WEBVTT

00:00.351 --> 00:08.622
„Agar bu asl nusxalar endi mavjud bo'lmasa,
oxir-oqibat haqiqiy tadqiqot o'tkazish imkonsiz bo'lib qoladi.

00:08.622 --> 00:11.743
Agar menda eski kitoblar, eski hujjatlar qolmasa.

00:11.743 --> 00:16.380
Bu manipulyatsiya uchun eshikni keng ochadi.“

00:16.380 --> 00:22.998
Bugun Kla.TV studiyasida tarixchi va anglist, biznes boshqaruvi
bo'yicha magistr darajasiga ega bo'lgan mutaxassisni qutlayman.

00:22.998 --> 00:28.329
Ijtimoiy va madaniy tarix bo'yicha ko'plab ilmiy maqolalar va
badiiy bo'lmagan kitoblar muallifi sifatida,

00:28.329 --> 00:33.375
jumladan, 2024-yilda uning „Eski va yangi
dunyoning zabt etilishi“ kitobi nashr etildi.

00:33.375 --> 00:36.432
Xush kelibsiz, doktor Renate Reuther xonim!

00:36.432 --> 00:38.725
Ha, taklif uchun rahmat!

00:38.725 --> 00:41.393
Ha, kelganingizdan xursandmiz! Sizning turmush
o'rtog'ingiz bilan allaqachon suhbatlashish baxtiga

00:41.393 --> 00:43.406
muyassar bo'lgandim. Bugun bizda tarix mavzusi bor.

00:43.406 --> 00:50.353
Fan yozuvlar, qo'lyozmalar, kitoblar va boshqa
manbalar hisobiga yashaydi, ularsiz esa tarix, har qanday

00:50.353 --> 00:54.694
mavzular bilan tanqidiy shug'ullanish umuman mumkin emas.

00:54.694 --> 00:58.292
Reuther xonim, bunday manbalarga kirish imkoniyati qanday?

00:58.292 --> 01:05.087
Bu tobora qiyinlashtirilmoqda, ayniqsa, agar
siz erkin, mustaqil jurnalist yoki tarixchi

01:05.087 --> 01:10.678
yoki har qanday sohadagi tadqiqotchi bo'lsangiz.

01:10.678 --> 01:16.748
Bu juda oddiy narsalardan boshlanadi, masalan,
arxivga har bir tashrif uchun to'lov talab qilinadi.

01:16.748 --> 01:26.008
Kim aslida nimadir olishni xohlashiga diqqat bilan qaraladi va bu
ko'p yuz yillardan beri qanday bo'lsa, bugun ham bundan zarracha

01:26.008 --> 01:35.023
farq qilmaydi: agar noto'g'ri shaxs unga berishni istamagan
narsalarni so'rasa, ular shunchaki yo'q yoki mavjud emas.

01:35.023 --> 01:44.335
Va keyin buni alohida-alohida unchalik ko'zga tashlanmaydigan
qilib qo'ymaslik uchun, hozir shaharlarda, ko'pincha ratushada

01:44.335 --> 01:52.045
yoki qandaydir eski binoda, hatto eski qasrda saqlanadigan
ko'plab arxivlar bor, ular hozir – go'yoki o'z

01:52.045 --> 02:01.865
xavfsizligi uchun, bu eski hujjatlarning eski fondlari – uzoq
bunkerlarga, arxivlarga, qayerga bo'lsa ham ko'chirildi.

02:01.865 --> 02:08.130
Va keyin u yoki bu hujjatni ko'rishni
xohlayotganingizni oldindan ariza berib xabar qilishingiz kerak.

02:08.130 --> 02:13.604
Va keyin haftada bir yoki ikki marta u yerga
boriladi, keyin u qaytariladi, va keyin bu qog'ozni

02:13.604 --> 02:17.887
ko'rish uchun o'zingiz yana joyida bo'lishingiz kerak.

02:17.887 --> 02:23.423
Men ko'p yillar davomida arxivlarda
ishladim, shu paytgacha yozilmagan tarixni yozish

02:23.423 --> 02:26.464
uchun. Va bu har doim mashaqqatli bo'lgan.

02:26.464 --> 02:31.225
Ammo bunday sharoitlarda bu, albatta, deyarli imkonsiz.

02:31.225 --> 02:37.528
Chunki o'zingiz tadqiq qiladigan, shunchaki sun'iy
intellektga tayanmaydigan kitob yozish uchun –

02:37.528 --> 02:42.064
bilmayman – o'nlab, yuzlab, minglab sahifalarni o'qiysiz.

02:42.064 --> 02:50.268
Va agar avvaliga nima so'rashni aniq bilmasangiz – chunki
arxivlarning kataloglari ko'pincha juda noaniq – va

02:50.268 --> 02:58.465
keyin aynan qaysi qog'ozni xohlayotganingizni aniq
aytishingiz kerak bo'lsa, bularning hammasi juda qiyinlashadi.

02:58.465 --> 03:05.924
Chunki uni olib, ochib ko'rganingizda: „O, bu menga kerak bo'lgan
narsa emas ekan, bunda menga yordam beradigan narsa yozilmagan“

03:05.924 --> 03:09.827
– desangiz, arxivga butun tashrif behuda ketgan bo'ladi.

03:09.827 --> 03:14.394
Va yana keyingi haftani kutishingiz
kerak, yana nimadir olib kelinmaguncha.

03:14.394 --> 03:20.576
Ya'ni, bu yillar davomida muammo bo'lib kelgan
va yana juda kuchli darajada og'irlashmoqda.

03:20.576 --> 03:28.290
Va manbalar bilan ishlashni
istasangiz, bu haqiqatan ham oson emas.

03:28.290 --> 03:34.661
Va ko'p narsa raqamlashtirilgan deyilsa, bir
tomondan, qanchalik kam raqamlashtirilganiga hayron qolasiz.

03:34.661 --> 03:40.270
Raqamli narsalarda esa, tabiiyki,
har doim shunday bir oz shubha qoladi:

03:40.270 --> 03:45.317
Hammasi shu edimi? Sahifalar
yetishmayaptimi? Butun daftarlar yetishmayaptimi?

03:45.317 --> 03:51.292
Bu haqiqatan ham sarlavha ostida men taxmin qilgan narsami?

03:51.292 --> 03:56.242
Raqamli narsalarda osonlikcha biror narsani bosib
o'tkazib yuborish, o'chirish yoki yo'q qilish mumkin.

