Tim Gielen: Monopoliýalar – Dünýäni kim dolandyrýar? – Gysgaça wersiýa

23.03.2026 | www.kla.tv/40748

Birnäçe megakorporasiýa biziň durmuşymyzyň ähli taraplaryna gözegçilik edýär. Bu abartma ýaly görünse-de, irden stolumyza goýýan ertirlik naharymyzdan başlap, gijelerine ýatan matrasymyza çenli edýän, geýýän we sarp edýän ähli zadymyz esasan şu kompaniýalara baglydyr. Bular dünýäde iň uly pul akymlaryny dolandyrýan ägirt uly möçberli maýa goýum firmalarydyr. Olar biziň şaýat bolýan tomaşamyzyň esasy gahrymanlarydyr. Wagtyňyzyň köp bölegini almazlyk üçin, iň möhüm maglumatlary mümkin boldugyça gysgaça beýan etdim. Bu nähili işleýär? Mysal üçin, dünýäniň iň meşhur alkogolsyz içgileriniň we naharlarynyň köpüsiniň esasy kompaniýasy bolan PepsiCo ýaly kompaniýany alyp göreliň. Dürli bäsdeş brendler bar ýaly, ýöne olaryň hemmesi pudaga umumy monopoliýa eýe bolan az sanly kompaniýalaryň eýeçiligindäki zawodlarda öndürilýär. Gaplanan azyk önümlerini öndürijileriň arasynda Unilever, Coca-Cola kompaniýasy, Mondelez we Nestlé ýaly başga-da birnäçe iri kompaniýalar bar. Bu suratda, ähli meşhur gaplanan azyk brendleriniň diýen ýaly bu korporasiýalaryň birine degişlidigini görüp bilersiňiz. Bu maglumaty almak aňsat. Bu barada degişli brend web sahypalarynda ýa-da Wikipediýada okap bilersiňiz. Bu ululykdaky kompaniýalar, adatça, biržada sanawa alynýar we iň uly paýdarlar kompaniýanyň işini kesgitleýän direktorlar geňeşine eýedirler. Kompaniýa barada jikme-jik maglumatlary Yahoo Finance ýaly saýtlarda, şol sanda bu kompaniýalaryň iň uly paýdarlarynda tapyp bolýar. Geliň, ýene-de mysal hökmünde “PepsiCo” kompaniýasyny alyp göreliň. Paýnamalaryň 73,14% -iniň azyndan 3379 institutsional maýadaryň eýeçiligindedigini görýäris. Bularyň arasynda maýa goýum kompaniýalary, özara gaznalar, ätiýaçlandyryş kompaniýalary, banklar we käbir ýagdaýlarda hökümetler bar. Geliň, “PepsiCo”-nyň iň uly institutsional maýadarlarynyň kimdigine göz aýlalyň. Görşüňiz ýaly, 3379 maýadaryň diňe onusy ähli paýnamalaryň üçden bir bölegini düzýär. Bu iň uly on kompaniýanyň umumy paýdarlarynyň paýnamasy takmynan 60 milliard dollara barabar. Emma bu on maýadaryň üçüsi beýleki ýedisinden has köp paýnama eýe. Geliň, olaryň atlaryny ýada salalyň we “Pepsi”-niň esasy bäsdeşi bolan “Coca-Cola”-da iň köp paýnamanyň kimdedigini göreliň. Biz “PepsiCo”-da bolşy ýaly, paýnamalaryň aglabasynyň institutsional maýadarlara degişlidigini görýäris. Geliň, iň aşakysyndan başlap, ilkinji onluga göz aýlalyň. “PepsiCo”-nyň iň aşaky altylygynda şeýle institutsional maýadarlaryň dörtüsini gördük: “Northern Trust”, “JP Morgan Chase”, “Geode Capital Management” we “Wellington Management”. Indi bolsa iň uly dört paýdarlara göz aýlalyň. Şeýle hem, “PepsiCo”-nyň iň uly dörtlüginde olaryň üçüsini gördük: “BlackRock”, “Vanguard” we “State Street”, ýene biri bar: “Berkshire Hathaway”. Bular dünýädäki iň uly dört maýa goýum firmasydyr. “PepsiCo” we “Coca-Cola” bäsdeş däl, ýöne “Unilever”, “Mondelez” we “Nestlé” ýaly köp sanly brendleri bolan beýleki iri kompaniýalar hem şol bir kiçi institutsional maýadarlar toparyna degişli. Bu atlar diňe gaplanan azyk senagatynda däl. Mysal üçin, tehnologiýa pudagyndaky iň uly kompaniýalaryň kimdigini görmek üçin Wikipediýa seredeliň. Facebook WhatsApp we Instagram-yň