bo'lishi shart emas, agar 80 million marta

316
00:30:52,141 --> 00:30:55,622
beshta kitob bo'lsa, u ham o'z hissasini qo'shgan bo'ladi.

317
00:30:55,622 --> 00:30:58,823
Katta o'ylash kerak, kichikdan boshlash kerak, keyin bo'ladi.

318
00:30:58,823 --> 00:31:00,120
Juda yaxshi bayonot.

319
00:31:00,120 --> 00:31:03,679
Katta rahmat, doktor Renate Reuther
xonim, bu qiziqarli intervyu uchun.

320
00:31:03,679 --> 00:31:05,958
Sizga rahmat.

321
00:31:09,794 --> 00:31:17,913
Ukraina, Rossiya, Isroil, G'azo, AQSh, Eron
– uchinchi jahon urushi yoqasida turibmizmi?

322
00:31:17,913 --> 00:31:23,381
Urushda birinchi bo'lib haqiqat o'ladi va
u bilan birga haqiqiy tarix yozuvi ham.

323
00:31:23,381 --> 00:31:28,941
Yevropa hukumatlari qurol va harbiy texnikaga cheksiz sarmoya
kiritayotgan bir paytda, Kla.TV 25 000 dan

324
00:31:28,941 --> 00:31:34,261
ortiq ko'rsatuvlarida urush
qo'zg'atuvchilarni va ularning makkor usullarini fosh qildi.

325
00:31:34,261 --> 00:31:39,041
Haqiqiy tarix yozuvini saqlab qol, u
yana bir bor soxtalashtirilishidan oldin.

326
00:31:39,041 --> 00:31:45,611
Qanday? Hozir video tavsifidagi
havolani bosing: www.kla.tv/2plus.

327
00:31:45,611 --> 00:31:51,393
Va bir milliard frank ish qiymatidagi
bepul tarix arxivini o'zingizga saqlab oling.

328
00:31:51,393 --> 00:31:56,386
Hoziroq shaklni to'ldiring va sizga mintaqaviy
Kla.TV xodimingizning qo'lidan

329
00:31:56,386 --> 00:32:00,876
to'g'ridan-to'g'ri eksklyuziv bepul qattiq disk sovg'a qilinadi.

330
00:32:00,876 --> 00:32:08,959
Haqiqatan ham bepulmi? Mutlaqo. Yagona narx shundaki,
siz bu noyob tarix arxivini nusxalashni qo'llab-quvvatlaysiz

331
00:32:08,959 --> 00:32:12,994
va bepul ravishda yana ikkita kontaktga uzatasiz.

332
00:32:12,994 --> 00:32:15,140
Biz bilan birga bu dunyoni qutqar.