03:56.242 --> 04:02.690
Bu arxivdan eski bir hujjatni, eski bir ish yuritish
hujjatini ochib, uni o'qib chiqqanda va haqiqatan

04:02.690 --> 04:08.070
eski qog'ozga ega bo'lgandagidan butunlay boshqa narsa.

04:08.070 --> 04:09.878
Ha, siz raqamlashtirishni tilga oldingiz.

04:09.878 --> 04:14.751
Hozir sun'iy intellekt kompaniyalari eski kitoblarni sotib olib,
keyin ularni raqamlashtirib, o'zlarining til modellari

04:14.751 --> 04:19.553
yoki boshqa sun'iy intellekt modellarini ular bilan
oziqlantirayotgani haqida xabarlar tobora ko'paymoqda.

04:19.553 --> 04:24.258
Ammo oxirida bu qaytarib berilmaydi, balki bu
kitoblar yo'q qilinadi. Bu haqda nima deb o'ylaysiz?

04:24.258 --> 04:27.122
Bu janjal. Ya'ni, men buni eshitganimda hayratda qoldim.

04:27.122 --> 04:36.761
Va shubha hamda tizim tanqidi fonim bilan,
tabiiyki, darhol yomon narsani taxmin qilishim kerak.

04:36.761 --> 04:40.720
Skanerlangandan keyin narsalarning nima
uchun yo'q qilinishini tushunish mumkin emas.

04:40.720 --> 04:46.247
Arxivlar va kutubxonalardagi fondlar
o'nlab yillar davomida skanerlanmoqda.

04:46.247 --> 04:53.969
Endi esa keyin u yo'q qilinadi deb aytish, ya'ni
men buning uchun qandaydir yomon narsani taxmin

04:53.969 --> 04:57.855
qilmaydigan to'g'ri tushuntirish topa olmayman.

04:57.855 --> 05:05.968
Chunki antikvariatlardan sotib olingan bu eski
kitoblar ko'pincha faqat bir nechta nusxada qolgan.

05:05.968 --> 05:09.833
Va ular yo'q qilinsa, endi ularga kirish imkoni bo'lmaydi.

05:09.833 --> 05:17.975
Va bu haqiqatan ham Orwell tasvirlagan "1984"dagidek
eshitiladi, ya'ni o'tmishni doimiy ravishda hozirgi zamonga

05:17.975 --> 05:23.296
moslashtirish uchun o'zgartirish va kelajakni boshqarish mumkin.

05:23.296 --> 05:34.475
Va mening ishlarimda – Gerd va Renate Reuther tarixdan ko'p narsa
olganlar – va buning uchun ko'plab eski kitoblar kerak bo'ladi.

05:34.475 --> 05:38.390
Biz shubha qilayotgan birinchi odamlar emasmiz
yoki xatolarni ochib berayotgan yoki rivoyatlarni

05:38.390 --> 05:40.536
shubha ostiga qo'yayotgan birinchi odamlar emasmiz.

05:40.536 --> 05:49.869
Va biz avvaldan odamlar bu savollarga javob bergan yoki o'zlari
g'oyalarga kelgan, buni yozib qo'ygan bo'lishlariga tayanamiz.

05:49.869 --> 05:54.652
Shuning uchun bizga ularning kitoblari
kerak. Yoki bizga oddiygina asl matn kerak.

05:54.652 --> 05:58.290
Shekspir doimiy ravishda qayta tarjima qilinadi.

05:58.290 --> 06:02.001
U bilan zamonaviy matn ustida ishlash
mumkin, yoki Injil bilan ham buni bilasiz.

06:02.001 --> 06:07.513
U ham doimiy ravishda qayta tarjima qilinadi – va hozir
allaqachon variantlar mavjud, unda Xudo ayol jinsida.

06:07.513 --> 06:12.789
Keyin, ehtimol, biror narsani oydinlashtirish uchun,
men hozir Lyuter yoki Tsvingli yoki boshqalarning

06:12.789 --> 06:16.217
asl tarjimalarini o'qishni xohlayman, deyish mumkin.

06:16.217 --> 06:24.692
Agar bu asl nusxalar endi mavjud bo'lmasa,
aslida haqiqiy tadqiqot imkonsiz qilinadi.

06:24.692 --> 06:31.200
Va bu nafaqat men uchun tarixchi sifatida, balki boshqa
barcha sohalar uchun ham amal qiladi, xoh jurnalistlar

06:31.200 --> 06:35.103
bo'lsin, xoh boshqa barcha fanlar, xoh tibbiyot, xoh huquq.

06:35.103 --> 06:40.330
Odam yana orqaga qarashni va bu qanday boshlangan,
o'sha paytda aslida qanday bo'lgan, deyishni xohlaydi.

06:40.330 --> 06:48.360
Va agar menda eski kitoblar, eski hujjatlar bo'lmasa – ular
haqiqatan yo'qolganmi yoki faqat yopiq va biror

06:48.360 --> 06:57.235
joyda saqlanmoqda, lekin men tadqiqotchi sifatida
endi foydalana olmaymanmi – bu deyarli bir xil narsa.

06:57.235 --> 07:01.502
Va bu manipulyatsiya uchun eshik va darvozani ochadi.

07:01.502 --> 07:06.183
Endi siz ko'plab kitoblarni o'qib
chiqdingiz va ular haqida yozdingiz.

07:06.183 --> 07:12.445
Tomoshabinlarga, ehtimol, bir-ikki misol keltira
olasizmi, qayerda umumiy fikr va o'zingiz topgan

07:12.445 --> 07:16.958
narsa o'rtasida qarama-qarshiliklarga duch keldingiz?

07:16.958 --> 07:22.076
Ha, agar biz kitoblar haqida gapiryapgan bo'lsak, eng
ko'zga tashlanadigan narsa, ehtimol, Iskandariya kutubxonasidir.

07:22.076 --> 07:26.682
Buni hamma biladi. Lekin u hali topilmagan.

07:26.682 --> 07:27.334
Qanday?

07:27.334 --> 07:33.062
U yerda bo'lgan birorta ham kitob topilmagan.

07:33.062 --> 07:36.996
Aslida qo'lyozmalar deyish kerak
edi. Lekin qo'lyozmalar ham yo'q.

07:36.996 --> 07:43.799
Ya'ni, o'sha paytda kutubxonada bo'lgan deb aytish mumkin
bo'lgan birorta ham kitob, qo'lyozma yoki o'ram topilmagan.

07:43.799 --> 07:49.152
Kitoblar ro'yxati ham yo'q,
aytaylik, qandaydir inventar ro'yxati.

07:49.152 --> 07:55.302
Iskandariyada qazish ishlari olib borilmoqda. U
yerda ko'milgan qadimiy shahar qazib ochilmoqda.