eýesidir. Twitter bilen bilelikde olar dünýäde iň meşhur sosial media platformalaryny emele getirýär. Alphabet ähli Google kompaniýalarynyň ene kompaniýasydyr, ýöne olar şeýle hem dünýäde diýen ýaly ähli smartfonlary we planşetleri işleýän iki operasiýa ulgamynyň biri bolan Android-iň iň uly goldawçylary we işläp düzüjileridir. Başga bir operasiýa ulgamy Apple-iň iOS-ydyr. Ahyrsoňy, beýleki üçüsine Microsoft-y hem goşsak, dünýäde diýen ýaly ähli kompýuterleri, planşetleri we smartfonlary işleýän programma üpjünçiligini dört kompaniýanyň öndürýändigini görýäris. Geliň, bu täsirli kompaniýalaryň iň köp paýnamasynyň kimdedigini göreliň. Mysal hökmünde Facebook-y ulanyp, paýnamalaryň 80% -den gowragynyň institutsional maýadarlara degişlidigini görýäris. Bularyň hemmesi azyk senagatynda gören atlar. Ýene-de, şol bir maýadarlar iň ýokarky orunlarda. Biz olary Apple-de, şeýle hem olaryň esasy bäsdeşi Microsoft-da görýäris. Eger tehnologiýa pudagynda agdyklyk edýän we kompýuterlerimizi, smartfonlarymyzy we öý tehnikalarymyzy öndürýän beýleki ähli kompaniýalara seretsek, köp mukdarda paýnamalara eýe bolan şol bir iri maýadarlary görýäris. Maýa goýum kompaniýalarynyň, banklaryň we özara gaznalaryň bu kiçi kluby çig mallarymyzyň gelýän esasy pudaklaryndaky iň uly paýdardyr. Eger biz Wikipediýada dünýäniň iň uly magdan kompaniýalarynyň maglumatlaryny gözden geçirsek, olaryň paýdarlarynyň beýleki ýerlerdäki ýaly şol bir institutsional maýadarlardygyny göreris. Dünýäniň iň uly oba hojalyk kärhanalary barada hem şeýle diýse bolýar, olar tutuş azyk senagatymyza baglydyr. Mysal üçin, olar dünýäniň iň uly tohum kompaniýasy bolan we dünýäniň pagta tohumynyň 90% -ini we beýleki ähli tohumlaryň aglaba bölegini öndürýän "Monsanto" -nyň ene kompaniýasy bolan "Bayer" -e eýelik edýärler. Dünýäniň iň uly gün panellerini öndürijileri bolsun ýa-da iň uly nebiti gaýtadan işleýän zawodlar bolsun, paýnamalar şol bir kompaniýalar tarapyndan gözegçilik edilýär. Şeýle-de bolsa, olar derman öndürýän ähli esasy derman kompaniýalaryna we ylmy institutlara eýelik edýärler. Olar biziň metallarymyzy we çig mallarymyzy öndürýän kompaniýalara, şeýle hem bu metallaryň we çig mallaryň gaýtadan işlenýän tutuş awtoulag, awiasiýa we ýarag senagatlaryna eýelik edýärler. Olar biziň elektronikamyzy öndürýän kompaniýalara eýelik edýärler. Olar iri uniwersal dükanlara we internet bazarlaryna, hatda önümleri üçin töleg tölemek üçin ulanýan walýutamyza hem eýelik edýärler. Size eýýäm aýdyşym ýaly, bu institutsional maýadarlar, esasan, maýa goýum kompaniýalary, banklar we ätiýaçlandyryş kompaniýalarydyr. Olar, öz gezeginde, paýdarlaryň hem eýeçiligindedir. Iň geň galdyryjy zat näme? Bu institutsional maýadarlaryň hemmesi biri-biriniň paýnamalaryna eýelik edýärler we bilelikde piramida bilen deňeşdirip boljak ägirt uly ulgamy emele getirýärler. Kiçi institutsional maýadarlar has uly maýadarlara degişli, olar bolsa öz gezeginde has uly maýadarlara degişli. Bu piramidanyň görünýän depesi diňe iki kompaniýadan ybarat bolup, olaryň atlaryny biz öň köp gezek gördük: Vanguard we BlackRock. Bu iki kompaniýanyň güýji asla göz öňüne getirip bolmajak derejede. Olar diňe bir dünýädäki ähli iri kompaniýalaryň arasynda iň uly institusional maýadarlar bolmak bilen çäklenmän, eýsem bu kompaniýalarda