07:55.302 --> 08:00.160
Lekin kutubxonani topib bo'lmayapti, garchi men bilganimcha,
o'nlab yillar davomida qazish ishlari olib borilgan bo'lsa ham.

08:00.160 --> 08:03.731
U yerda saroy majmuasi deb ta'riflanadigan narsa bor.

08:03.731 --> 08:06.619
Aytishlaricha, u saroy majmuasida bo'lgan.

08:06.619 --> 08:12.520
Lekin aniq bir narsa yo'q ... – poydevor
devorlari bor. Lekin qaysi xona kutubxona?

08:12.520 --> 08:17.671
Agar u ba'zan aytilgandek juda ulkan bo'lgan
bo'lsa, unda qandaydir izlar bo'lishi kerak edi.

08:17.671 --> 08:24.616
Va bu yana farq. Iskandariya kutubxonasi haqida
o'qisangiz, butun kitoblar va uzun maqolalar bor.

08:24.616 --> 08:30.907
U yerda uning qanchalik katta bo'lganligi, laboratoriya,
botanika bog'i, zoologiya bog'i bo'lganligi haqida maqtanishadi.

08:30.907 --> 08:35.037
Olimlar, faylasuflar yozishgan, nashr etishgan.

08:35.037 --> 08:39.242
Lekin men bir zarra ham topmayapman.
Bu men uchun biroz chalkash tuyuladi.

08:39.242 --> 08:49.624
Va keyin hamma narsa izsiz yo'qolgan bu katta vayronagarchilik,
ya'ni antik davr bilimlari ham butunlay noaniq.

08:49.624 --> 08:53.429
Meni eng ko'p hayratga solgan narsa shu
bo'ldi. Keyin o'yladim, bu ma'lum-ku. Qandaydir

08:53.429 --> 08:56.577
urush yoki yong'in bo'lgan. Va keyin shunchaki...

08:56.577 --> 09:02.164
Ya'ni, uning qachon butunlay yo'qolgani
haqidagi taxminlar asrlar bilan farq qiladi.

09:02.164 --> 09:06.852
Va agar o'ylab qolsangiz, bunday ulkan loyihani kim
moliyalashtirgan yoki tashkil qilgan bo'lardi, bu qanday

09:06.852 --> 09:10.717
amalga oshirilgan bo'lardi? Bu juda qimmatga tushgan bo'lardi.

09:10.717 --> 09:19.035
Antik davrdan oddiy tushuntirish bor: bu odamlar, bu yozuvchilar
yoki kutubxonachilar doim Iskandariya

09:19.035 --> 09:27.816
portiga tushib, kemalarni tintib, kutubxona uchun
kerak bo'lgan kitoblarni musodara qilishgan.

09:27.816 --> 09:37.222
Bu ham kutubxonani uzoq muddatda qanday qilib qurish
mumkinligi haqidagi biroz dadil nazariya bo'lishi mumkin.

09:37.222 --> 09:42.072
Ammo kutubxona mavjud yoki
yo'qligi haqidagi bilim qayerdan keladi?

09:42.072 --> 09:46.108
U dunyo mo''jizalari qatorida sanab o'tilgan,
demak kimdir bu haqda yozgan bo'lishi kerak.

09:46.108 --> 09:54.636
To'g'ri, hikoyalar bor, rivoyatlar bor, lekin afsuski, va buni
biz hozir ham "O'tmish jinoyat joyida" ham, "Olimlar xonasida

09:54.636 --> 10:03.365
jinoyat joyida" ham o'zimiz to'liq hajmda tushunishimizga
to'g'ri keldi, bizda antik davrdan deyarli asl matnlar yo'q.

10:03.365 --> 10:10.315
Vaqtda ulkan bo'shliq bor, unda hech narsa
yo'q va biz Yevropada antik matnlar, antik

10:10.315 --> 10:14.635
yozuvlar va hokazolar borligini bilmas edik.

10:14.635 --> 10:23.945
Va keyin bir monastirdan, boshqasidan nusxa ko'chirilgan degan
ma'lum bir zanjir tuziladi va qandaydir tarzda birdan - taxminan

10:23.945 --> 10:34.858
1200-yildan boshlab, keyin 1400, 1500 yillar atrofida - antik
davrdan ommaviy matnlar topiladi. Birdan ular paydo bo'ladi.

10:34.858 --> 10:45.574
Biroz chalkash ham, har doim ham ishonarli emas, ayniqsa, bir
necha papalarning maxfiy kotibi, ya'ni bu mavzuga juda qiziqqan

10:45.574 --> 10:52.861
papa kotibi ekanligini bilsangiz, – u
hayotida qadimgi mualliflarning yarmini topgan,

10:52.861 --> 10:57.414
xuddi shu narsaga qiziqish paydo bo'lgan paytda.

10:57.414 --> 11:06.234
Va hayratlanarlisi shundaki, u bu matnlarning ko'pini Alp
tog'larining shimolidagi monastirlarda topgan – go'yoki.

11:06.234 --> 11:11.512
Endi shunday deb o'ylash mumkin edi,
bunday narsa yana Iskandariyada topiladi...

11:11.512 --> 11:12.270
Yoki Italiyada.

11:12.270 --> 11:16.948
... yoki Sitsiliyada. Ya'ni Alp
tog'larining shimolidagi monastirlarda.

11:16.948 --> 11:22.906
Xo'sh, bularning barchasi shunday narsalarki, ular
u buni o'zi yozgan yoki yozdirgan degan fikrni

11:22.906 --> 11:26.248
juda kuchli uyg'otadi – bundan yaxshi pul ham topgan.

11:26.248 --> 11:32.835
Uning o'g'li ham meros qilib olgan, qadimgi yozuvlarning
butun to'plamlarini, keyinchalik ularni ham nashr eta olgan...

11:32.835 --> 11:39.442
Xo'sh, u yerda kelajak uchun ishlab chiqarilgan, – men
aytgan bo'lardim – keyin paydo bo'lgan bozor uchun

11:39.442 --> 11:44.274
ishlab chiqarilgan, bundan yaxshi pul ham topish mumkin edi.

11:44.274 --> 11:45.835
Pul topish ham bir mavzu.

11:45.835 --> 11:49.982
Siz o'zingiz muallifsiz. Siz nashriyotlar bilan ishlaysiz.

11:49.982 --> 11:53.637
Bu qanday ko'rinadi? Siz ko'pchilikning fikrini ifoda etmayapsiz.

11:53.637 --> 11:55.830
Bu, ehtimol, unchalik oson emasdek tuyuladi.