beýleki institusional maýadarlara hem eýeçilik edýärler, bu bolsa olara doly monopoliýa berýär. Maliýe maglumatlary we seljermesi boýunça dünýäde iň abraýly edaralaryň biri bolan Bloomberg-iň hasabatyna görä, bilermenler 2028-nji ýyla çenli bu iki kompaniýanyň jemi 20 trillion dollarlyk maýa goýumlaryny dolandyrjakdygyny we ýer ýüzündäki ähli zada diýen ýaly eýelik etjekdigini çaklaýarlar. "Bloomberg" "BlackRock" -y hökümetiň dördünji eli diýip atlandyrdy, sebäbi bu merkezi banklar diýlip hem atlandyrylýan federal banklar bilen ýakyn gatnaşykda bolan ýeke-täk hökümete degişli bolmadyk guramadyr.“BlackRock” diňe bir federal banklara karz bermek bilen çäklenmän, eýsem olaryň esasy geňeşçisi bolup hem hyzmat edýär we ulanýan kompýuter ulgamlaryny işläp düzýär. “BlackRock”-yň onlarça işgäri Buş we Obama administrasiýalary döwründe şeýle etdi we häzirki wagtda Jo Baýdeniň ýolbaşçylygynda Ak Tamda ýokary wezipelerde işleýär. “BlackRock”-yň baş direktory Larri Fink döwlet baştutanlarynyň we syýasatçylaryň ýygy-ýygydan myhmanydyr we munuň düşnükli bolmagy mümkin. Ol kompaniýanyň ýüzi, ähli işleri alyp barýan adam. Ýöne Larri Fink bu meseläni özi çözmeýär. “BlackRock” kompaniýasynyň özi, esasan, paýdarlara degişli. Bu paýdarlaryň kimdigine seredenimizde, geň bir netijä gelýäris. “BlackRock” kompaniýasynyň iň uly paýdarynyň “Vanguard” bolandygyny görýäris. Ine, şu ýerde zatlar çylşyrymly bolýar. “Vanguard” kompaniýasynyň özüniň paýdarlarynyň ýa-da müşderileriniň kimdigini anyklamagy mümkin bolmaýan özboluşly gurluşy bar. “Vanguard” kompaniýasynyň eýesi bolan elita hiç kimiň özleriniň dünýädäki iň güýçli kompaniýanyň eýesidigini bilmegini islemeýär. Elbetde, bu meseläni öwrenmek isleýänler üçin syr däl ýagdaýy düzet. “Oxfam” we “Bloomberg” guramalarynyň hasabatlary planetanyň ilatynyň 1% -iniň galan 99% -den has köp baýlyga eýedigini görkezýär. Elbetde, dünýäde iň güýçli kompaniýanyň eýesi bolanlar hem 1% -iň iň baýlarydyr. Başgaça aýdylanda, olar 0,001% -iň arasynda. Bu "Vanguard" kompaniýasynyň dünýäniň iň baý maşgalalarynyň elindedigini aňladýar. Olaryň taryhyny öwrenip, biz bu maşgalalaryň hemişe piramidanyň başynda, Senagat rewolýusiýasyndan has öň bolandygyny anyklaýarys. Ýöne jikme-jikliklere girmezden, men diňe şu maşgalalaryň köpüsiniň şa ganlaryndandygyny we olaryň biziň bank ulgamymyzy, BMG-ni we dünýädäki ähli pudagyň esaslandyryjylarydygyny bellemek isleýärin. Bu maşgalalar öz güýjüni hiç haçan ýitirmediler, ýöne dünýä ilatynyň sany artdygyça, olar iň uly paýdarlary maşgalalaryň hususy gaznalary we haýyr-sahawat guramalary bolan "Vanguard" ýaly maýa goýum firmalarynyň arkasynda gizlenmäge mejbur boldular. Olar işewürligiň, syýasatyň we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň arasynda baglanyşyk bolup hyzmat edýär we uly gyzyklanma çaknyşyklaryna getirýär. Emma, ilki seretseň, bu aýratyn duýulmaýar. Kommersiýa däl guramalar, şeýle hem gaznalar diýlip atlandyrylýar, haýyr-sahawat serişdelerine bil baglaýan we bu haýyr-sahawat serişdelerini haýsy çeşmelerden alýandyklaryny aýtmaga borçly bolmadyk guramalardyr. Olar bu serişdeleri isleýän zatlaryna maýa goýup bilerler we gatnaşýan beýleki taslamalaryna gaýtadan maýa goýlan halatynda, girdejilerinden salgyt tölemeli däl. Kommersiýa däl guramalar görünmeýän maýadarlardan ýüzlerçe milliard dollar geçirip bilerler. Awstraliýa hökümetiniň hasabatyna görä, kommersiýa däl guramalar terrorçy toparlary maliýeleşdirmek we uly möçberde pul ýuwmak üçin amatlydyr. 1% ierarhiýasysynyň ýokarsynda ýerleşýän gaznalar we maşgala gaznalary mümkin boldugyça perde arkasynda gizlenmäge synanyşýarlar. Şeýle-de bolsa, ýokary derejeli we üns çekiji işler üçin olar kömege ýüz tutýarlar. Olar reýtingde aşakda ýerleşýän, ýöne şonda-da örän baý bolan haýyr-sahawat maşgalalarynyň gaznalaryna ýüz tutýarlar. Bularyň arasynda Bill we Melinda Geýts gaznasy, jedelli multimilliarder Jorj Sorosyň Açyk Jemgyýet gaznasy we Klinton gaznasy bar. Bu gaznalaryň möçberi barada size düşünje bermek üçin gysgaça giriş. Bütindünýä Ykdysady Forumynyň resmi web sahypasyna görä, Geýts gaznasy 2020-nji ýylda Prezident Donald Trampyň ABŞ-nyň BSGG-a berýän maliýeleşdirmesini togtadandan soň, Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň iň uly donorydyr. Bu bolsa Geýts gaznasyny saglygymyz bilen baglanyşykly ähli ugurlarda dünýäde iň täsirli guramalaryň birine öwürýär. Geýts gaznasynyň dünýäniň iň uly 16 derman kompaniýasy, şol sanda Pfizer, AstraZeneca, Johnson & Johnson, BioNTech we Bayer bilen ýakyn hyzmatdaşlygy bar we biz bu kompaniýalaryň iň köp paýynyň kimdedigini gördük. Bill Geýts üstünlik gazanan we dünýäniň iň baý adamlarynyň birine öwrülen garyp kompýuter geki däldi. Ol özi ýaly mutlak elita üçin işleýän haýyr-sahawat maşgalasyndan gelip çykdy. Bill "BlackRock", "Vanguard" we ýakynda "Berkshire Hathaway" kompaniýalaryna degişli bolan "Microsoft" kompaniýasynyň esaslandyryjysydyr. Meniň pikirimçe, indiki tema bir sorag bilen başlamaly. Wideomontaž etmekde örän az tejribesi bolan, köne noutbuk ulanýan meniň ýaly tötänleýin adam 20 minutda diňe iki kompaniýanyň dünýäde ähli senagat pudagynda doly monopoliýa eýedigini obýektiw subut edip biler. Bu bolsa şeýle sorag döredýär: näme üçin biz bularyň hemmesi barada köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde eşitmeýäris? Jogap ýene-de Wikipediýadan gelýär: Halkara köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň takmynan 90% -i dokuz media konglomeratyna degişli. Bu media konglomeratlaryna degişli kompaniýalaryň sany olaryň hemmesini sanap çykmazlyk üçin örän köp. Garaşylyşy ýaly, iň uly paýdarlar Vanguard we BlackRock kompaniýalarydyr. Durmuşymyzyň ähli taraplaryny, şol sanda alýan maglumatlarymyza çenli gözegçilik edýän elita, Ýer ýüzündäki dürli pudaklaryň ählisini öz bähbitlerine laýyk işlemesi üçin birleşdirmek üçin göz öňüne getirip bolmajak derejede utgaşdyrylan tagallalara baglydyr. Bu, dünýäniň iň möhüm guramalarynyň biri bolan Bütindünýä Ykdysady Forumynda bolup geçýär. Dawosdaky ýyllyk duşuşyk dünýäniň iň uly kompaniýalarynyň ýolbaşçylaryny bir ýere jemleýär. Wikipediýada şeýle diýilýär: "Tankytçylar WEF-i iň baý korporasiýalaryň beýleki korporasiýalar ýa-da syýasatçylar bilen ylalaşyk baglaşyp bilýän işewürlik forumy hökmünde görýärler. Olaryň pikiriçe, WEF-iň maksady global meseleleri çözmegiň ýerine köp gatnaşyjy üçin şahsy peýdadyr". Bu WEF tankytçylarynyň haklydygy WEF-iň esasy hyzmatdaşlaryna seredenimizde çalt aýdyňlaşýar, olar WEF-iň býujetiniň tas 71% -ini düzýär. Bularyň arasynda BlackRock, Açyk Jemgyýet Gaznalary, Bill we Melinda Geýts Gaznasy we Vanguard we BlackRock paýnamalaryna gönüden-göni ýa-da gytaklaýyn eýeçilik edýän köp sanly beýleki iri kompaniýalar bar. Öz sözleri bilen aýdylanda, BMG, Şwab ýaly, 2030-njy ýyla çenli dünýäde garyplygyň, Ýer ýüzünde açlygyň, hapalanmanyň we keselleriň bolmazlygyny üpjün etmäge çalyşýar. 