11:55.830 --> 12:03.076
Ha. Bu nafaqat jurnalistlar va bloggerlarga, balki men kabi
ko'pchilikning fikrini ifoda etmaydigan,

12:03.076 --> 12:11.359
ochiq, natijaga ochiq va dalillarga asoslangan
tadqiqot olib boradigan odamlarga ham tegishli.

12:11.359 --> 12:16.951
Va agar siz deyarli muqarrar ravishda tizimni tanqid qiladigan
bo'lsangiz, chunki siz ko'p shubhalanishingiz

12:16.951 --> 12:21.676
va ko'p narsani shubha ostiga qo'yishingiz
kerak, unda sizga oson bo'lmaydi, juda oddiy.

12:21.676 --> 12:30.223
Bittasi bu raqamli narsalar, albatta, birdan yo'q bo'lib
qolishidan qo'rqish kerak. Siz ham buni boshdan kechirgansiz.

12:30.223 --> 12:34.302
Videolar bor, bir necha yil oldin bu juda
ko'p uchraydigan hol edi, ularni bosishga

12:34.302 --> 12:37.240
harakat qilasiz, ekran kulrang bo'lib qoladi.

12:37.240 --> 12:43.296
Yoki satrlar paydo bo'ladi, endi ko'rib
bo'lmaydi yoki topib bo'lmaydi va hokazo.

12:43.296 --> 12:46.842
Demak, raqamli narsalarda bu, albatta, juda qiyin.

12:46.842 --> 12:53.462
Yana bu yuklab olinadigan elektron kitoblar, ular
uchun to'laysiz, lekin ularga egalik qilmaysiz.

12:53.462 --> 13:00.301
Elektron kitob huquqlarining egalari istalgan vaqtda siz
yaratgan va to'lagan bu hisobni o'chirishlari yoki u

13:00.301 --> 13:04.583
ustidan tasarruf qilishlari yoki uni qaytarib olishlari mumkin.

13:04.583 --> 13:10.444
Ya'ni, kitobdagidek haqiqiy egasi bo'lmaysiz, men
kitobni kelajak uchun ham, keyingi avlod uchun ham saqlab

13:10.444 --> 13:14.360
qo'yishim yoki hadya qilishim yoki boshqacha qilishim mumkin.

13:14.360 --> 13:20.667
Shunday qilib, biz Gerd va Renate Reuther raqamli
nashr qilmaslikka, elektron kitoblar chiqarmaslikka,

13:20.667 --> 13:24.653
balki qog'ozga kitoblar tayyorlashga qaror qildik.

13:24.653 --> 13:31.952
Va bundan oldin, koronadan avval ham muammo bor edi:
agar asosiy fikr bo'ylab ishlamasangiz, balki haqiqatan

13:31.952 --> 13:36.183
tadqiqot qilsangiz, yirik nashriyotlar tezda rad etadi.

13:36.183 --> 13:40.761
Shuni aytishim kerakki, yirik
nashriyotda kitob chiqarish har doim qiyin.

13:40.761 --> 13:45.080
Demak, bu yerda darhol yomon narsa deb o'ylash shart emas.

13:45.080 --> 13:51.065
Ammo shundayki, kichik
nashriyotlarga tayanishingizga to'g'ri keladi.

13:51.065 --> 13:55.115
Kichik nashriyotlarning xarajatlari esa, albatta, yuqoriroq.

13:55.115 --> 13:58.534
Koronadan keyin ular birdan, masalan, qog'oz ololmadi.

13:58.534 --> 14:02.539
Demak, bu avvaliga muammo edi. Kitobni
qanday qilib yana nashr qilish mumkin?

14:02.539 --> 14:07.545
Bosmaxona qog'oz olmaydi, nashriyot uni chop eta olmaydi.

14:07.545 --> 14:11.180
Va keyin, albatta, yechim: ha, qog'oz
olish mumkin, lekin u ko'p pulga tushadi.

14:11.180 --> 14:15.513
Va faqat kichik nashrlarni chop etadigan kichik
nashriyot uchun hamma narsa ancha qimmatlashadi.

14:15.513 --> 14:20.539
Shunday qilib, kichik nashriyotning kichik
kitoblari ommaviy ishlab chiqarishdan qimmatroq.

14:20.539 --> 14:23.555
Boshqa yirik nashriyotlar uchun esa bu ancha oson.

14:23.555 --> 14:29.133
Chunki ular ko'pincha hamkorlik qiluvchi
sheriklar yoki qog'oz fabrikasiga tegishli.

14:29.133 --> 14:35.431
Ya'ni, ular ajoyib imkoniyatga ega,
qog'oz haqida o'ylashlari shart emas.

14:35.431 --> 14:41.277
Endi esa Yevropa Ittifoqi – u har doim
shunday ajoyib g'oyalarga ega – qog'oz qayerdan

14:41.277 --> 14:44.640
kelganini isbotlash kerakligini o'ylab topdi.

14:44.640 --> 14:53.139
Ya'ni, nashriyot bosmaxonada ishlatiladigan qog'oz – u aslida
haqiqatan ham o'zi tasarruf eta olmaydigan

14:53.139 --> 15:00.772
narsa – ekologik jihatdan toza va ekologik
jihatdan to'g'ri kesilganligi uchun javobgar.

15:00.772 --> 15:10.374
Buning uchun har bir varaq qog'oz uchun tegishli daraxt
qayerda kesilgani GPS koordinatalari bilan ko'rsatilishi kerak.

15:10.374 --> 15:16.074
Tasavvur qilish mumkinki, bu bosmaxonalar yoki avvalo qog'oz
fabrikalari, ular hali oldinroq joylashgan, ko'pincha

15:16.074 --> 15:21.697
butun Yevropa yoki xalqaro miqyosda faoliyat
yurituvchi konsernlar, daraxtlarni xalqaro miqyosda oladilar.

15:21.697 --> 15:28.960
Va keyin kichik nashriyot kitobning qaysi qismi
qaysi o'rmon bo'lagidan kelganini isbotlashi kerak.

15:28.960 --> 15:34.782
Ya'ni, bu juda katta yuk. Jarimalar
mavjudlikni yo'q qiladi, biz buni bilamiz.

15:34.782 --> 15:39.209
Lekin bu bema'nilik, chunki men Lidldan asal sotib
olsam, unda "EI va EI bo'lmagan mamlakatlardan" deb

15:39.209 --> 15:41.925
yozilgan – ya'ni, dunyoning qayeridadir u ishlab chiqarilgan.

15:41.925 --> 15:42.605
Aynan shunday.