2015-nji ýylda BMG Klaus Şwabyň "Beýik Täzeden Başlamak" atly taslamasyna diýen ýaly meňzeş bolan 2030-njy ýyl üçin dawaly gün tertibini yglan etdi. BMG ähli Günbatar ýurtlarynyň salgyt pullaryny alyp, ony jemgyýeti täzeden gurmak wezipesini öz üstüne aljak elit mega-korporasiýalara bermek isleýär. BMG bu giň möçberli taslamany durmuşa geçirmek üçin dünýä hökümetiniň zerurdygyna ynanýar. BMG-niň özi hem bu dünýä hökümeti bolmagy öz öňünde wezipe edip goýdy. Şwab ýaly, BMG-de pandemiýa 2030-njy ýyl üçin Gün tertibiniň durmuşa geçirilmegini çaltlaşdyrmak üçin ajaýyp mümkinçilik hökmünde garaýar. WEF-iň we BMG-niň pandemiýalara we beýleki betbagtçylyklara jemgyýeti özgertmek üçin mümkinçilikler hökmünde garaýandygyny açyk boýun almagy howsala döredýär. Esasanam, elitanyň bizi pandemiýanyň bardygyna ynandyrmak we hatda ony döretmek üçin ähli mümkinçilikleriň bardygyny görenimiz üçin. Elitanyň öz baýlyklaryny biziň bilen paýlaşmak niýeti asla ýok. Aslynda, olar biziň ähli zadymyzy almak meýilnamalary barada açyk aýdýarlar. Emma bu tersine gidip biler we Beýik Täzeden Başlangyç Döwrüniň ýerine, biz Beýik Oýanyşy başlap, hiç kimiň aç galmaýan we biri-birimiz bilen we tebigat bilen erkin ýaşap biljek dünýäni döredip bileris. Bu idealist arzuw däl. Elitanyň güýjüni syndyrmaga synanyşýan güýçler hemişe bolupdyr, ýöne ýakynda çenli aragatnaşyk serişdelerimiz köpçülikleýin ulgamy üpjün etmek üçin hemişe ýeterlik bolmandyr. Elita bizi arassa, erkin energiýada uly ösüşler eden Tesla ýaly dahileriň açyşlary barada hemişe gizlin saklady. Ýa-da azyndan 16 ölüm howply rak keselini bejermek üçin radio tolkunlaryny ulanan doktor Raýf. Şübheli ýagdaýlarda Tesla ýaly ölmezden ozal. Ýa-da 1941-nji ýylda bioplastikden polatdan has berk awtoulag ýasan Genri Ford. Elita bizden san-sajaksyz meňzeş tehnologiýalary gizleýär, sebäbi olar her pudakdaky monopoliýalaryna howp döredýär. Bularyň hemmesi bize azatlyk berer we elitanyň güýjüne howp salar, biziň gorkumyza we önümlerine garaşlylygymyza esaslanýardy. Bular dildüwşük teoriýalary däl, olar hakykat. Men biziň hemmämiz üçin täze mümkinçilikleriň dünýäsiniň açylýandygyny, garyplygyň, hapalanmanyň, keselleriň ýa-da uruşlaryň bolmadyk we hökümetleriň halk üçin işleýän dünýäsiniň açylýandygyny aýtmak isleýärin, tersine däl. Derman senagaty üçin ýüzlerçe milliard dollar girdeji getirýän sansyz keseller bejeriler. Indi hiç kim mynasyp durmuş ýaşamak üçin agyr zähmet çekmeli bolmaz. Adamlar indi köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň, derman senagatynyň, howa lobbisiniň we syýasatçylaryň ýalanlaryndan gorkmazlar. Bularyň hemmesi eýýäm göz öňünde tutulýar, ýöne ilki bilen biz tupana döz gelip, jemgyýetimizdäki hakyky meseläni boýun almaly. Biziň ýolumyz şu ýerden başlaýar we bu kyn bolar, ýöne biz ony bilelikde geçeris we ýykylanymyzda biri-birimize turmaga kömek ederis. Biz gorkmarys. Biz 99%.

from ag.

Sources/Links: Tim Gielen: Monopoliýa – Dünýäniň eýesi kim? Osminogyň kellesini anyklaň!