15:42.605 --> 15:44.406
Va men uni yeyapman, kitobni esa hatto yeb bo'lmaydi.

15:44.406 --> 15:50.430
Ha. Ha, lekin bu shunchalik xavfli mahsulotki,
qog'oz qayerdan kelganini juda aniq kuzatish kerak.

15:50.430 --> 15:55.763
Va yana bu yerda ham, albatta, juda osonlik bilan yana gaykani
tortib, aytish mumkin: "Siz allaqachon qog'oz

15:55.763 --> 16:00.726
ishlatgansiz, u yerda yog'och noqonuniy
kesilgan..." – bu yerda o'tirgan odam nima biladi.

16:00.726 --> 16:05.663
Va keyin bu endi mumkin emas, keyin siz chetga surilasiz
yoki mavjudligingizni yo'q qiladigan jazoga tortilasiz.

16:05.663 --> 16:14.376
Va bu hammasi yana davom etadi, chunki kitob
shunday xavfli narsa, uni to'g'ri yo'q qilish kerak.

16:14.376 --> 16:21.585
Buning uchun ham EI reglamenti bor, nashriyot sifatida endi
isbotlashingiz kerak, va bu kichik nashriyot

16:21.585 --> 16:28.905
uchun, albatta, ulkan nashriyotga qaraganda juda
ko'p byurokratiya va xarajatlar bilan bog'liq.

16:28.905 --> 16:37.336
Bu ekologik jihatdan to'g'ri qadoqlanganligini va keyin
ekologik jihatdan to'g'ri yo'q qilinishini isbotlashingiz kerak.

16:37.336 --> 16:46.787
Va bu, ayniqsa, nemis nashriyoti, aytaylik, misol uchun,
Frantsiya yoki Angliyaga yoki biron joyga kitob yuborsa, qiyin,

16:46.787 --> 16:56.663
keyin u bu mamlakatda kitobning to'g'ri belgilanganligini joyida
tekshiradigan va sertifikatlaydigan agentga to'lashi kerak.

16:56.663 --> 17:03.008
Ya'ni, unda ishlab chiqaruvchi kimligi juda aniq yozilishi kerak,
va u o'z nomi bilan bunga kafil bo'lishi va javobgar

17:03.008 --> 17:09.076
bo'lishi kerak, agent esa kitob ehtimol to'g'ri yo'q
qilinishiga kafil bo'lishi va javobgar bo'lishi kerak.

17:09.076 --> 17:14.109
Albatta, mijozning kitob bilan nima
qilishini tekshirish haqiqatan ham mumkin emas.

17:14.109 --> 17:21.103
Ammo endi har bir mamlakat uchun, agar bunday kichik
nashriyot yiliga beshta so'rov olsa, ikkitasi Parijdan va

17:21.103 --> 17:25.898
bittasi Stokgolmdan, keyin u hamma joyda agentga to'lashi kerak.

17:25.898 --> 17:32.201
Ya'ni, byurokratiya to'lib-toshib ketmoqda
va bu boshqa mahsulotlarga ham tegishli.

17:32.201 --> 17:42.034
Ammo men uchun bu endi kitob, va menga bu yana boshqa
yo'nalishga qaratilgandek tuyuladi, faqat bu yerda hamma narsa

17:42.034 --> 17:47.450
ekologik jihatdan to'g'ri kechishini ta'minlashdan ko'ra.

17:47.450 --> 17:52.347
Va bu yana yirik konsernlar,
kompaniyalar va moliyachilarning qo'liga o'ynaydi.

17:52.347 --> 18:00.428
To'g'ri. Va keyin, albatta, ko'p odamlar aytadi: ha, unda men endi
qog'oz kitob nashr qilmayman, u faqat elektron kitob bo'ladi.

18:00.428 --> 18:07.710
Ammo keyin men kitobni texnologiya gigantlarining yoki
ularni nima deb atashdan qat'i nazar, aynan shu raqamli

18:07.710 --> 18:11.683
tizimlar ortida turganlarning to'liq ixtiyorida bo'ladi.

18:11.683 --> 18:16.380
Ilgari odamlar kitobni haqiqatan ham xavfli
deb hisoblashgan va uni yoqib yuborishgan,

18:16.380 --> 18:20.345
gulxanlarda kuydirishgan, ba'zan mualliflarni ham.

18:20.345 --> 18:25.385
Endi esa biz raqamli dunyoda alangalanayotgan gulxanlarga egamiz.

18:25.385 --> 18:33.676
Kitoblar yo'qolishi mumkin, ular musodara
qilinadi va muallif ham ko'pincha kitob katalogda

18:33.676 --> 18:38.711
ro'yxatga olinmasa, u ko'rinmas bo'lib qoladi.

18:38.711 --> 18:43.217
Va keyin uni hech kim topa olmaydi va hech
kim o'qiy olmaydi. Kitob qayerdadir qo'lda

18:43.217 --> 18:46.069
ushlanadigan nusxa sifatida mavjud bo'lsa ham.

18:46.069 --> 18:52.034
Afsuski, Gerd va Renate Reuther barcha
kataloglarda ro'yxatga olinmaganini ta'kidlashim kerak.

18:52.034 --> 18:59.042
Ular hali ham Milliy kutubxonada ro'yxatga olingan, biz ham doimo
tekshiramiz, u buni qilishga majbur, hali ham

18:59.042 --> 19:06.043
qilmoqda, ammo boshqa kutubxonalar, shahar kutubxonalari,
viloyat kutubxonalari buni endi umuman qilmayapti.

19:06.043 --> 19:12.677
Ilgari odatiy hol bo'lgan narsani ham ko'rdik: turli viloyat
kutubxonalari bizning ilmiy kitoblarimizni sotib olgan,

19:12.677 --> 19:19.783
ba'zida u yoki bu kutubxona buni to'g'ri sezmagan
bo'lishi mumkin, u kitobni yarim yilga oladi va keyin yo'qoladi.

19:19.783 --> 19:26.355
Yoki men viloyat kutubxonasida tekshirganman, shu
paytgacha u yerda ismimni yoki kitob nomini kiritsam, shunday

19:26.355 --> 19:30.340
chiqadi: "Ha, shu raqam ostida buyurtma qilishingiz mumkin."

19:30.340 --> 19:36.152
Ammo bir muddatdan beri shunday bo'ldi: bu milliy kutubxona
katalogiga qaramoqchi bo'lsam, ro'yxatdan

19:36.152 --> 19:42.944
o'tishim kerak, ya'ni u yoki bu o'ta xavfli kitobga
qiziqishim mumkinligini oshkor qilishim kerak.

19:42.944 --> 19:54.192
Ismimga kelsak, ba'zi hollarda bo'ladi, hamma hollarda emas,
lekin ko'rganman, natijalar to'foni keladi, 500 ta natija.

19:54.192 --> 20:01.633
Balki men izlagan yagona kitobim shu 500 ta
natija ichida bor, lekin kim buni ko'rib chiqadi?

20:01.633 --> 20:10.277
Shunday qilib, ehtimol norasmiy tarzda, lekin kitobimni
topish yoki kitobimni buyurtma qilish imkonsiz qilinadi.

20:10.277 --> 20:19.658
Afsuski, aytish kerakki, kutubxonalar ham, ya'ni
kutubxonachilar va kitob do'konlari ham bu ishda ishtirok etadi.

20:19.658 --> 20:27.810
Kitob do'konlari mualliflar tomonida bo'ladi deb o'ylash
mumkin, ular kitob sotishni xohlaydi, deb o'ylash mumkin.

20:27.810 --> 20:36.225
Ammo afsuski, o'quvchilardan ba'zi sabablarga ko'ra, ma'ruza yoki
boshqa narsada Gerd va Renate Reutherning kitoblari haqida

20:36.225 --> 20:44.708
eshitib, keyin o'zlarining ishonchli kitob do'konlariga borib,
qaytib kelishgani haqida xabarlar oldim, buni alohida hollarda

20:44.708 --> 20:53.776
eshitaman – albatta tez-tez emas – lekin kitob do'konida kitob
yo'q yoki kitob yetkazib berilmaydi deb aytishadi, bu noto'g'ri.

20:53.776 --> 21:00.669
Kitoblar yetkazib beriladi, bizning nashriyotimiz buning
ortidan juda yaxshi, doimiy ravishda qayta chop etadi.

21:00.669 --> 21:07.122
Demak, kitoblar bor, lekin qisman ular yo'qdek ko'rsatiladi.

21:07.122 --> 21:13.293
Va aytmoqchi, raqamli masala yuzasidan aytib
o'tmoqchi bo'lgan yana bir kichik narsa bor.

21:13.293 --> 21:19.385
VG WORT – bilmayman, buni eshitganmisiz, bu mualliflar
huquqlarini himoya qilishi kerak bo‘lgan tashkilot, xuddi GEMAga

21:19.385 --> 21:22.816
o‘xshash, buni ko‘proq musiqa asarlari uchun bilish mumkin.

21:22.816 --> 21:29.411
Shunday qilib, VG WORT yaqinda, menimcha, ikki yil oldin yangi
qoida joriy qildi, unga hali ham e’tiroz bildirish mumkin,

21:29.411 --> 21:32.925
ammo bu qancha davom etishini bilmayman. Men e’tiroz bildirdim.

21:32.925 --> 21:43.170
Yangi qoida quyidagicha: Germaniyada bir muallif
tomonidan yaratilgan barcha kitoblar, barcha asarlar va VG

21:43.170 --> 21:50.755
WORTga xabar qilinganlar avtomatik ravishda skanerlanadi.

21:50.755 --> 22:00.218
Skanerlangan matnlar sun’iy intellekt tomonidan har qanday vaqtda
har qanday shaklda ishlatilishi mumkin va skanerlangan material,

22:00.218 --> 22:08.662
matnlar – ya’ni mening intellektual mulkim, matnlar, faktlar,
ma’lumotlar, ular uchun men haftalar va oylar davomida

22:08.662 --> 22:17.834
ishlaganman, keyin yana ishlaganman, chiroyli yozish uchun yoki
o‘quvchi o‘qishni xohlashi uchun – bu matnlar sun’iy intellekt

22:17.834 --> 22:24.676
tomonidan shunchaki o‘zlashtiriladi va bundan
tashqari, uchinchi shaxslarga berilishi mumkin –

22:24.676 --> 22:30.060
va buning uchun u “javobgarlikdan ozod qilingan”.

22:30.060 --> 22:37.618
Asosan, bu shuni anglatadiki, ushbu sun’iy intellekt orqali
kirish huquqiga ega bo‘lgan har bir kishi mening matnlarimni

22:37.618 --> 22:43.057
ko‘chirib olishi, o‘z nomi bilan nashr etishi
yoki ular bilan nima bo‘lsa ham qilishi mumkin,

22:43.057 --> 22:46.084
va men bunga qarshi hech narsa qila olmayman.

22:46.084 --> 22:54.334
Chunki birinchidan, javobgarlikdan ozod – uchinchi shaxslar har
doimgidek, mening intellektual mulkim bilan muomala qiladiganlar…

22:54.334 --> 22:59.781
Va eng yomoni shundaki, bularning barchasi VG WORT tomonidan
qo‘llab-quvvatlanadi va javobgarlik zimmasiga olinadi,

22:59.781 --> 23:05.669
aytmoqchi, men pul to‘lashim kerak bo‘lgan va mening
manfaatlarimni himoya qilishi kerak bo‘lgan tashkilot.

23:05.669 --> 23:14.705
Aytganimdek, hozircha e'tiroz bildirish mumkin, lekin
eshitganman, mualliflar buni juda yengil qabul qilishadi va buni

23:14.705 --> 23:24.507
to'g'ri tasavvur qila olmaydilar, ammo bu ommaviy ravishda sodir
bo'lsa va texnologik gigantlar va raqamlashtirilgan dunyo bilan

23:24.507 --> 23:34.309
har kuni davom etsa, men aslida bilmayman, ha, arzon AI tomonidan
yaratilgan kitoblarga qarshi turishning iloji yo'q, ular xuddi

23:34.309 --> 23:42.197
mashaqqat bilan yaratilgan, o'z-o'zidan tadqiq
qilingan ilmiy ish yoki jurnalistik ish yoki tarixiy ish

23:42.197 --> 23:47.283
yoki qanday ko'rishdan qat'i nazar, xuddi shunday ajoyib.

23:47.283 --> 23:49.830
Ha, bu haqiqatan ham aqldan ozish.

23:49.830 --> 23:55.747
Siz maqolada ham, bu biroz oldinga boradi, "o'z-o'zini
tsenzura qilish" haqida gapirgansiz, umuman nashriyotlarga etib

23:55.747 --> 23:59.123
borishingiz, umuman kitoblarni nashr eta olishingiz haqida.

23:59.123 --> 24:06.540
Siz buni "yashirin tanqidning nozik usullari" deb
atadingiz va mening savolim: bu nima uchun umuman kerak?

24:06.540 --> 24:09.196
Biz erkin jamiyatdamiz, go'yo.

24:09.196 --> 24:12.897
Bu ham shunday ertak, biz asta-sekin undan qutulishimiz kerak.

24:12.897 --> 24:19.321
Men ham so'nggi yillarda, ayniqsa, albatta, so'nggi besh-olti
yilda, atrofingizda hamma narsa qulab tushayotganini

24:19.321 --> 24:25.182
ko'rganingizda, bular jamiyatimizning ustunlari deb
o'ylaganimizda, saylovlar manipulyatsiya qilinmaydi,

24:25.182 --> 24:31.631
bizda so'z erkinligi, ilm-fan erkinligi, fikr erkinligi
bor deb o'ylaganimizda, bu zarbalarni boshdan kechirdim.

24:31.631 --> 24:41.380
Ammo biz hamma joyda ko'ramiz, u yerda aylanmoqda. Va bu o'n
yoki yigirma yil oldin biz tabiiy ravishda kutganimizdek emas.

24:41.380 --> 24:50.880
Va agar o'shanda ham mustaqil jurnalist, erkin tadqiqotchi yoki
nima bo'lishidan qat'i nazar ishlashni istasangiz, men aslida

24:50.880 --> 24:58.101
yetarlicha misollar aytdim, hamma joyda to'sqinlik
qilish, nazorat qilish, tsenzura o'tkazishga

24:58.101 --> 25:03.538
uriniladi, oxir-oqibat o'zingiz ham tsenzura qilasiz, bu aniq.

25:03.538 --> 25:09.083
O'zingiz o'ylaysiz, men bunday
mavzuni hali ham ko'rib chiqa olamanmi?

25:09.083 --> 25:14.781
Yoki o'ylaysiz, men topgan hamma
narsani ochiq aytib bera olamanmi?

25:14.781 --> 25:23.067
Masalan, emlash mavzusini aytaman. Bu yerda
hamma tomonda to'siqlar baland ko'tarilgan.

25:23.067 --> 25:26.236
Va qanday sarlavhalar chiqarishni o'ylab ko'rish kerak.

25:26.236 --> 25:31.514
Va, albatta, nashriyotni qiyin ahvolga solib
qo'yish mumkin emas yoki nashriyotning o'zi.

25:31.514 --> 25:33.941
Qilayotgan ishingizda biroz ehtiyot bo'ling.

25:33.941 --> 25:38.542
Ya'ni, hamma tomondan tobora qiyinlashmoqda.

25:38.542 --> 25:44.284
Va to'siqlar balandlashmoqda. Lekin,
albatta, biz haqiqatda qolishimiz kerak.

25:44.284 --> 25:48.903
Biz haqiqatni izlashimiz kerak. Ular
buni qilmoqda, biz buni qilmoqdamiz.

25:48.903 --> 25:57.119
Va menimcha, qancha ko'p odam da'vo qilingan erkinlik va
erkinlikning haqiqiy qoldiqlari hamda bizni o'rab

25:57.119 --> 26:05.601
turgan nazorat jinniligi o'rtasidagi bu nomuvofiqlikka
ishora qilishga jur'at etsa, shuncha ko'p ong bor.

26:05.601 --> 26:08.278
Va ong hamma narsaning asosidir.

26:08.278 --> 26:19.490
Va yolg'onlar dunyosida vijdonan xotirjam yashash
yoki umuman kelajak umidi bilan yashash mumkin emas.

26:19.490 --> 26:26.439
Chunki yolg'onlar bilan o'ralgan va qoplangan
hayot haqiqatan ham muvaffaqiyatli hayot

26:26.439 --> 26:30.081
bo'lishi mumkin emas. Buni tasavvur qila olmayman.

26:30.081 --> 26:34.710
Bu narsa ham bor, noto'g'ri dunyoda to'g'ri hayot yo'q.

26:34.710 --> 26:40.750
Va qilayotgan ishingiz bilan muvaffaqiyat qozonishingizga
ishonchingiz komil bo'lmasa ham, harakat qilishingiz kerak.

26:40.750 --> 26:49.272
Va endi biz, Gerd va Renate Reuther, abadiy shubha uchun
turibmiz, ya'ni shubha qilish va bu shubhani bildirish va keyin

26:49.272 --> 26:56.729
aytish: "Menga aytilgan narsa menga ertakdek tuyuladi, mening
dunyo tajribamga, hayot tajribamga yoki men

26:56.729 --> 27:04.296
tadqiq qilayotgan narsalarga, natija
sifatida topgan narsalarimga to'g'ri kelmaydi."

27:04.296 --> 27:11.255
Va men buni faqat qila olaman, siz buni qilasiz va men
boshqalarni ham chaqiraman, juda erta qo'rqmaslikka,

27:11.255 --> 27:20.014
chunki kim shubha qilsa, bu bizning eng oxirgi, eng yangi
kitobimiz edi: "Kim shubha qilsa, allaqachon g'alaba qozongan".

27:20.014 --> 27:27.136
Chunki har bir shubha eshikni ochadi. Biror narsaga
shubha qilishim bilanoq, men ikki narsani ko'raman.

27:27.136 --> 27:35.082
Men rasmiy ravishda aytilgan narsani yoki men doim ishongan
narsani ko'raman va shubha bilan men alternativani ko'raman.

27:35.082 --> 27:41.075
Bu ko'p odamlarni qo'rqitadi, ularni qo'rquvga soladi,
chunki bu ularning xavfsizligi va ishonchini olib

27:41.075 --> 27:44.467
tashlaydi, lekin u ham eshikni ochadi. Menda ikkita variant bor.

27:44.467 --> 27:53.688
Men bittasini tanlashim mumkin yoki o'rtada qandaydir murosaga
erishaman, lekin menimcha, shubha orqali eshik ochishni nafaqat

27:53.688 --> 28:02.397
xavfsizligimni silkitadigan va meni qo'rqitadigan narsa sifatida
emas, balki meni yuklardan, yolg'onlardan va haqiqatga

28:02.397 --> 28:10.698
to'g'ri kelmaydigan narsalardan va menga o'ralgan
hamma narsadan ozod qiladigan narsa sifatida ko'rish kerak.

28:10.698 --> 28:19.499
Va har bir shubha ozodlikka, agar buni juda katta
qilib osib qo'yishni istasangiz, haqiqatga qadamdir.

28:19.499 --> 28:29.745
Va bu ko'p kichik narsalarda bo'lishi mumkin, juda kichik kundalik
narsalar, lekin shunchaki aytish, men bunga hozir ishonmayman,

28:29.745 --> 28:35.570
men buni shunchaki qilmayman, bu haqda avval o'ylab ko'raman.

28:35.570 --> 28:40.703
Bu haqiqatan ham butunlay yangi dunyoni ochadi.

28:40.703 --> 28:45.930
Qiziqarli bayonot, ha. Siz kitoblarni
yo'q qilish haqida ham gapirdingiz.

28:45.930 --> 28:49.530
Tomoshabinlar uchun hali ham biror maslahatingiz bormi?

28:49.530 --> 28:53.274
Deyarli hech kim o'z kutubxonasini
yaratish uchun pulga ega bo'lmaydi.

28:53.274 --> 28:59.692
Ular raqamli narsa xavfli, unga haqiqatan ham egalik
qilmaysiz, deyishadi, bu esa WEFning hech narsaga

28:59.692 --> 29:04.223
ega bo'lmaslik haqidagi butun kun tartibiga mos keladi.

29:04.223 --> 29:08.040
Nima qilish mumkin? Bilimni keyingi
avlod uchun qanday saqlab qolish mumkin?

29:08.040 --> 29:16.027
Ha. Bir paytlar "Fahrenheit 451" degan film
bor edi , unda odamlar hokimiyat kitoblarni yo'q

29:16.027 --> 29:19.865
qilgani uchun kitoblarni yodlab olishgan edi.

29:19.865 --> 29:22.203
Bu endi kitoblarni ko'rishni istamagan davlat edi.

29:22.203 --> 29:28.366
Va keyin ba'zi odamlar: biz kitoblarni keyingi avlodlar uchun
saqlab qolishimiz kerak, deb aytishdi va ularni yodlab olishdi.

29:28.366 --> 29:33.136
Bu juda ekstremal utopiya. Men buni hozir shunday demayapman.

29:33.136 --> 29:39.727
Ammo, albatta, o'zingiz o'qigan kitoblar haqida
boshqalar bilan gaplashish birinchi navbatda yordam beradi.

29:39.727 --> 29:47.062
Va keyin hech bo'lmaganda fikr, bu so'zma-so'z bo'lishi
shart emas, lekin bu kitobning, bu muallifning fikri, g'oyasi,

29:47.062 --> 29:51.403
asosiy mohiyati keyinga yetkaziladi. Menimcha, bu juda muhim.

29:51.403 --> 29:56.280
Kitoblarni o'zingiz o'qish, ularni hozir ham qisman
kutubxonalardan yoki kitob do'konlaridan olish mumkin, yoki pul

29:56.280 --> 30:00.945
tejashni istasangiz, albatta har doim qilish mumkin
bo'lgan narsa — biz ham shunday qilamiz, chunki bizga juda

30:00.945 --> 30:03.345
ko'p kitob kerak — ishlatilgan kitoblarni sotib olish.

30:03.345 --> 30:07.490
Bunday kompaniyalar bor, ular ishlatilgan
kitoblarni arzon narxda taklif qilishadi.

30:07.490 --> 30:13.010
Bu hozircha mumkin. Sotib olish, ha, aytishim
kerak: sotib olish va eng go'zalini saqlab qo'yish.

30:13.010 --> 30:19.803
Demak, bu, albatta, muhim yo'l. Yoki o'zingiz ham
qog'ozga biror narsa yozib, uni saqlab qo'yish.

30:19.803 --> 30:23.438
Inson hamma narsani eslab qolmaydi,
ayniqsa yoshi ulg'aygan sari ko'proq unutadi.

30:23.438 --> 30:31.094
Va bu ham juda qiziqarli, hamma kitoblarni saqlash shart emas
– buni ilgari juda ko'p qilishgan – qalam bilan belgilab, keyin

30:31.094 --> 30:34.263
o'sha joylarni ko'chirib olib, faqat shuni saqlab qolishgan.

30:34.263 --> 30:42.021
Va keyin, albatta, Kla.TV'dagi o'z tizimingizni tavsiya qilishim
mumkin, u yerda aytiladiki, biz buni markazlashtirilmagan holda

30:42.021 --> 30:45.115
qandaydir tarzda saqlashimiz kerak, shunda u yo'qolib qolmasin.

30:45.115 --> 30:52.141
Va har kim, bilmadim, uyida faqat beshta kitobi bo'lsa
ham, 5000 ta bo'lishi shart emas, agar 80 million marta

30:52.141 --> 30:55.622
beshta kitob bo'lsa, u ham o'z hissasini qo'shgan bo'ladi.

30:55.622 --> 30:58.823
Katta o'ylash kerak, kichikdan boshlash kerak, keyin bo'ladi.

30:58.823 --> 31:00.120
Juda yaxshi bayonot.

31:00.120 --> 31:03.679
Katta rahmat, doktor Renate Reuther
xonim, bu qiziqarli intervyu uchun.

31:03.679 --> 31:05.958
Sizga rahmat.

31:09.794 --> 31:17.913
Ukraina, Rossiya, Isroil, G'azo, AQSh, Eron
– uchinchi jahon urushi yoqasida turibmizmi?

31:17.913 --> 31:23.381
Urushda birinchi bo'lib haqiqat o'ladi va
u bilan birga haqiqiy tarix yozuvi ham.

31:23.381 --> 31:28.941
Yevropa hukumatlari qurol va harbiy texnikaga cheksiz sarmoya
kiritayotgan bir paytda, Kla.TV 25 000 dan

31:28.941 --> 31:34.261
ortiq ko'rsatuvlarida urush
qo'zg'atuvchilarni va ularning makkor usullarini fosh qildi.

31:34.261 --> 31:39.041
Haqiqiy tarix yozuvini saqlab qol, u
yana bir bor soxtalashtirilishidan oldin.

31:39.041 --> 31:45.611
Qanday? Hozir video tavsifidagi
havolani bosing: www.kla.tv/2plus.

31:45.611 --> 31:51.393
Va bir milliard frank ish qiymatidagi
bepul tarix arxivini o'zingizga saqlab oling.

31:51.393 --> 31:56.386
Hoziroq shaklni to'ldiring va sizga mintaqaviy
Kla.TV xodimingizning qo'lidan

31:56.386 --> 32:00.876
to'g'ridan-to'g'ri eksklyuziv bepul qattiq disk sovg'a qilinadi.

32:00.876 --> 32:08.959
Haqiqatan ham bepulmi? Mutlaqo. Yagona narx shundaki,
siz bu noyob tarix arxivini nusxalashni qo'llab-quvvatlaysiz

32:08.959 --> 32:12.994
va bepul ravishda yana ikkita kontaktga uzatasiz.

32:12.994 --> 32:15.140
Biz bilan birga bu dunyoni qutqar.